Эстәлеккә күсергә

Нормандар

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Нормандар
Lua хатаһы: expandTemplate: template "lang-nrm" does not exist.
Рәсем
Сығышы Скандинавия
Урынлашыу картаһы
 Нормандар Викимилектә
викингтарҙың VIII—X быуаттарҙа таралып ултырыуы һәм походтары

Нормандар (лат. Normanni нем. Normannen, ингл. Normans, Ҡалып:Lang-nrm, франц. Normands) — VIII—XI быуаттарҙа Көнбайыш Европа дәүләттәренә һөжүм итеп бөлгөнлөккә төшөргән диңгеҙ юлбаҫарҙары боронғо скандинавтарға ҡарата ҡулланылған термин.

Скандинав ҡәбиләләренең бер өлөшө — дандар — Францияның төньяҡ яр буйында төпләнә, унда франктарҙан номиналь вассал бойондороҡлолоғон таный. Икенсе өлөшө, башлыса норвегтар, Көнсығыш Англияла төпләнә, унда урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинавтар боронғо Рус дәүләтенең башланғыс тарихында мөһим роль уйнаған варягтар булған (ҡара: Норман теорияһы).

Этимологияһы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Исеме француз Normans/Normanz, Normant һүҙенең күплек формаһы[1] (хәҙерге француз normand) күплек һанынан килеп сыҡҡан, ул, үҙ сиратында, түбәнге франк Nortmann «норманн»[2] һүҙенән йәки туранан-тура боронғо скандинав Norðmaðr һүҙенән алынған, латинлаштырылған Nortmannus, Normannus йәки Nordmannus (урта быуат латин телендә теркәлгән, IX быуат) һәм «норманн, викинг» тигәнде аңлата[3].

Нормандар экспансияһы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

XI быуатта йәшәгән бенедикт монахы һәм тарихсыһы Гоффредо Малатерра нормандарҙы түбәндәгесә ҡылыҡһырлаған:

Уларҙың айырыуса үҙенсәлектәре булып хәйләкәрлек, күберәк табыш алыу һәм хакимлыҡ итеү өмөтө менән үҙ мираҫына кәмһетеү, бөтә яҡтан да өлгө алыуға ынтылыш, сарыфсыл һәм ҡомһоҙлоҡ араһында алтын урталыҡҡа ынтылыш, йәғни, бәлки, был ике ҡапма-ҡаршы сифатты берләштереү тора. Уларҙың төп кешеләре, яҡшы күренеклелек (репутация) алыу теләге арҡаһында, тапҡанын айырыуса әрәм-шәрәм итеүсән. Бынан тыш, улар ялған маҡтауға, телмәр оҫталығын өйрәнеүгә ынтылышлы халыҡ: хатта егеттәре лә оратор һәләтенә эйә, әгәр уны ғәҙеллек иҙеүе тотҡарламаһа, бөтөнләй ҡырағай, тыйып булмаҫлыҡ, халыҡ. Улар, әгәр яҙмыштары күрһәтһә, хеҙмәтте, аслыҡты һәм һыуыҡты түҙемлек менән кисерә, һунарсылыҡ һәм ыласын менән һунарсылыҡ менән мауыға, аттарҙан, бөтә ҡоралдарҙан һәм хәрби кейемдәрҙән ләззәт ала[4].

Нормандар VIII быуат аҙағында-XI быуат уртаһындағы франктар территорияһына диңгеҙ походтарында ҡатнаша. Тарихсылар нормандарҙы ҡомһоҙ, һуғышсан, сыҙамлы, һүҙгә оҫта, сит халыҡ менән ҡушылырға әүәҫ кешеләр тип һүрәтләй. Нормандарҙың экспансияһының беренсе осоро (VIII—IX быуат аҙағы) Франк дәүләтенә ҡаршы тарҡау экспедициялар, Англия, Шотландия, Ирландия ярҙарына һөжүмдәр һәм уларҙың Оркней, Фарер, Гебрид һәм Шетланд утрауҙарына, бер аҙ һуңыраҡ — Исландияға күсенеүҙәре менән характерлана. IX быуат аҙағында Францияға һәм Англияға талауҙан һәм яһаҡ йыйыуҙан яуланған территорияларға күсеп ултырыуға күскән норманндарҙың ҙур отрядтары һөжүм итә. Төньяҡ Францияла улар Герцогство Нормандия Герцоглығына нигеҙ һала (911 йыл), төньяҡ-көнсығыш Англияны яулап ала. XI быуат башында бөтә Англия датским королдәренә буйһона. Нормандарҙың походтары ΧΙ быуат уртаһында туҡтатыла. Нормандтарҙың вариҫтары — Нормандиянан сыҡҡандар — ΧΙ быуаттың 2-се яртыһында Англияны буйһондора ([[Англияны нормандтарҙың баҫып алыуы, 1066 йыл), шулай уҡ нормандтарҙың Көньяҡ Италияны һәм Сицилияны баҫып алыуы, бында Сицилия короллегенә нигеҙ һалыуы (1130 йыл).

Франция

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Нормандия герцогтарының гербы
Нормандия герцоглығы биләмәләре 1130 йылда

IX быуаттың икенсе яртыһында Дат һәм норвег викингтары Рольф Пешеход (Йәйәүле) етәкселегендә Францияның төньяғындағы, хәҙер Нормандия тип аталған ерҙе, оккупациялай башлай. 911 йылда Карл III Простоватый (Ябай ғына) Сена тамағындағы ерҙәрҙе норман ерҙәре тип танырға ризалаша. Рольф Роллон тигән франк исемен ҡабул итә һәм, франктар короле Карлға вассал анты килтереп, Нормандияның беренсе герцогы була.

Норманндар христианлыҡты ҡабул итә, француз телен һәм мәҙәниәтен үҙләштерә, урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинав элгәрҙәренә лә, француз күршеләренә лә тап килмәгән халыҡ барлыҡҡа килә.

Скандинав элгәрҙәренә лә, француз күршеләренә лә тап килмәгән халыҡ барлыҡҡа килә.

Нормандия территорияһы яҡынса элекке сиркәү провинцияһы Руан йәки Нейстрии территорияһына тап килә һәм тәбиғи сиктәргә эйә түгел. Унда башлыса галло-римлеләр йәшәгән. Шулай уҡ унда аҙ һанда франктар һәм герман ҡәбиләләре ҡайһы бер вәкилдәре һәм 880-се йылдарҙа килә башлаған күскенсе-викингтар вәкилдәре йәшәгән. X быуатта башта Галлия йылғалары буйлап норманндар бандаларының емергес һөжүмдәре яйлап ерҙәрҙе үҙләштереүгә әүерелә: ҡатындары һәм балаларын алып килеп, замоктар һәм ҡәлғәләр төҙөп, даими йәшәүгә күсә. Ваҡыт үтеү менән күскенсе норманндар француздар тарафынан ассимиляцияланһа ла, хатта күп быуаттар үткәс тә Нормандия һәм Францияның төньяҡ өлкәләрендә йәшәүселәр араһында француздар (ҡағиҙә булараҡ, ҡара сәслеләр) араһында айырылып торған блондиндар проценты юғары була.

Нормандар франктарҙың феодаль доктриналарын ҡабул итә һәм уларҙы Нормандияла һәм Англияла төҙөк система итеп үҫтерә.

Англия

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

VIII быуаттың икенсе яртыһынан XI быуат уртаһына тиклем Англия башта Норвегиянан, һуңынан шулай уҡ Даниянан нормандарҙың ярһыу һәм күп һанлы һөжүменә дусар була. Норвегтар ҙа, даттар ҙа Англияла дандар исеме менән билдәле була. 842 йылда нормандар Лондонды яндыра, 860 йылда Англияның бөтә төньяҡ-көнсығыш яр буйын баҫып ала, 871 йылда, король Бөйөк Альфредты көньяҡҡа ҡасырға мәжбүр итеп, Лондонды ҡабаттан баҫып ала. Нормандар баҫып алған Көнсығыш Англия территорияһы тотош дат-норвег колонизацияһына дусар була һәм артабан Денло (ингл. Dane Law) йәки дат хоҡуғы һыҙаты, тип йөрөтөлә. Денло һыҙатында скандинав сығышлы, илдең башҡа территорияһында ҡулланылғандан ҡырҡа айырылып торған, үҙ хоҡуҡи һәм административ-территориаль система раҫлана. Денло һыҙатының хоҡуҡи үҙенсәлеге Урта быуаттарҙың күпселек өлөшөндә һаҡлана һәм англ-саксон йәмғиәтендә бер нисә скандинав хоҡуҡи институтын, атап әйткәндә, присяжныйҙар судын, ҡабул итеүгә булышлыҡ итә. Ваҡыт үтеү менән күскенсе нормандар, урындағы халыҡ менән ҡатнашып, христиан динен ҡабул итә, урындағы телде һәм йолаларҙы үҙләштерә.

Нормандарҙың һөжүме инглиз-саксон крәҫтиәндәренең хәленә ныҡ тәьҫир иткәнлектән, уларҙың хужалыҡтары йыш ҡына тулыһынса бөлгөнлөккә төшкән. Крәҫтиәндәр Бөйөк Альфред нормандар менән көрәш алып барыу өсөн булдырған махсус ер һалымын («дат аҡсаһын») түләргә һәм оборона ҡоролмаларын төҙөүҙә, ҡарауыл һәм хәрби хеҙмәттә шәхсән ҡатнашырға мәжбүр була.

Бөйөк Альфред һәм уның яҡын вариҫтары бер ни тиклем ваҡытҡа нормандарҙың һөжүмен тотҡарлай һәм хатта уларҙы төньяҡ-көнсығышҡа табан ҡыҫырыҡлай алған. Әммә X быуат аҙағында яңы көс менән, был юлы Даниянан, нормандарҙың баҫып инеүе башлана. Дания һәм Норвегия короле Свен Вилобородый 1013 йылда Лондонды баҫып ала һәм Англия короле тип иғлан ителә. Тәхеттән төшөрөлгән король Этельред II Неразумный Нормандияға ҡаса. Әммә Свен был походта вафат була (1014). Англия короле титулы Свендың походта ҡатнашҡан кесе улына, Кнуд Iгә күсә. Дания короле һәм Норвегия короле титулдарын Кнудтың өлкән ағаһы Харальд II мираҫ итеп ала. Дат ғәскәре Данияға ҡайта.

Шул уҡ 1014 йылда һөргөндән ҡайтҡан Этельред II тәхеткә ултыртыла. Кнуд Данияға ҡасырға мәжбүр була. Харальд II ярҙамында ғәскәр һәм флот йыйып, йыһазландырып, ул 1015 йылда ҡабаттан Англияға юллана һәм 1016 йылдың октябрендә Англия короле титулын кире ҡайтарыуға өлгәшә. «Дат аҡсалары» хәҙер байтаҡҡа арттырыла һәм король тарафынан Англияны башҡа нормандарҙан обороналауҙы ойоштороу өсөн ҡулланыла. Дат юғары ҡатламы һарайҙа алдынғы позиция биләй һәм Англияның көньяғында күп ерҙәргә эйә була.

Ул ваҡытта Англия, Дания һәм Норвегия короле титулдарын берләштергән Кнуд I 1035 йылда вафат була. Артабан Англия менән бер-бер артлы уның ике улы — Гарольд I (1035—1040) һәм Хардекнуд (1040—1042) идара итә. Ошоноң менән Англияла дат королдәренең хакимлығы тамамлана.

Этельред II улы, Эдуард Вәғәҙсе булараҡ билдәле, Англия короле була. Эдуардтың власы көсһөҙ була. Инглиз-дат сығышлы юғары ҡатлам дат йүнәлешен тота. Король етәкселегендәге аҡһөйәктәрҙең икенсе өлөшө норманд герцогы Вильгельм менән союз эҙләй. Эдуард хакимлығының беренсе яртыһында (1048 йылға тиклем) Норвегияның баҫып инеү ҡурҡынысы Англияны даими хәрби әҙерлектә ҙур хәрби флот тоторға мәжбүр итә, әммә 1048 йылда флот таратыла һәм «дат аҡсаһы» бөтөрөлә.

Балаһыҙ Эдуард үлгәндән һуң (1066) юғары ҡатлам йыйылышы король итеп инглиз-дат сығышлы Уэссекс эрлын (графын) Гарольд Годвинсонды һайлай, ул Гарольд II исеме менән тәхеткә ултыртыла.

Англия короллегендә династия көрсөгөнән бер үк ваҡытта англия менән күрше дәүләттәрҙең ике батшаһы — Норвегия короллеге һәм Нормандия герцоглығы файҙалана. Норвегия короле Харальд III Ҡырыҫ, Хардекнудтың уйҙырма васыятнамәһенә һылтанып, инглиз тажына дәғүәһен белдерә, һәм 1066 йылдың сентябрендә скандинавтарҙың Англияға һуңғы күпләп баҫып инеүен ойоштора. Англияның хәрби флоты булмауынан файҙаланып, норвегтар Йорк янында төшөп, Көнсығыш Англияны ҡаршылыҡһыҙ яулай. Гарольд II-нең фетнәсел ҡустыһы Тостиг Годвинсон үҙенең отрядтары һәм караптары менән Харальд III-гә ҡушыла. Норвегтар баш күтәреүселәр менән берлектә урындағы ополчениены тар-мар итә һәм ул ваҡытта король ғәскәрҙәре булмаған Йоркширҙы оккупациялай. Йорк халҡы Харальд III-не үҙҙәренең короле тип таный һәм уның алдында ҡала ҡапҡаларын аса, шуның арҡаһында ҡаланы штурмлауҙан ҡотола. Гарольд II, Англияның һаҡланмаған көньяҡ яр буйҙарын тылда ҡалдырып, норвегтарға ҡаршы ғәскәр менән сыға, уларҙы тулыһынса ҡыйрата һәм Көнсығыш яр буйҙарын уларҙан таҙарта.

Харальд III һәм Тостиг Годвинсон алышта һәләк була; ҡыйратылған норвег ғәскәре ҡалдыҡтары ватылмаған караптарҙа Норвегияға ҡаса.

Байё гобеленында Нормандтарҙың Англияға килеү күренешендә оҙон караптар һүрәтләнгән

Шул уҡ ваҡытта Герцог Вильгельм Нормандский Нормандия һәм башҡа француз ерҙәре рыцарҙарынан торған ҙур ғәскәр менән Ла-Маншты аша сыға һәм Лондонға табан юллана. Гарольд Годвинсондың Вильгельм Нормандскийҙы Эдуард Тәүбә иттереүсенең вариҫы итеп танырға ант итеүе Англияға баҫып инеү өсөн сәбәп булып торған. Гарольд II, юлда ополчение йыя барып, үҙенең ғәскәре менән Йоркширҙан Вильгельмға ҡаршы сыға. Гастингс янындағы алыштаВильгельм Гарольд ғәскәрен тар-мар итә, Лондонды ала һәм Англия короле тип иғлан ителә. Иҫке англ-саксон һәм англ-дат аҡһөйәктәренең урынын яңы француз юғары ҡатламы биләй. «Дат аҡсаһын» тергеҙеүсе Вильгельм (1087 йылда вафат була) идара иткән осорҙа нормандарҙың Англияға яңы һөжүме уңышлы кире ҡағыла һәм ахыр сиктә уларҙың һөжүме тулыһынса туҡтатыла. Англияла скандинав йоғонтоһо урынына француз йоғонтоһо нығына.

Шотландия

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

VIII быуат аҙағында Көнсығыш Англияны һәм Ирландияны колонизациялаған нормандар Шотландияға иғтибарын кәметә. Норвегия колонизацияһы Шотландияға яҡын — Оркней, Шетланд һәм Гебрид ҡағыла Оркней, Шетланд һәм Гебрид утрауҙарға ғына, шулай уҡ Шотландияның көнбайыш һәм төньяҡ яр буйҙарына ҡағыла. Яулап алынған территорияларҙа нормандар Ирландияға һөжүм итеү өсөн терәк пункттар төҙөй. Норвегтар үҙҙәре менән — көнбайыш-норвег норн телен — һәм үҙ закондарын алып килгән. Шетланд утрауҙарында норн һөйләшеү телмәре сифатында XIX быуатҡа тиклем йәшәгән. Норвегтар килгәнгә тиклем был территорияларҙа йәшәгән пикттар өлөшләтә ассимиляцияланған, өлөшләтә юҡ ителгән. Король Харальд I Бик матур сәсле идара итеүенең аҙағында (X быуат башы) норвегтар баҫып алған утрауҙар, Шотландияның көнбайыш яр буйы һәм төп өлөшөнөң төньяғы — Кейтнесс һәм Сазерленд — Фарер утрауҙары менән бергә, графство Оркни графлығын барлыҡҡа килтереп, формаль рәүештә Норвегия составына инә. X быуат аҙағында, Скандинавияла мәсихселек нығынғанға тиклем, Оркни графлығы христианлаштырыла. Шотландия королдәре XIII быуат уртаһында ғына, Шотландия инде англ-норманд йоғонтоһо аҫтында булғанда, Норвег экспансияһын туҡтатып, Гебрид утрауҙарын һәм Шотландияның төп өлөшөндәге бөтә яр буйҙарын кире ҡайтара. Шулай итеп, Британия утрауҙарында нормандарҙың йәшәү осоро ахырына етә. 200 йылдан Һуң Шотландия тажына Шетланд һәм Оркней утрауҙары тапшырыла.

Ирландия

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

VIII быуатта Шетланд, Оркней һәм Гебрид утрауҙарын баҫып алғандан һуң, нормандар ирланд территорияһын (яҡынса 200 йыл дауам иткән) баҫып алыуҙарын башлай, һәм тиҙҙән Ирландияла тораҡ пункттар төҙөүгә күсә. 798 йылда норвегтар Дублин районында төпләнә, ә 818 йылдан көньяҡ яр буйын колонизациялауға тотона, хәҙерге Уэксфорд һәм Корк ҡалалары янында тораҡ пункттар төҙөй. Ольстерҙа нормандар Ирландияның сиркәү баш ҡалаһын — Арманы яулап ала, ә көнбайышта, утрауҙың эсенә тәрән үтеп ингән эстуарийға ҡойған Шаннон йылғаһы буйында һуңғараҡ Лимерик ҡалаһы һәм порты тип аталған колонияға нигеҙ һала.

Был тораҡтарға таянып, норманндар, утрауҙың эске өлкәләренә йылғалар аша үтеп инеп, күп һанлы талау экспедициялары ойоштора. Ирландияның иң бай һәм үҫешкән көньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре талауҙарҙың төп объекты була. IX быуаттың беренсе яртыһында нормандарҙың юлбашсыларының береһе Тургейс утрауҙың байтаҡ өлөшөн буйһондороп тотҡан. Лох Ри күле янындағы Шаннон йылғаһы буйындағы Атлон ҡалаһын Тургейс үҙенең баш ҡалаһы итә.

Сит ил кешеләренең баҫып инеүҙәре ирландтарҙың XI быуат башында айырыуса көсәйгән азатлыҡ өсөн көрәшенә алып килә. Урындағы юлбашсылар — Манстер короле Бриан Бору һәм Мит хакимы Малахий көрәшкә етәкселек итә. Малахий норман отрядтарын тар-мар итә һәм норманндарҙы Дублиндан ҡыуып сығара.

998 йылда Малахий, Брианға Дублинды ҡалдырып, Ольстер короле тип таныла, ә 1002 йылдан Ирландияның ард-ри (Юғары короле) титулына ла лайыҡ була. Бриан сәйәси реформа үткәрә, һалым системаһын ҡатыландырырға тырыша, Шаннон йылғаһында күп ҡәлғәләр төҙөй, Ирландияны норманндарҙан азат итеү өсөн буласаҡ алыштарға әҙерләнеп, көслө флот булдыра. Дөйөм ихтыяждарға мал һалымы индерергә маташҡан өсөн уны Бриан «мал йыйыусы» тигәнде аңлатҡан Байроме ҡушаматы ала[5].

1013 йылдың аҙағында, Дублин хакимы Брианға ҡаршы күтәргән ихтилалдан файҙаланып, нормандар, Оркней утрауҙарына, Норвегияға һәм Данияға өҫтәмә һуғышсылар биреү буйынса ярҙам һорап, көс туплай башлайҙар. Хәл иткес алыш 1014 йылда Дублин янындағы Воловий туғайында (хәҙерге Клонтарф) була. Нормандар һәм уларға союздаш сепаратистар тулыһынса тар-мар ителә. 88 йәшлек Бриан был алышта һәләк була. Клонтарф янындағы алышта Ирландия сит ил иҙеүенән азат ителә. Нормандарҙың талау һөжүмдәре Клонтарф янындағы алыштан һуң һирәгерәк һәм хәүефһеҙерәк була.

Нормандарҙың ике йөҙ йыл хакимлығы һәм талау һөжүмдәре Ирландияға ҙур зыян килтерә һәм уның иҡтисади һәм социаль үҫешен тотҡарлай. Күрше илдәрҙә был ваҡытҡа тауар етештереү үҫешә башлаһа, Ирландияла натураль хужалыҡ итеүсе традицион патриархаль йәмғиәт һаҡланып ҡала[5].

Урта диңгеҙ буйы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Норманндарҙың караптары Гибралтар боғаҙы аша Урта диңгеҙгә үткән кәм тигәндә ике поход билдәле.

Беренсеһен 860 йылда легендар дат конунгы Хастинг башҡара, уның ғәскәре, Сене һәм Луара буйлап төшөп, тәүҙә Парижды талай, һуңынан Пиреней ярымутрауына үтеп инә, һуңынан Лигурия ярҙарына барып етә, унда Хастинг яңылыш Рим тип ҡабул иткән боронғо Луни ҡалаһын талай[6].

Яҡынса 860 йылда икенсе, масштаблыраҡ, поход Швецияның ярым легендар короле Бьёрн Железнобокийға япһарыла. Нормандар Төньяҡ Африка яр буйҙарын, Валенсияны, Балеар утрауҙарын, Провансты һәм төньяҡ-көнбайыш Италияны талай һәм ҡаршылыҡһыҙ кире әйләнеп ҡайта.

Ике походтың тасуирламаһы ла легендаларға нигеҙләнгән һәм, бәлки, бер үк ваҡиғаны тасуирлауҙың ике фаразы булып тороуы мөмкин.

Нормандар Урта диңгеҙгә башҡа юлдар менән — византий ғәскәрҙәре составында ялланған һуғышсылар сифатында эләгә. Атап әйткәндә, XI быуатта ялланған скандинав отрядтары Византияның Көньяҡ Италияны норман һәм сицилия ғәрәптәренән ҡурсалау һуғыштарында ҡатнаша[7]. Византияға нормандар Русь аша үтеп инә[8][9].

Теле

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Нормандар яҡынса VIII быуатта формалашҡан һәм яҡынса XIV быуатҡа тиклем ҡулланылған боронғо скандинав телендә һөйләшкән. Боронғо скандинав теле ике: көнсығыш һәм көнбайыш диалектына бүленгән.

Көнбайыш диалекты нигеҙендә норвег, фарер һәм исланд телдәре, шулай уҡ XIX быуатҡа юҡҡа сыҡҡан норн үҫешә. Көнсығыш диалекты швед һәм дат телдәренә тарҡалған.

Норман күскенселәре урындағы халыҡ менән ҡушылған илдәрҙә боронғо скандинав теле һаҡланмаған һәм үҙ аллы телдәргә әүерелмәгән, әммә урындағы телдәргә йәки уларҙың төбәк варианттарына ҙур йәки бәләкәй йоғонто яһаған. Нормандияла урындағы иҫке француз һөйләштәренең боронғо скандинав теле менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе норманд теленең формалашыуына килтерә, уны иҫке француз теленең төбәк варианты тип ҡарарға мөмкин. Боронғо скандинав теленең йоғонтоһо Британия утрауҙарының кельт телдәрендә — гэль, ирланд, мэн телдәрендә аҙ сағыла. Инглиз теле VIII—XI быуаттарҙа туранан—тура нормандарҙан боронғо скандинав теленең көслө йоғонтоһон кисерә, шулай уҡ норманд теле аша аралаштырған, ул (англ-норманд вариантында) норманд династияһы королдәре һәм Плантагенеттар династияһының беренсе королдәре ваҡытында (XI быуат уртаһынан яҡынса XIV быуатҡа тиклем) Англияның дәүләт теле була. Инглиз теленең шотланд төбәк вариантына, ул да үҙ ваҡытында скандинав йоғонтоһон кисергән шотланд (кельт) субстратының йоғонтоһо өҫтәлгән.

Астрономияла

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Нормандар хөрмәтенә 1932 йылдың 8 авгусында Гейдельберг обсерваторияһында немец астрономы Карлом Райнмут асҡан астероид (1256) Норманния тип атала.

Иҫкәрмәләр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  1. ↑ Hoad TF. The Concise Oxford Dictionary of English Etymology. — Oxfordshire, England: Oxford University Press, 1993. — P. 315. — ISBN 978-0192830982.
  2. ↑ Dauzat, Dubois & Mitterand, 1971, p. 497
  3. ↑ Etymologie de Normand (фр.). Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales. Дата обращения: 22 апрель 2011. Архивировано 30 ғинуар 2012 года.
  4. ↑ Gunn, 1975
  5. 1 2 Гольман Л. И. История Ирландии. — Москва: Мысль, 1980. — С. 23.
  6. ↑ Херрман Йоахим. Славяне и норманны в ранней истории Балтийского региона 2017 йыл 17 декабрь архивланған. // Славяне и скандинавы: Сб. — М., 1986. — С. 44.
  7. ↑ Серен Е. А. Эмиграция норманнов в Византию и «Тагмы франков» (XI в.) 2018 йыл 28 апрель архивланған. // Античная древность и средние века. — Екатеринбург, 2001. — Вып. 32. — С. 163—164.
  8. ↑ Рыбаков Б. А. Язычество Древней Руси. — М.: Наука, 1987. — С. 383.
  9. ↑ Мельникова Е. А., Петрухин В. Я. Скандинавы на Руси и в Византии в X—XI веках: К истории названия «варяг» // Славяноведение. — 1994. — № 2. — С. 56—68.
Викиһүҙлек логотипы
Викиһүҙлек логотипы
Викиһүҙлектә «норманн» мәҡәләһе бар

Әҙәбиәт

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  • Амальрик А. А. Норманны и Киевская Русь / Науч. ред. О. Л. Губарев. — М.: Новое литературное обозрение, 2018. — 232 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4448-0722-4.
  • Анохин Г. И. К этнической истории гренландских норманнов // Романия и Барбария. К этнической истории народов зарубежной Европы: Сб. / Под ред. С. А. Арутюнова и др. — М.: Наука, 1989. — С. 164—194.
  • Арбман Хольгер. Викинги / Под ред. А. А. Хлевова. — СПб.: Евразия, 2003. — 320 с. — (Barbaricum). — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0133-2.
  • Байок Джесси. Исландия эпохи викингов. — М.: Астрель, 2012. — 912 с. — (Corpus).
  • Барлоу Фрэнк. Вильгельм I и нормандское завоевание Англии / Пер. с англ. С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2007. — 320 с. — (Clio). — ISBN 978-5-8071-0240-1.
  • Буайе Режи. Викинги: История и цивилизация. Пер. с фр. — СПб.: Евразия, 2012. — 416 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-91852-028-4.
  • Будур Н. В. Викинги. Пираты севера. — М.: Олма-Пресс, 2005. — 336 с. — (Мировая история. Цивилизации и Этносы).
  • Будур Н. В. Повседневная жизнь викингов. IX—XI вв. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 463 с. — (Живая история. Повседневная жизнь человечества).
  • Викинги. Набеги с севера: Сб. / Пер. с англ. Л. Флорентьева. — М.: Терра, 1996. — 168 с.: ил. — (Энциклопедия «Исчезнувшие цивилизации»). — ISBN 5-300-00824-3.
  • Гедеонов С. А. Варяги и Русь. Разоблачение норманнского мифа. — М.: Эксмо; Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Подлинная история Руси). — ISBN 978-5-699-56960-1.
  • Горелов М. М. Датское и нормандское завоевания Англии в XI веке. — СПб.: Алетейя, 2007. — 176 с. — (Pax Britannica). — ISBN 978-5-91419-018-4.
  • Граветт Кристофер, Николь Дэвид. Норманны. Рыцари и завоеватели. — М.: Эксмо, 2007. — 256 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-23549-0.
  • Губанов И. Б. Культура и общество скандинавов эпохи викингов. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 142 с.
  • Гуревич А. Я. Походы викингов. — М.: Книжный дом «Университет», 2005. — 2-е изд. — 208 с. — (Золотой запас знаний). — 5000 экз. — ISBN 5-98227-036-9.
  • Джонс Гвин. Викинги. Потомки Одина и Тора. — М.: ЗАО «Центрполиграф», 2003. — 448 с.
  • Джонс Гвин. Норманны. Покорители Северной Атлантики. — М.: ЗАО «Центрполиграф», 2003. — 301 с.
  • Джуэтт Сара Орне. Завоевание Англии норманнами. Минск: Харвест, 2003. — 304 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 985-13-1652-0.
  • Догерти Мартин Дж. Мир викингов. Повседневная жизнь Детей Одина / Пер. с англ. В. Л. Силаевой. — М.: Изд-во «Э», 2015. — 224 с.: ил. — (Темная сторона истории). — ISBN 978-5-699-84607-8.
  • Дуглас Дэвид Ч. Норманны: от завоеваний к достижениям. 1050—1100 гг. / Пер. с англ. Е. С. Марнициной. Под ред. А. А. Хлевова. — СПб.: Евразия, 2003. — 416 с. — (Clio). — ISBN 5-8071-0126-X.
  • Каппер Дж. П. Викинги Британии = The Vikings of Britain / / Пер. с англ. И. Ю. Ларионова. Науч. ред. А. А. Хлевов. — СПб.: Евразия, 2003. — 272 с. — 2000 экз. — ISBN 5-80710139-1.
  • Клейн Л. С. Спор о варягах. История противостояния и аргументы сторон. — СПб.: Евразия, 2009. — 400 с.
  • Коа Ив. Викинги, короли морей. — М.: ООО «АСТ», 2003. — 176 с. — (История. Открытие).
  • Ласкавый Г. В. Викинги: Походы, открытия, культура. — Минск: МФЦП, 2004. — 322 с. — (Народы Земли).
  • Лебедев Г. С. Эпоха викингов в Северной Европе. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1985. — 286 с. — 10 000 экз.
  • Ловмяньский Хенрик. Русь и норманы / Пер. с пол. под ред. В. Т. Пашуто. — М.: Прогресс, 1985. — 304 с.
  • Мюссе Люсьен. Варварские нашествия на Западную Европу: Волна вторая. — СПб.: Евразия, 2001. — 352 с. — (Barbaricum).
  • Никитин А. Л. Королевская сага // В кн.: Никитин А. Л. Костры на берегах: Записки археолога. — М.: Молодая гвардия. 1986. — С. 333—493.
  • Норвич Джон. Нормандцы в Сицилии. Второе нормандское завоевание. 1016—1130 гг. — М.: ЗАО «Центрполиграф», 2005. — 368 c.
  • Норвич Джон. Нормандцы в Сицилии. Расцвет и закат Сицилийского королевства. 1130—1194 гг. — М.: ЗАО «Центрполиграф», 2005. — 400 с.
  • Нормандцы — миграция и трансформация // Исторический вестник. — № 40. — 2022.
  • Рекс Питер. 1066. Новая история нормандского завоевания / Пер. с англ. И. И. Хазановой. — СПб.: Евразия, 2000. — 336 с.: ил. — (Clio). — ISBN 978-5-91852-052-9.
  • Роуч Леви. Империи норманнов: Создатели Европы / Пер. с англ. Е. В. Поникарова. — М.: Альпина нон-фикшн, 2024. — 384 с. — (Страдающее Средневековье). — ISBN 978-5-00139-758-8.
  • Роэсдаль Эльсе. Мир викингов. Викинги дома и за рубежом / Перевод с дат. Ф. Х. Золотаревской. — СПб.: Всемирное слово, 2001. — 272 с.
  • Рыдзевская Е. А. Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. Материалы и исследования. — М.: Наука, 1978. — 240 с. — Серия «Древнейшие государства на территории СССР».
  • Сванидзе А. А. Викинги — люди саги: жизнь и нравы. — М.: Новое литературное обозрение, 2014. — 800 с. — ISBN 978-5-4448-0147-5.
  • Симпсон Жаклин. Викинги. Быт, религия, культура. — М.: ЗАО «Центрполиграф», 2005. — 239 с.
  • Славяне и скандинавы: Сб. / Пер. с нем. Под ред. канд. филол. наук Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — 416 с. + 24 с. цв. илл. [Ориг. изд.: Wikinger und Slawen: Zur Frühgeschichte der Ostseevölker. — Akademie-Verlag, Berlin, 1982]
  • Сойер Питер. Эпоха викингов. — СПб.: Евразия, 2002. — 352 с. — (Clio Expansiva). — ISBN 5-8071-0104-9.
  • Стриннгольм Андерс Магнус. Походы викингов / Пер. с нем. А. Шемякина. Под ред. А. А. Хлевова. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2002. — 736 с. — (Историческая библиотека).
  • Тиандер К. Ф. Поездки скандинавов в Белое море. — СПб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1906. — 464 с.
  • Фетисов А. А., Щавелев А. С. Викинги. Между Скандинавией и Русью. — М.: Вече, 2009. — 336 с. — (Terra Historica). — ISBN 978-5-9533-2840-1.
  • Хит И. Викинги. История. Вооружение. Тактика. — М.: ООО «АСТ», Астрель, 2004. — 64 с.: ил. — (Элитные войска).
  • Цепков А. И. Вооружение викингов в IX—XI вв. По исландским сагам и «Кругу Земному». — Рязань: Александрия, 2013. — 320 с.
  • Шартран Р., Николь Д., Граветт К. и др. Северные завоеватели. Норманны и викинги. — М.: Эксмо, 2013. — 448 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-63656-3.
  • Dauzat, Albert; Dubois, Jean & Mitterand, Henri (1971), «Larousse étymologique», Larousse 
  • Gunn, Peter (1975), «Normandy: Landscape with Figures», London: Victor Gollancz 
«https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Нормандар&oldid=1296002» битенән алынған