Нәҡи Иҫәнбәт

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Нәҡи Иҫәнбәт
татар. Nəqi İsənbət
татар. Нәкый Исәнбәт
Заты ир-ат
Гражданлығы Flag of Russia.svg Рәсәй империяһы
Flag of Russia.svg Рәсәй республикаһы
Flag of the Soviet Union.svg СССР
Flag of Russia (1991–1993).svg Рәсәй
Тыуған ваҡыттағы исеме татар. Нәкый Сираҗи улы Закиров
Тыуған көнө 29 декабрь 1899({{padleft:1899|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:29|2|0}})
Тыуған урыны Рәсәй империяһы, Өфө губернаһы, Златоуст өйәҙе, Малаяҙ ауылы
Вафат булыу көнө 12 сентябрь 1992({{padleft:1992|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:12|2|0}}) (92 йәш)
Вафат булған урыны Рәсәй, Татарстан Республикаһы, Ҡазан ҡалаһы
Ерләнгән урыны Татарское кладбище в Ново-Татарской слободе Казани[d]
Һөнәр төрө яҙыусы, шағир
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Уҡыу йорто Мөхәмәҙиә

Нәҡи Иҫәнбәт (Нәҡи Сиражетдин улы Закиров, татар. Нәкый Исәнбәт 29 декабрь 1899 йыл — 15 сентябрь 1992 йыл) — татар яҙыусыһы, шағир, драматург, прозаик, ғалим-фольклорсы һәм филолог, татар һүҙлектәрен төҙөүсе.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Нәҡи Иҫәнбәт 1899 йылдың 29 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Малаяҙ ауылында<ref>хәҙер Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Татар Малаяҙы тыуған. Ауыл муллаһының улы.

Минең исем, фамилиям былай: Нәҡи Сиражетдин улы Закиров. Шәжәрәм: Нәҡи ← Сиражетдин ← Закир ← Әһлулла ← Рәхимҡол ← Мөхәммәтрәхим ← Иҫәнбәт ← Сөембәк. Былар Малаяҙға Урал артындағы Юлыҡтан килгәндәр. М. Фәйзи эшләгән ауылдан. Ул Орск өйәҙендәге ҙур татар ауылы.

Ауыл мәҙрәсәһендә үҙенең уҡыуын башлап, уны "Хәсәниә мәҙрәсәһе"ндә (Өфө ҡалаһы) дауам итә.

15 йәшендә, данлыҡлы ҡаҙан «Мөхәммәҙиә» мәҙрәсәһе шәкерте булараҡ, журналдарҙа баҫыла башлаған. Һәм шул уҡ ваҡытта уның һүҙгә һәм телгә ҡарата ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килә, ә халыҡ ижадына, туған теленә үҙенең фиҙакәр һөйөүе уны ғүмере буйы оҙатып барған.

Уның шиғырҙары халыҡ яратҡан йырҙарҙың («Ураҡсы ҡыҙ», «Бормалы һыу», «Гармун», «Һин сазыңды уйнаның») һүҙҙәренә әүерелде. Уның пьесалары ныҡлап татар театрҙары репертуарына («Хужа Насретдин», «Зифа», «Портфель», «Муса Йәлил», «Хижрәт» һ. б.) инде. Балалар өсөн әҫәрҙәр (шул иҫәптән фольклор), шулай уҡ бик популяр («Мыраубай батыр»).

Нәҡи Иҫәнбәт йыйған «Татар халыҡ мәҡәлдәре» (төрки телендәге иң ҙур һәм үҙенсәлекле йыйынтыҡ), «Татар халыҡ йомаҡтары» һәм «балалар фольклоры» китаптары татар мәҙәниәтенә уның баһалап бөткөһөҙ өлөшө булды.

Н. Иҫәнбәт татар халҡының «Идегәй» героик эпосынн (дастан), тәүге тапҡыр 1940 йылда баҫтырып, уның ижади реставрациялау принцибы буйынса төҙөлгән йыйылма тексын мәҙәни әйләнешкә индерә. Эпостың төгәлләнгән фаразын ул баҫмаға әҙерләй, әммә һуғыш, һуңғараҡ ул саҡтағы властарҙың тыйыуы баҫып сығарыуҙы тотҡарлай. Был материалдар һуңыраҡ 1980-се йылдар аҙағында, авторлыҡҡа бер ниндәй ҙә һылтанмаһыҙ, баҫмала файҙаланылған. Ул оҫта тәржемәсе булып танылған, А. С. Пушкин, Мольер, Низами, Шекспир әҫәрҙәрен татар теленә тәржемә иткән.

Нәҡи Иҫәнбәт 1992 йылдың 12 сентябрендә Ҡаҙанда вафат була.

Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Файл:Наки Исанбет Памятдоска Казань.jpg
Ҡаҙан ҡалаһындағы мемориаль таҡта
  • Ҡаҙан ҡалаһында Татар зыяратында ерләнгән
  • Ҡаҙан ҡалаһындағы Совет районында Нәҡи Иҫәнбәт урамы бар.

Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

А. С. Пушкин, У. Шекспирҙың әҫәрҙәрен татар теленә тәржемә иткән.

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Земля салаватская, земля батыра. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010 — с. 167—169.
  • Назим Ханзафаров. Нәкый Исәнбәт драматургиясе. Казан: ТКН, 1982.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]