Репродуктив система

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Репродуктив система — күп күҙәнәкле тере организмдарҙың хайуандарҙың, үҫемлектәрҙең, бәшмәктәрҙең енси үрсеүе өсөн яуаплы органдар системаһы. Бер төргә ҡараған хайуандарҙың, башҡа органдары оҡшаш булһа ла, репродуктив системаһы енси затына ҡарап бик ныҡ айырыла. Был айырма яңы комбинациялағы генетик материал барлыҡҡа килтерә һәм тоҡомдоң яраҡлашыуына килтерә[1]. Гормон һәм Феромон кеүек матдәләр репродуктив системала мөһим роль уйнай[2].

Умыртҡалыларҙың репродуктив системаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һөтимәрҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һөтимәрҙәрҙең репродуктив системаһы иң ҡатмарлы булып иҫәпләнә. Енес ағзалары уларҙың тән ҡыуышлығында урынлашҡан. Ата заттарҙа ул ике орлоҡтан, орлоҡ юлынан һәм ҡушылыу ағзаһынан тора. Инә заттарҙың үрсеү ағзалары — ике йомортҡалыҡ, йомортҡа күҙәнәк юлдары, балаятҡы һәм инәлек еңсәһе. Йомортҡалыҡта өлгөрөп еткән инә күҙәнәк сперматозоид менән осрашҡас, йомортҡа күҙәнәк юлының өҫкө бүлегендә аталандырыла. Йомортҡа күҙәнәк юлы буйлап хәрәкәт итеп, аталандырылған йомортҡа күп күҙәнәкле яралғаға әуерелә һәм аҙаҡ инәлек еңсәһеә килеп эләгә. Инәлек еңсәһендәге яралғы яҡшы һаҡлана һәм инәһенән плацента — инә ҡаранындағы үҫеш осоронда инә менән яралғының араһындағы бәйләнеш булдырыусы ағза аша аҙыҡ ала. Инәлек еңсәһендә бала формалаша. Һөтимәрҙәр тере бала тыуҙыра.

Ҡоштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡоштарҙың репродуктив системаһы ҡорһаҡ ҡыуышлығында урынлашҡан. Ата заттарҙың — борсаҡ һымаҡ орлоҡтары һәм орлоҡ юлдары клоакаға асыла. Инә заттаың, ғәҙәттә, һул йомортҡалығы һәм шулай уҡ клоакаға асылыусы парһыҙ оҙон йомортҡа күҙәнәк юлы үҫешкән була. Йомортҡалыҡта йомортҡалар бер үк ваҡытта формалашмай. Йомортҡалыҡтарҙың аталаныуыйомортҡа күҙәнәк юлының өҫкө өлөшөндә башҡарыла. Улар унда аҡһым тышса меән, ә түбәнге өлөшөндәэзбиз ҡабыҡ менән ҡаплана. Йомортҡа күҙәнәк юлынан сыҡҡанда ҡайһы бер төр ҡоштарҙың йомортҡа ҡабығы айырым төҫкә буяла.

Һөрәлеүселәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һөйрәлеүселәрҙең енес ағзалары тән ҡыуышлығында умыртҡалыҡтың ҡабырғалары буйлап ята. Орлоҡлоҡ һәм йомортҡалыҡ каналдары клаокаға сығарыла. Аталаныу инә зат организмы эсендә башҡарыла. Ҡауышыу өсөн һөйрәлеүселәрҙең махсус ағзалары була. Инә зат һалған йомортҡалар күп йомортҡа һарыһы менән тәьмин ителгән һәм тышҡы тәьҫирҙән ҡалын тиреле тышса (йыландар һәм кәҫерткеләр) йәки ҡабыҡ (гөбөргәйелдәр һәм крокодилдар) менән һаҡланалар.

Ыуылдырыҡ сәскән тәлмәрйен

Ер-һыу хайуандары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ер-һыу хайуандарының енес ағзалары парлы, ата заттарҙың — оҙонса формалағы орлоҡлоғо, инә заттарҙың тән ҡыуышлығында урынлашыусы бөртөклө йомортҡалығы була. Енес күҙәнәктәре — йомортҡалар һәм сперматозоидтар — йомортҡа күҙәнәк юлы һәм орлоҡ юлы каналдары аша клоакаға сығарыла[3]. Ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандарында тышҡы аталанау, ә ҡойроҡлоларында эске аталаныу була[4].

Балыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Балыҡтарҙың инә күҙәнәктәре һәм сперматозоидтары тән ҡыуышлығында урынлашҡан йомортҡалыҡ менән орлоҡлоҡта үҫә. Урарға сығыу өсөн махсус енсе еге бар. Күпселек балыҡтарҙа тышҡы аталаныу була, шул уҡ ваҡытта эске аталаныусы һәм тере тыуымсы балыҡтар ҙа була. Бындайҙарға диңгеҙ алабуғаһы, шула уҡ гуппи, ҡылыс балыҡ, моллинезия һымаҡ ҡайһы бер аквариум балыҡтары ла инә. Аталандырылған ыуылдырыҡтар инә зат тәнендә үҫә, аҙаҡтан урарҙан үҙ аллы йөҙөргә һәм туҡланырға һәләтле селберәләр сыға. Селберәләр һаны ыуылдырыҡ сәсеүсе балыҡтарҙан күпкә кәмерәк.

Кешенең репродуктив системаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ирҙәрҙең енес системаһы:
1 — бәүел ҡыуығы (урыҫ. мочевой пузырь);
2 — сат һөйәге, түмһәкәй һойәге (урыҫ. лобковая кость);
3 — енес ағзаһы (урыҫ. половой член);
4 — көпшәле тәне (урыҫ. пещеристое тело);
5 — енес ағзаһы башы (урыҫ. головка члена);
6 — енес ағзаһы япмаһы, ҡыҫа (урыҫ. крайняя плоть);
7 — һейҙек каналының тышҡы тишеге (урыҫ.  наружное отверстие);
8 — туҡ эсәк (урыҫ. ободочная кишка);
9 — туры эсәк (урыҫ. прямая кишка);
10 — орлоҡ ҡыуыҡсаһы (урыҫ.  семенной пузырёк);
11 — орлоҡ ырғытҡыс көпшә (урыҫ. семявыбрасывающий проток);
12 — простата биҙе (урыҫ. предстательная железа);
13 — куперов биҙ (урыҫ. куперова железа);
14 — арт юл (урыҫ. задний проход);
15 — орлоҡ юлы (урыҫ. семенной канал);
16 — түллек ҡушылмаһы (урыҫ. придаток яичка);
17 — күкәй (урыҫ. яичко);
18 — күкәй тоҡсаһы (урыҫ. мошонка).

Кешенең репродуктив системаһы — аталандырыу һәм кешене үрсетеү процессын тәьмин итеүсе кешенең эске һәм енси органдары. Кешенең үрсеүе енси акт барышында аталаныу нәтижәһендә башҡарыла.

  • Енси акт ваҡытнында ирҙәрҙең енес ағзаһы ҡатын-ҡыҙҙың еңсәһенә керетелә. Енси акт ирҙәрҙең енес ағзаһынан еңсәгә сперма ырғытыу (эякуляция) менән тамамлана.
  • Спермалағы сперматозоидтар еңсә эсендә аналыҡҡа табан хәрәкәт итәләр. Бер нисә сәғәттән аналыҡ торбаһына етәләр. Бында улар түл менән осрашалар. Ғәҙәттә түлгә бер генә сперматозоид үтеп керә һәм уның менән ҡушыла.
  • Зигота уңышлы аталанғас, ҡатын-ҡыҙҙың балаятҡыһында, яҡынса 9 ай, кеше эмбрионы үҫешә. Был процесс кешенең йөклөлөгө тип атала, йөклөлөк бала табыу менән тамамлана.
  • Бала тапҡан ваҡытта аналыҡ мускулдары ныҡ ҡыҫыла башлай, һәм ғоман аналыҡ муйынтығына, шунан еңсәнән сыға.
  • Яңы тыуған бала оҙаҡ йылдар буйы ата-әсә хәстәренә мохтаж. Сабыйҙың беренсе йылында ҡатын-ҡыҙ баланы күкрәгендәге һөт биҙҙәре һөтө менән туйындыра.

Кеше юғары дәрәжеләге енси диморфизм (ике форма булыуы) менән айырыла. Беренсе енси билдәләрҙән (енси органдар) башҡа, икенсе енси билдәләр һәм енси ҡылыҡ айырмаһы бар. [[|thumb|250px|Ҡатын-ҡыҙ енес системаһы
1 — балаятҡы торбаһы (урыҫ. фаллопиева труба);
2 — бәүел ҡыуығы (урыҫ. мочевой пузырь);
3 — түмһәкәй (урыҫ. лобок);
4 — еңсә (урыҫ. влагалище);
5 — нәфсе төймәһе (урыҫ. клитор);
6 — енес ағзаһының кесе ситтәре (урыҫ. малые половые губы) һәм бәүел юлы тишеге (lang-ru);
7 — еңсә инеше алды (урыҫ. преддверие влагалища);
8 — түллек биҙе (урыҫ. яичник);
9 — ҡорһаҡ ярыһы (урыҫ. стенка брюшины);
10 — балаятҡы (урыҫ. Матка женщины);
11 — балаятҡы муйынтығы (урыҫ. шейка матки);
12 — еңсәнең артҡы өлөшө (урыҫ. задняя часть влагалища);
13 — туры эсәк (урыҫ. прямая кишка);
14 — арт юл (урыҫ. задний проход, анус).]]

Ирҙәрҙең енес системаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡатын-ҡыҙҙарҙың енес системаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Reproductive System 2001 Body Guide powered by Adam
  2. Introduction to the Reproductive System. (недоступная ссылка с 23-05-2013 (1465  дня) — историякопия) SEER’s Training Website. U.S. National Cancer Institute’s Surveillance, Epidemiology and End Results (SEER) Program.
  3. Grzimek B. Grzimek’s Animal Life Encyclopedia: Volume 5 Fishes II & Amphibians.. — New York: Van Nostrand Reihnhold Co., 1974. — P. p. 301—302.
  4. Grzimek B. Grzimek's Animal Life Encyclopedia: Volume 5 Fishes II & Amphibians. — New York: Van Nostrand Reihnhold Co., 1974. — P. p. 301-302.

Сығанаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Цузмер А. М., Петришина О. Л. Кеше. Анатомия, физиология и гигиена. / С. В. Атнағолова тәржемәһе / — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1987. — 239 бит.
  • Биология. Хайуандар: дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек/ В. В. Латюшин, В. А. Шапкин. ISBN 978-5-295-05368-9

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Шмальгаузен И. И. Основы сравнительной анатомии позвоночных животных, 4 изд. — М., 1947.
  • Ляндрес И. М. Акушерство и гинекология — М., 1962.
  • Беклемишев В. Н. Основы сравнительной анатомии беспозвоночных, 3 изд., т. 2 — М., 1964.