Сардиния

Сардиния
итал. *Sardegna*
Ил	Италия
Урынлашҡан урыны	Италия утрауы
Берләштерә	Провинциялар:; Кальяри ҡалаһы; Нуоро; Ористано; Сассари; Көньяҡ Сардиния ; Коммуналар:; 377
Идари үҙәге	Кальяри
	Алессандра Тодде ; ( 2024 йылдың 20 мартынан)
Халҡы (31-12-2018);	1 639 590 (11 урын)
Тығыҙлығы	68,03 кеше/км²
Аланы	24 100,02 км² (2 урын)
Ваҡыт бүлкәте	UTC+1

Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Сардиния (мәғәнәләр).

Сарди́ния (итал. Sardegna [sarˈdeɲɲa]) — Урта диңгеҙҙәге утрау, Апеннин ярымутрауынан көнбайышта Сицилия Һәм Корсика араһында урынлашҡан, ҙурлығы буйынса Урта диңгеҙҙең икенсе утрауы булып тора^[3]. Италия составына сардиния теленең таралыуы арҡаһында (итальян теленән тыш) махсус статусҡа эйә булған һәм рәсми рәүештә автономиялы өлкә тип аталған өлкә булараҡ инә (итал. Regione Autonoma della Sardegna).

Этимологияһы

Боронғо грек Sardoһәм латин телдәрендәге Sardinia һүҙе утрауҙың һинд-европа телдәренә ҡарамаған, иберҙарға туғандаш халҡының сард этнонимы менән бәйле^[4].

Физик-географик ҡылыҡһырлама

Сардиния Корсиканан 11 км киңлектәге Бонифачо боғаҙы менән айырылып тора^[5], көнбайыш ярҙары башлыса һөҙәк, көнсығыш ярҙары текә. Рельефы — таулы (максималь бейеклеге — 1834 м, Ла-Мармора тауы, утрауҙың үҙәк өлөшөнд — Дженнардженту массивыә), көньяҡ-көнбайышта — Иглезиенте массивы[итал.], Дженнардженттан Кампидано тигеҙлеге менән айырыла. Дөйөм майҙаны — 24 100,02 км².

Сардинияла 1500 — 3000 м ҡалынлыҡҡа еткән кембрий-иртә ордовик осорона ҡараған ултырмалар бар^[6].

Климаты ҡоро субтропик (урта диңгеҙ), ғинуарҙа уртаса температура 7 −10 °C, июлдә 24 — 26 °C. яуым-төшөмдөң төп өлөшө ҡышҡа тура килә.

Утрауҙың төп йылғалары:

Темо йылғаһы утрауҙа берҙән — бер суднолар йөрөй торған йылға булып тора (суднолар йөрөү өсөн яраҡлы өлөшөнөң оҙонлоғо яҡынса 6 км)^[7].

Утрауҙа берҙән-бер тәбиғи күл — Барац^[8].

Административ бүленеше

Сардиния өлкәһе 4 провинцияға һәм 1 метрополитен ҡалаһына бүленә (2016 йылдан^[9]):

№	Провинциялар һәм метрополитен ҡалаһы	Коммуналар һаны	Майҙаны, км²	Халҡы, кеше (2017)
1	Кальяри	17	1248	431 819
2	Нуоро	74	5786	211 605
3	Ористано	87	3034	159 667
4	Сассари	92	7692	493 331
5	Көньяҡ Сардиния	107	6339	355 371

2016 йылда Сардиния провинциялары:

№	Провинция	Коммуналар һаны	Майҙаны, км²	Халҡы, кеше (2011)	Тығыҙлығы, кеше/км²
1	Кальяри	71	4596	564 314	122,78
2	Карбония-Иглезиас	23	1495	129 297	86,47
3	Медио-Кампидано	28	1516	101 716	67,09
4	Нуоро	53	3934	159 659	40,58
5	Ольястра	23	1854	57 928	31,24
6	Ольбия-Темпьо	26	3397	159 393	46,92
7	Ористано	88	3040	165 069	54,30
8	Сассари	66	4281	336 605	78,63
Бөтәһе		377	24 090	1 673 981	69,48

Иҡтисады

Сардинияның тулайым эске продукты Италияның тулайым эске продуктының 2,2 процентын тәшкил итә.

Eurallumina ҙур балсыҡ заводы Сардинияның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Портовесмала (Portovesme) урынлашҡан. Сардинияла Пекорино сортлы һарыҡ сыры етештерелә.

Транспорт

Сардинияла тимер юлдар бар. Ике ҡалала — Сассариҙа һәм Кальяриҙа — трамвай йөрөй (уны еңел метро тип тә атайҙар).

Мәҙәниәт

Итальян теленән тыш, Сардинияла срдин телендә һөйләшәләр^[10].

Сардинияның иң боронғо байрамдарының береһе — утрауҙың төп ҡалаһы Кальяриҙың ҡурсалаусыһы Изге Эфизия (Santefisio) байрамы. 350 йылдан ашыу 1 майҙан 4 майға тиклем ҡаланың төп урамдары йәнләнә һәм утрауҙың бөтә өлкәләренән милли кейдәр кейгән халыҡ килә^[11]^[12].

Сардинияла касу марцу сыры етештерелә, уны Италия властары тәүҙә санитар-гигиена сәбәптәре арҡаһында рәсми рәүештә һатыуҙы тыйған.

Иҫкәрмәләр

↑ Popolazione residente al 31 dicembre 2018. (билдәһеҙ) Дата обращения: 25 август 2019. Архивировано 24 июль 2019 года.
↑ Sardegna Statistiche (билдәһеҙ). Дата обращения: 25 август 2019. Архивировано 8 сентябрь 2019 года.
↑ Обнорский Н. П. Сардиния // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
↑ Поспелов, 2002, с. 369
↑ European Space Agency Observing the Earth (билдәһеҙ). web page. European Space Agency. Дата обращения: 2026-15-04. Архивировано 17 апрель 2013 года.
↑ Padel Maxime, Sébastien Clausen, José-Javier Alvaro, Josep Maria Casas (2018). «Review of the Ediacaran-Lower Ordovician (pre-Sardic) stratigraphic framework of the Eastern Pyrenees, southwestern Europe». Geologica Acta 16 (4). DOI:10.1344/GeologicaActa2018.16.4.1.
↑ Esedrasardegna di Roberto Muroni. Gite e escursioni in barca sul fiume Temo a Bosa (итал.). Esedra Sardegna, gite e vendita artigianato sardo. Дата обращения: 15 апрель 2026. Архивировано 20 сентябрь 2021 года.
↑ TERRITORIO: MORFOLOGIA // Sardégna (итал.). sapere.it. De Agostini. Дата обращения: 15 апрель 2026. Архивировано 8 октябрь 2021 года.
↑ Legge regionale 4 febbraio 2016, n. 2 - Riordino del sistema delle autonomie locali della Sardegna. (билдәһеҙ) Дата обращения: 26 август 2019. Архивировано 4 май 2020 года.
↑ Сардиния. Сокровища Средиземного моря, 2009, с. 3
↑ Красновская Н. А. Традиционный костюм // Происхождение и этническая история сардинцев. — М.: Наука, 1986.
↑ Сардиния. Сокровища Средиземного моря, 2009, с. 5

Әҙәбиәт

Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3 000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
Сардиния // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Сардиния. Сокровища Средиземного моря // Золотой Глобус. — Де Агостини, 2009. — № 51. — ISSN 1997-3268.
Casula Francesco Cesare. La Storia di Sardegna. — Carlo Delfino Editore, 1994. — ISBN 978-88-7138-084-1.

Һылтанмалар

Ҡалып:Области Италии

[1] Popolazione residente al 31 dicembre 2018. (билдәһеҙ) Дата обращения: 25 август 2019. Архивировано 24 июль 2019 года.

[2] Sardegna Statistiche (билдәһеҙ). Дата обращения: 25 август 2019. Архивировано 8 сентябрь 2019 года.

[Викитека_ЭСБЕ-3] Обнорский Н. П. Сардиния // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)

[Поспелов—2002——369-4] Поспелов, 2002, с. 369

[5] European Space Agency Observing the Earth (билдәһеҙ). web page. European Space Agency. Дата обращения: 2026-15-04. Архивировано 17 апрель 2013 года.

[Maxime2018-6] Padel Maxime, Sébastien Clausen, José-Javier Alvaro, Josep Maria Casas (2018). «Review of the Ediacaran-Lower Ordovician (pre-Sardic) stratigraphic framework of the Eastern Pyrenees, southwestern Europe». Geologica Acta 16 (4). DOI:10.1344/GeologicaActa2018.16.4.1.

[7] Esedrasardegna di Roberto Muroni. Gite e escursioni in barca sul fiume Temo a Bosa (итал.). Esedra Sardegna, gite e vendita artigianato sardo. Дата обращения: 15 апрель 2026. Архивировано 20 сентябрь 2021 года.

[sapere.it-8] TERRITORIO: MORFOLOGIA // Sardégna (итал.). sapere.it. De Agostini. Дата обращения: 15 апрель 2026. Архивировано 8 октябрь 2021 года.

[9] Legge regionale 4 febbraio 2016, n. 2 - Riordino del sistema delle autonomie locali della Sardegna. (билдәһеҙ) Дата обращения: 26 август 2019. Архивировано 4 май 2020 года.

[Сардиния._Сокровища_Средиземного_моря—2009——3-10] Сардиния. Сокровища Средиземного моря, 2009, с. 3

[11] Красновская Н. А. Традиционный костюм // Происхождение и этническая история сардинцев. — М.: Наука, 1986.

[Сардиния._Сокровища_Средиземного_моря—2009——5-12] Сардиния. Сокровища Средиземного моря, 2009, с. 5

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

Тематик сайттар	Открытый каталог
Һүҙлектәр һәм энциклопедиялар	Большая каталонская · Большая российская · Брокгауза и Ефрона · Еврейская Брокгауза и Ефрона · Краткая еврейская · Малый Брокгауза и Ефрона · Реальный словарь классических древностей · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн)
Норматив контроль	BNE: XX452033 · BNF: 12288843v · GND: 4051686-6 · ISNI: 0000000417558537 · LCCN: n79058468 · NKC: ge130743 · NLA: 35441525 · NLG: 10740 · SUDOC: 094890889, 027356388 · VIAF: 148184584, 1146217615009140798

	Сардиния Викимилектә
	Сардиния Викигид