Сицилия

Сицилия
итал. һәм сиц. Sicilia

Флаг
Ил	Италия
Урынлашҡан урыны	Италия утрауы
Берләштерә	Провинциялар: Агридженто, Кальтаниссетта, Катания, Энна, Мессина, Палермо, Рагуза, Сиракуза, Трапани Коммуналар: 390
Идари үҙәге	Палермо
Ренато Скифани 2022 йылдың 13 октябренән
Халҡы (30 июнь)	4 771 347 (4 урын)
Тығыҙлығы	197,15 кеше/км²
Аланы	25 832,39 км² (1 урын)
Ваҡыт бүлкәте	UTC+1

Сици́лия (итал. һәм сиц. Sicilia [siˈtʃiːlja]) — Италия өлкәһе. Үҙ эсенә шул уҡ исемле утрауҙы, шулай уҡ уға яҡын урынлашҡан Липар, Эгад, Пелаг утрауҙарын һәм Пантеллерия һәм Устика утрауҙарын ала.

Сицилия үҙенең тарихының күпселек өлөшөндә Урта диңгеҙ сауҙа юлдарында уңайлы урынлашыуы арҡаһында мөһим стратегик әһәмиәткә эйә була. Утрау шулай уҡ "Бөйөк Греция"ның бер өлөшө булараҡ билдәле. Цицерон Сиракузаны Элладаның иң ҙур һәм иң матур ҡалаһы тип һүрәтләй. Беҙҙең эраның I мең йыллығында утрау халҡы 2 миллиондан ашыу кеше тәшкил итә һәм планетала иң күп халыҡ йәшәгән төбәк була.

Этимологияһы

«Сицилия» (Sicilia)атамаһын традицион рәүештә боронғо заманда был утрауҙа йәшәгән ҡәбиләләрҙең береһе булған «сикулы» (siculi) этнонимына бәйләйҙәр. Латин телендәге sica һүҙе кинжал тигәнде аңлата, ә унан барлыҡҡа килгән sicilis кәкре кинжалдың осло осо тигән һүҙ. Утрауҙың формаһы күрһәтә алаа.

Физик-географик ҡылыҡһырлама

Географик урыны

Сицилия майҙаны буйынса Италияның иң ҙур өлкәһе.

Уның бөтә территорияһын утрауҙар тәшкил итә, өҫтәүенә 98 проценты Сицилия утрауына тура килә, материктағы Италиянан Мессин боғаҙы айыра.

Бында Этна вулканы (бейеклеге яҡынса 3329 метр) урынлашҡан. Сицилиянан төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан Липар утрауҙарында Стромболи вулканы бар. Сицилия утрауының рельефы таулы һәм убалы, бер нисә тау массивы бар, уларҙың иң ҙуры — Сицилия Апенниндары. Яҫы таулыҡтар һәм тигеҙлектәр утрауҙың дөйөм территорияһының ни бары 14 процентын тәшкил итә. Яр буйы һыҙаты төньяҡта башлыса ҡаялы һәм көньяҡта ҡомло, оҙонлоғо — 1000 км. Сицилияның үҙәк өлөшөндә убалы рельеф, күпселек өлөшөндә уның бейеклеге 500 һәм 700 м араһында тирбәлә.

Иң ҙур йылғалары Сальсо (144 км) һәм Симето (113 км).

Климаты

Сицилияның климаты — типик урта диңгеҙ климаты, йәйе — эҫе, ҡышы — ҡыҫҡа, йомшаҡ. Ҡояшлы сәғәттәр йылына уртаса 2500 сәғәткә етә. Яуым-төшөм башлыса ҡышҡы айҙарҙа — октябрҙән мартҡа тиклем була.

Максималь һауа температураһы июль һәм август айҙарында уртаса +26 °C , ә минималь температура +10 °C-тан +14 °C-ҡа тиклем декабрь һәм февралдә теркәлә. Һыу температураһы ҡыш +16 °C һәм йәй +27 °C араһында тирбәлә.

Үҫемлектәре климатҡа тап килә. Цитруслылар, йөҙөм, пальма, опунция кактустары үҫә.

Административ бүленеше

Сицилия өлкәһенең административ картаһы

Административ яҡтан Сицилия өлкәһе 6 провинцияға һәм 3 метрополия ҡалаһына (һуңғылары таблицала төҫ менән билдәләнгән):

№	Провинциялар һәм метрополь ҡалалар	Майҙан, км2	Халҡы, кеше (2013)	Тығыҙлығы, кеше/км2	Коммуналар һаны
1	Агридженто	3042	455 288	149,6	43
2	Кальтаниссетта	2128	272 359	127,9	22
3	Катания	3553	1 084 674	305,3	58
4	Энна	2562	173 558	67,7	20
5	Мессина	3247	654 520	201,5	108
6	Палермо	4992	1 244 012	249,2	82
7	Рагуза	1614	313 698	194,3	12
8	Сиракуза	2109	402 680	190,9	21
9	Трапани	2460	435 877	177,1	24

Ҡайһы бер провинциялар яҡын-тирәләге бәләкәй утрауҙарҙы үҙ эсенә ала: Эолия утрауҙары (мессина), Устика утрауы (Палермо), Эгада утрауҙары (Трапани), Пантеллерия утрауы (Трапани), Пелаг утрауҙары (Агридженто).

Дөйөм карта

	500 000-ҙән ашыу кеше
	100 000—500 000 кеше
	50 000—100 000 кеше
	20 000 — 50 000 кеше
	10 000 — 20 000 кеше
Палермо Катания Мессина Сиракузы Агридженто Кальтаниссетта Рагуза Энна Трапани Джела Виттория Багерия Мадзара- дель-Валло Марсала Ачиреале Модика Аугуста Лентини Партинико Карини Термини-Имерезе Ликата Каникатти Фавара Шакка Кастельветрано Алькамо Барчеллона-Поццо-ди-Готто Милаццо Джарре Липар утрауҙары Эгад утрауҙары Пантеллерия утрауы Устика утрауы Пелаг утрауҙары МАЛЬТА Сицилия өлкәһенең тораҡ пункттары һәм утрауҙары

Әҙәбиәт

• Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3 000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
• Salvatore Piccolo, Ancient Stones: the Prehistoric Dolmens of Sicily, Thornham/Norfolk (UK), Brazen Head Publishing 2013, ISBN 978-0-9565106-2-4
• Antonio Saltini, Sicilia fra feudi e giardini, Bologna, Edagricole 1982, ISBN 978-88-20621-72-8
• Benjamin, Sandra. Sicily: three thousand years of human history (инг.). — 1-st edition. — Hanover, N.H.: Steerforth Press, 2006. — 498 p. — ISBN 9781586421014.

Һылтанмалар

• [ Сицилия (область Италии)] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
• Гамэр Баутдинов. Остров толерантности. Тысячу лет назад христиане и мусульмане Сицилии жили в мире
• Данные по ВВП итальянских провинций на 2007 год
• Бродя по улочкам Палермо — статья о Сицилии в журнале «Гулливер».