Сәһәнд
| Сәһәнд | |
 | |
| Тау һырты | Кухруд[d] |
|---|---|
| Яҡынса бейеклеге | 1826 метр |
| Дәүләт |
 Иран |
| Административ-территориаль берәмек | Восточный Азербайджан[d] |
| Диңгеҙ кимәленән бейеклек | 3710 метр |
 | |
 Сәһәнд Викимилектә | |
Сәһәнд[1] (Сахе́нд[2], Саханд, фарс. سهند, әзерб. Səhənd) — Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан вулкан тау массивы. Иң юғары нөктәһе — Хәрәм-Дағ тауы[3][1] (Харамдаг[2]), бейеклеге — 3710 м[3] (3707 м[1][2])[4], ул етди эрозияланған түбәгә эйә. Сәһәнд Тәбриз ҡалаһынан көньяҡҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан[4].
Географияһы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Сәһәнд вулкан массивы Эльбурс тау һыртының бер өлөшө булып тора һәм көнбайыштан көнсығышҡа һуҙыла. Уның иң бейек ике түбәһе — Сәһәнд һәм Жам — бер-береһе менән бәйле. Сәһәнд йыл әйләнәһенә ҡар менән ҡапланған. Уның битләүҙәре раузалар, базилик һәм сел үләне (лилиәләр ғаиләһенә ҡараған сәскәләр — рябчик) менән ҡапланған. Массивтың көнсығыш сиге — щахрестан Хащтруд (һүҙмә-һүҙ: Һигеҙ яҡлы) Ҡыҙылуҙән йылғаһының үҙәненә тиклем, ә уның көнбайыш сиге — Урмия күленең көнсығыш яры[5]. Массивтың оҙонлоғо 90 километрға һуҙыла һәм Көнбайышта Урмия күле янында, төньяҡта — Тәбриз тигеҙлеге янында, ә көньяҡта — убалары тирә-яҡ вулкан массаларына бәйле булмай барлыҡҡа килгән Миандоаб янында урынлашҡан киң уйпатлыҡ үҙәгендә урынлашҡан. Уның ҡиәфәте күп кенә вулкан тауҙарынан тора, был уны тирә-яғындағы тау рельефынан, шулай уҡ Ирандың башҡа вулкандарынан айыра, ә ул уның стратовулкан структураһын емергән оҙайлы эрозия процесы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, был, һәм һөҙөмтәлә үҙәк тау бөгөн бер-береһенән 10-12 км алыҫлыҡта урынлашҡан өс төп түбәнән тора[6]. Был түбәләр күп һанлы ағымдарҙан һәм бәләкәй йылғаларҙан һыу алған ҡар башлыҡтары менән ҡапланған. Уларҙы ике һыу йыйыу бассейнына бүлергә мөмкин — Урмия күле һәм Ҡыҙылүҙән йылғаһы бассейны[5]. Урмия бассейны күлгә туранан-тура ҡойған көнбайыш йылғаларҙы һәм шишмәләрҙе, шулай уҡ Тальх-е Руд йылғаһына ҡойған саҡта бер-береһе менән тоташҡан төньяҡ йылғаларҙы, ә Ҡыҙылүҙән бассейны Миане ҡалаһы янында Сефидрудҡа ҡойған Айдугмущтың көньяҡ-көнсығыш ҡушылдыҡтарын үҙ эсенә ала. Урта диңгеҙ климатының дымлы йоғонтоһо арҡаһында көнбайышҡа һәм көньяҡҡа терәлеп ятҡан битләүҙәрҙә уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 500—600 м тәшкил итә, һәм был битләүҙәр йырындар, каньондар һәм шаулап үҫкән үҫемлектәр менән үҙәндәр барлыҡҡа килтергән шишмәләргә бай. Икенсе яҡтан, Урмия һәм Каспий диңгеҙе кеүек күлдәрҙең йоғонтоһо был территорияла бөтөнләй әһәмиәтһеҙ. Тауҙа диапирҙың булыуы һыу сифатына кире йоғонто яһай, сөнки ҡайһы бер урындарҙа һыу бик тоҙло, йәғни эсергә йәки хатта һуғарырға яраҡһыҙ булыуы мөмкин. Әммә, үрҙә күрһәтелгән феномен арҡаһында, Сәһәнд тирәһендәге күп урындарҙа ҡайнар сығанаҡтар күп[7]. Сәһәндтән төньяҡта Сардуд, Хосроущахр һәм Тәбриз мегаполисы урынлашҡан, көнбайышта бәләкәй ҡалалар Мамкан, Гуган һәм Азершехр, ә уның көньяҡ битләүҙәрендә Мераге һәм Бонаб урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге көнсығышта 1600—1800 м һәм ҡалған яҡтарында — 1200—1800 м тәшкил итә. Мерага һәм Бонабуға табан һуҙылған көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш битләүҙәре башҡалар кеүек текә түгел, һәм уларҙа күп һанлы көтөүлектәр бар. Түбәнерәк бейеклектәрҙә барбарис, өрөк (абрикос), миндаль һәм сәтләүек ағастары, ә юғарыраҡ бейеклектә — ябай һыйырғойроҡ, кейәү үләне (тимьян, чабрец) һәм бөтнөк (мята) өҫтөнлөк итә. Сәскәләр һәм шишмәләр күп булғанлыҡтан, Сәһәнд «иран тауҙарының кәләше» тигән ҡушаматҡа лайыҡ була[8]. Был ерҙәрҙең ауыл хужалығы үҙенсәлектәрен тикшереүҙә француз ирансыһы Х. де Планхол ҙур эш башҡара, уға ярашлы ауыл хужалығы йүнәлешле Сәһәнд тарихи күсмә малсылыҡ өҫтөнлөк иткән күрше Сабаландан айырыла[9]. Сәһәндтә хатта 2500 м бейеклектә лә тораҡ пункттары бар, ә һалҡын айҙарҙа түбәнге төбәктәргә миҙгелле миграциялар халыҡ рәүешенең бер үҙенсәлеге булып тора[10]. Сәһәндтең тирә-яғы — ауыл хужалығы, малсылыҡ, умартасылыҡтың мөһим үҙәге[11].
Геологияһы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Массив андезит һәм базальт лаваларҙан, туфтарҙан һәм вулкан көлөнән тора. Ҡырҙары 300 м тәрәнлектәге тау тарлауыҡтары (барранкостар) менән бүлгеләнгән. Түбәләре ҡар менән ҡапланған. Тарихи осорҙа вулкандың атылыуы билдәһеҙ.
Иҫкәрмәләр
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- 1 2 3 ИРА́Н // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
- 1 2 3 Карта бите J-38.
- 1 2 Ирак, Кувейт // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г. ; гл. ред. Г. В. Поздняк. — М. : ПКО «Картография» : Оникс, 2010. — С. 121. — ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография). — ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс).
- 1 2 با آتشفشان های ایران آشنا شوید. Дата обращения: 7 июнь 2019. Архивировано из оригинала 16 октябрь 2018 года.
- 1 2 آشنایی با کوه سهند - آذربایجان شرقی - همشهری آنلاین. Дата обращения: 1 июль 2017. Архивировано 5 май 2017 года.
- ↑ Asghari Moghaddam, Asghar; Allaf Najib, Mortaza (19. 5. 2006.). Hydrogeologic characteristics of the alluvial tuff aquifer of northern Sahand Mountain slopes, Tabriz, Iran, Hydrogeology Journal XIV. 7. New York: Springer Publishing, с. 1319.-1329, DOI:10.1007/s10040-006-0036-1, ISSN 14312174, OCLC 437705906.
- ↑ Kiyāni Haftlang, Kiyānoosh (2003.). u: Rajabi, Azitā: A Survey of the Geography of Iran. Tehran: Center for International Cultural Studies, с. 12.-14. i 30, ISBN 9789649449135, OCLC 254565470.
- ↑ کوه های سهند 3600 متر و جام 3650 متر - کویرها و بیابانهای ایران. Дата обращения: 1 июль 2017. Архивировано 26 июнь 2017 года.
- ↑ Planhol, Xavier (de) (1960.). Un village de montagne de l’Azerbaïdjan Iranien, Lighwan (versant Nord du Sahend), Revue de géographie de Lyon XXXV. Lyon: Institut de Géographie, с. 395.-418, OCLC 754325085.
- ↑ Planhol, Xavier (de) (1966.). «Aspects of Mountain Life in Anatolia and Iran», в: Eyre, Samuel Robert; Jones, Glanville Rees Jeffrey: Geography as Human Ecology: Methodology by Example. New York: St. Martin’s Press, с. 291.-308, OCLC 490347.
- ↑ کوه سهند | جاهای دیدنی ایران. Дата обращения: 1 июль 2017. Архивировано 26 июнь 2017 года.
Әҙәбиәт
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- Сехенд // Сафлор — Соан. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.]; vol. 1969—1978, вып. 23).