Таглар мәмерйәһе

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Таглар мәмерйәһе
Рәсем
Дәүләт Flag of Azerbaijan.svg Әзербайжан
Административ-территориаль берәмек Мецтаглар[d]

Таглар мәмерйәһе[1] (әзерб. Tağlar mağarası, әрм. Թաղլար քարանձավը) — Әзербайжандың Ходжавенд территорияһында карст мәмерйәһе, бында таш быуатта кешеләр йәшәгән (мустье дәүере)[2]. Ундағы мустье ҡоралдары типик мусетьены хәтерләткән башҡа мәҙәниәткә ҡарай[3]. Тәбиғи мәмерйә булараҡ 50-55 мең йыл дауамында боронғо кешеләр йәшәгән урын һаналған. Үҙенең исемен мәмерйәнән алыҫ булмаған ауыл атамаһынан алған[4].

Мәмерйә Әзербайжандың Ходжавенд районында урынлашҡан. 1992 йылдан 2020 йылға тиклем мәмерйә биләмәһен танылмаған Таулы-Карабах Республикаһы контролдә тотҡан. Икенсе Карабах һуғышы һөҙөмтәһендә 2020 йылдың ноябрендә Азербайжан биләмәне контролдә тотоуҙы тергеҙҙе, ләкин Таулы-Карабах Республикаһы ошо биләмәгә дәғүә итеүен дауам итә

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әзербайжандың Ходжавенд районында Бёюк Таглар/Мец Тагер ауылының көньяғында, Куручар йылғаһының һул ярында[5], ҡала янында Шуша ҡалаһы янында һәм Азых мәмерйәһенән 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан [6]. Был мәмерйә өҫкө юра, икенсе төрлө әйткәндә, титон эзбизташтарында барлыҡҡа килгән. Өс тау ҡыуышынан тора, уларҙың икәүһе - Мустье мәҙәниәте осорона (урта палеолит), икенсеһе өҫкө палеолит осорона ҡарай[7].

Шулай уҡ бында алты мәҙәни ҡатлам табылған: беренсе ҡатламда урта быуаттар осорондағы һауыт-һаба, бронза һәм энеолит ҡалдыҡтары табылған; 2 - 6 ҡатламдарҙа мустье дәүеренең көнкүреш әйберҙәре табылған.

Археологик тикшеренеүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Файл:Мамедали Гусейнов.jpg
Мәмәҙәли Ғәсәйенов — Таглар мәмерйәһен тикшереүсе

1960 йылда Кавказдың көньяҡ-көнсығышына Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы Фәндәр академияһы Тарих институты палеолитик разведка экспедицияһы ебәрелә. Һөҙөмтәлә Азых һәм Таглар мәмерйәләре табылған.

1963 йылдан алып мәмерйәлә археологик ҡаҙыу эштәре алып барылған һәм 7 меңдән ашыу таш эш ҡоралы, 2 меңдән ашыу хайуан һөйәге табылған. Беренсе ҡатламдан һуң урта быуаттарҙағы, бронза быуаттағы һәм энеолиттағы балсыҡ һауыттар табылған. 2 - 6 ҡатлам сиктәрендә мустье мәҙәниәте өлгөләре табылған. Мәмерйә инвентарында ҡоралдар, ҡыҙыл, ҡара, көрән, һоро, аҡ төҫтәр һәм төрлө төҫмөрҙәге әйберҙәр яһау өсөн күп һанлы әҙерләмәләр табылған. Мәмерйәлә Әзербайжан археологы Мәмәҙәли Ғәсәйенов эш алып барған[2].

1976 йылда мәмерйә территорияһында Ленинград экспедицияһы ваҡытында терәк киҫелештәр таҙартыла.

Һөйәк ҡалдыҡтарына анализ үткәргәндән һуң асыҡланыуынса, затлы болан һәм кәзә һунар итеүҙең төп объекттары булған. Торама фаунаһының нигеҙен имеҙеүселәр тәшкил итә: ҡул ҡанаттары, ҡуян һымаҡтар, кимереүселәр, йыртҡыс, тояҡлылар.[8].

Бында төрлө төҫтәге ағастан биҙәүестәр, өҫкө палеолит һәм мезолит дәүерендәге эш ҡоралдары, ҡорал табылған.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Davis K. Thanjan. Pebbles. — Bookstand Publishing, 2011. — ISBN 978-1-58909-817-6.
  2. 2,0 2,1 Павел Иосифович Борисковский. Древнейшее прошлое человечества. — Ленинград: Наука, 1979. — С. 131. — 240 с.
  3. Памятники мустьерской эпохи и остатки неандертальцев на территории СССР. CollectedPapers (25 марта 2014). Дата обращения: 10 декабря 2018.
  4. Azerbaijan’s cultural relics in the global civilizational context. cyberleninka.ru. Дата обращения: 10 декабря 2018.
  5. Лист карты J-38-22 Лачин. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1975 г.
  6. Пещеры: Выпуск 14-15. — Пермский государственный университет, 1969. — 270 с.
  7. Azerbaijan’s cultural relics in the global civilizational context. cyberleninka.ru. Дата обращения: 10 декабря 2018.
  8. Bragina E.N., Anastasia Markova The rodent fauna from Middle Paleolithic cave site Taglar (Transcaucasus, Azerbaidjan): paleoecology, palaeoenvironments // Izvestii͡a Akademii nauk SSSR. Serii͡a geograficheskai͡a. — 2013-01-01.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • А. К. Джафаров. Мустьерская культура Азербайджана: по материалам Тагларской пещеры. — «Элм», 1983. — 96 с.
  • Антонов Б.А. Геоморфология и вопросы новейшей техники юго-восточной части Малого Кавказа.. — Баку, 1971.
  • Герасимов И.П., Величко А.А., Любин В.П., Праслов Н.Д. Древнейшие люди в Европе и условия их обитания: Первые результаты совместных советско-франц. исследований. — 10. — Вестник АН СССР, 1981.