Тау

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Полик Вулканы (Mt.Paulik), Аляска
Ямантау

Тау — бейеклеге менән тирә-яҡтағы кимәлдән айырылып торған ҡалҡыу урын[1][2].[3]; ер рельефынын тигеҙлек өҫтөнән ыңғай яҡҡа үҙгәргән формаһы, ер өҫтөнөң төрлө бейеклектә (бер нисә метрҙан бер нисә километрға тиклем) айырылып торған өлөшө. Эргәһендәге тигеҙлектән тау итәге айырып тора.

Тау түбәһе формаһы буйынса тау сусағы һымаҡ, плато һымаҡ, көмбәҙ һымаҡ булыуы мөмкин. Һыу аҫтындағы тауҙар утрауҙар кеүек ҡалҡып сығауы мөмкин.

Барлыҡҡа килеүе буйынса тауҙар тектоник күренештәрҙән һәм вулкандан барлыҡҡа килгән тауҙарға айырыла [4].

Тау микрорельефы формалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тауҙарҙа ер өҫтөндәге тигеҙлек өсөн хас булмаған микрорельеф формалары булыуы хас. Микроэлемент формалары:

  • түбә
  • тау итәге
  • һөҙәклек
  • алтылыш
  • үҙән
  • тау тарағы
  • боҙлоҡ
  • морена (боҙлоҡ менән бергә шыуышып төшкән тау тоҡомдары өйөмө)
  • һәм башҡалар

Тау бейеклеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Миҙгелгә бәйле ҡар ҡатламы менән ҡапланған донъялағы иң бейек тауҙарҙыъ береһе — Мауна-Кеа (4205 м) тауы

Сағыштырмаса һәм абсолют бейеклеге буйынса тауҙар түбәндәгесә төркөмдәргә бүленә[5]:

  • бейек, сағыштырмаса бейеклеге 2 км-ҙар артыҡ, абсолют бейеклеге 3 км-ҙар артыҡ;
  • уртаса, сағыштырмаса бейеклеге 0,8-2 км-ҙар артыҡ, абсолют бейеклеге1-3 км-ҙар артыҡ;
  • түбән, сағыштырмаса бейеклеге 500—800 м, абсолют бейеклеге — до 1000 м.

Ер йөҙө буйынса тау массивтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Европа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Азия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Америка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Африка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тауҙарҙың бейеклеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сағыштырма бейеклеге буйынса иң бейек тауҙарҙың береһе — Мауна-Кеа (4205 м) ҡарлы түбәләре.

Сағыштырмаса һәм абсолют бейеклеге буйынса тауҙарҙы ошолай бүлеү ҡабул ителгән [6]:

  • бейек, сағыштырмаса бейеклеге 2 км, абсолют — 3 км-ҙан артыҡ;
  • уртаса, сағыштырмаса бейеклеге 0,8-2 км, абсолют — 1-3 км;
  • тәпәш, уртаса 500-800 метр бейеклектә, абсолют бейеклеге — 1000 метрға тиклем

Ҡитғалар буйынса иң бейек тауҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тауҙар һәм климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тауҙарҙың айырым параметрҙарына ярашлы рәүештә климат үҙгәрештәре кеше өсөн һәр ваҡыт кире күренеш түгел. Бейеклеккә күтәрелеһгә бәйле һауа температураһы төшә, ә билдәле бейеклеккә тиклем яуым-төшөм һаны арта. Тауҙар уртаса климат булған ерҙә - һалҡын, эҫе улиматта — уртаса, ҡоро климатта дымлы климат барлыҡҡа килтерә. Шунлыҡтан — [Урта Азия]]ның таулы болондарында, Үҙәк һәм Көньяҡ Американың, Африканың (Эфиопия, Кения, Уганда, Бурунди, Руанда һ. б.) таулы төбәктәрендә, Азияла һәм Яңы Гвинеяла игенселек, ауыл хужалығы үҫешкән.

Орографияның төрлөлөгө төрлө климат шарттары барлыҡҡа килеүгә ыңғай тәьҫир яһай. Мәҫәлән, Һиндостандың төньяғында, Америка тропик өлкәләрендә тауҙарҙың бейеклеге үҙҙәренең үк төрлө өлөшөндә эҫе, уртаса һәм һалҡын һыҙаттар барлыҡҡа килтерә.

Орография һауа ағымына ла, ҡояш яҡтылығына ла йоғонто яһай. Елле яҡтан яуым-төшөм арта, елһеҙ яҡта кәмей. Елдәргә юлды кәртәләп, улар битләүҙәрҙә айырым климат булдыра.

Урал тауҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башҡортостан, шулай уҡ тарихи башҡорт ерҙәре тауҙарынан айырылғыһыҙ. Урал, таулы физик-географик ил, меридиональ йүнәлештә Кар диңгеҙенән Ҡаҙағстан далаларына тиклем һуҙылған ер. Оҙонлоғо 2000 км. Киңлеге 40-60 км, урыны менән 100 км-ға етә.

Урал төрлө файҙалы ҡаҙылдыҡтарға бик бай. СССР-ҙа сығарылған 55 төрлө ҡаҙылдыҡтың 48 төрө Уралдан булған.

Иң бейек түбәләре: Пай-Хой — Мореиз (Вэсэй-Пэ) тауы (423 м). Поляр Урал — Пайер тауы(диңгеҙ кимәленән 1472 м ). Поляр түңәрәк яны Уралы — Народная тауы (1895 м), Манарага тауы (1662 м). Төньяҡ Урал — Тэлпосиз тауы (1617 м). Урта Урал — Конжаковский Камень тауы (1539 м). Көньяҡ Урал — Ямантау (1640 м), Оло Ирәмәл (1582 м). Мугоджары — Боктыбай тауы (567 м).

Көньяҡ Уралдағы иң бейек түбә - Ямантау (1640 м) - Башҡортостаның Белорет районы Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.

"Урал" йырының тексы

Күгәрепкәй ятҡан Урал тауы -

Ата-олатайҙарҙың да төйәге.

Ерен-һыуын һаҡлап ҡорбан булған

Шунда ята батырҙар һөйәге.

Ай, Уралым, һинән ҡырҡып алһам

Ат ҡыуырҙай яңғыҙ талдарың,

Тамып та ғына ҡала, ҡырҡҡан саҡта,

Яуҙа үлгән батыр ҙа ҡандары.

Уралдан ғына бейек, ай, тау булмаҫ,

Уралҡайҙы һөймәҫ тә йән булмаҫ.

Үҙ илкәйе өсөн ҡорбан булған

Ир-егеттең ғүмере йәл булмаҫ.

Урал да ғына Урал, ай, тиһегеҙ,

Урал ғына буйы ҡыҙырым сауҡа икән.

Уралҡайҙы маҡтап бер йырлаһаң,

Күңелдәргә үҙе лә зауҡы икән.

Яҡшы атҡа менеп, ҡулына алған

Уҡ-һаҙаҡҡай тигән ҡоралын,

Аямаған йәнен, түккән ҡанын,

Һис бирмәгән башҡорт Уралын.

Тауҙар - башҡорттарҙың ауыҙ-тел ижадында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башҡорт тарихы Урал тауҙары менән тығыҙ бәйле, һәм был халыҡтың ауыҙ-тел ижадында ла асыҡ күренә. Тауҙар менән бәйле мәҡәл-әйтемдәр, йомаҡтар бик күп, фольклорсылар тарафынан байтаҡ йырҙар ҙа яҙып алынған. Киң билдәлеләренән "Ирәндек" ,"Ирәмәл", "Ҡағы ташы", "Ҡалды" һәм башҡалар, ә мәшһүр "Урал" йыры иһә башҡорт халҡының милли гимны тип һанала.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Лукашов А. А. Гора // Большая российская энциклопедия / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. — М.: «Большая Российская энциклопедия», 2007. — Т. 7. — С. 418. — ISBN 978-5-85270-337-8.
  • Гора // Географический энциклопедический словарь. Понятия и термины / Гл. ред. А. Ф. Трёшников. — М.: «Советская энциклопедия», 1988. — С. 73.
  • Иностранцев А. А. Горы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Какой высоты могут быть горы?. Туризм и отдых. Полезные советы туристам. Дата обращения 24 сентября 2011. Архивировано 3 февраля 2012 года.
  • Ахметов Х. Ф. Башкирские протяжные песни. — М.: Всесоюзное издательство «Советский композитор», 1978. −24 с.
  • Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы Сәсән аманаты: — Халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 325 бит.
  • Галин Салауат Әхмәҙи улы Башкирские народные песни: Методическое пособие/Башкирский институт развития образования. — Уфа, 2001. — 42 с.
  • Камаев Ф. Х., Шоңҡаров Н. Д. 400 башҡорт халыҡ йыры. — Өфө, 2011. — 400 бит.
  • Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре. — Өфө, 1997. — 288 бит.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Лукашов А. А. Гора // Большая российская энциклопедия / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов — М.: «Большая Российская энциклопедия», 2007. — Т. 7. — Б. 418. — ISBN 978-5-85270-337-8.
  2. Гора // Географический энциклопедический словарь. Понятия и термины / Гл. ред. А. Ф. Трёшников — М.: «Советская энциклопедия», 1988. — Б. 73.
  3. Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
  4. Иностранцев А. А. Горы // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
  5. Какой высоты могут быть горы?. Туризм и отдых. Полезные советы туристам. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012. 24 сентябрь 2011 тикшерелгән.
  6. Какой высоты могут быть горы?. Туризм и отдых. Полезные советы туристам. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012. 24 сентябрь 2011 тикшерелгән.