Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Нуриәғзәм Таһир улы Таһиров
Флаг
Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы
 
Тыуған: 9 ғинуар 1888({{padleft:1888|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:9|2|0}})
Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) Левашово (Ҡужа) ауылы
Үлгән: 1938 йылдан һуң
СССР, РСФСР, Соловецк утрауҙары
Белеме: Расулия (медресе)
Ғәлиә мәҙрәсәһе
 
Наградалары:

Ҡыҙыл Байраҡ ордены

Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы (9 ғинуар 18881938 йылдан һуң) — Башҡорт милли хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша, Башҡорт Хөкүмәтенең ағзаһы, йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, юрист, башҡорт тел белгесе.

Биографияһы һәм эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Нуриәғзәм Таһир улы Таһиров 1888 йылдың 9 ғинуарында , Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең Левашово (Ҡужа) ауылында (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) тыуған[1].

рус-башҡорт мәхәллә мәктәбен 1906 йылда тамамлағандан һуң Троицк ҡалаһында «Рәсүлиә» мәҙрәсәһендә уҡый башлай, ә артабан уҡыуын Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә дауам итә.

1911 йылдан Таһиров Нуриәғзәм Силәбе өйәҙендә уҡытыусылыҡ итә. Февраль революцияһынан һуң Таһиров Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары делегаты була. II бөтә башҡорт съезынан һуң Силәбе ҡалаһында Башҡорт Хөкүмәте секретариаты башлығы итеп тәғәйенләнә.

Ойоштороу ҡоролтай үткәрелгәy саҡта Кесе Ҡоролтай составына һайлана. Аҙаҡтан Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы булып китә һәм Башҡортостандың административ — территориаль ҡоролошо менән шөғөлләнә. Таһиров ҡатнашлығы менән Дыуан-Ҡошсо, Арғаяш һәм Ялан кантондары булдырыла.

1918 йылда Башҡорт Хөкүмәте Силәбе ҡалаһына күсенгәндән һуң, Нуриәғзәм Таһиров үҙенең дәүләт эшмәкәрлеген дауам итә. 1918 йылдың 6 июнендә «Башҡорт» гәзите уның редакторлауы аҫтында сыға.

Нуриәғзәм Таһиров Башҡорт ғәскәренең ойоштороуында ҡатнаша. Совет власының Башҡорт Хөкүмәте менән Автономиялы Башҡорт Совет республикаһы ойошторолоуы тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйғандан һәм Башҡорт ғәскәренең Ҡыҙыл Армия яғына күскәненән һуң Көньяҡ фронтта Башҡорт кавалерия дивизияһы бүлеге комиссары итеп билдәләнә. 1919 йылдың октябрендә дивизия Петроградта Н. Н. Юденич аҡ армия ғәскәренән һаҡлау өсөн күсерелә. ВЦИК рәйесе М. И. Калинин шәхси күрһәткән батырлыҡтары өсөн Таһировты Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләй[2]

1920 йылдың апрель айында үҙенең тыуған Арғаяш кантоны ревкомы рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1920 йылдың июнендә Башҡорт Хөкүмәте ағзалары, шул иҫәптән Нуриәғзәм Таһир улы, 1920 йылдың 19 майында сыҡҡан «Автономиялы Совет Башҡортостан республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» исемле ВЦИК һәм РСФСР-ҙың халыҡ комиссарҙары советы ҡарарын ҡабул итмәҫлек тип иҫәпләп, протест белдереү йөҙөнән отставкаға китә.

1921 йыл башынан Нуриәғзәм Таһиров дәүләт һәм йәмғиәт эшмәкәрлегенә ҡабаттан ҡайта һәм башҡорттарҙың көнкүреше, тарихы, теле һәм мәҙәниәтен өйрәнеү буйынса Башнаркомпрос коллегияһының ағзаһы булып китә. Ул башҡорт теле буйынса ғилми эштәр авторы була. Таһиров 1926 йылда халыҡ — йәнле материалдар нигеҙендә төҙөлгән "Башҡорт теленең һүҙлеге"н һәм ҡыҫҡаса орфографик һүҙлеген нәшер итә. Шулай уҡ Нуриәғзәм Таһиров башҡорт теленең беренсе грамматикаһының авторҙашы була.

1929 йылдың 12 июлендә Нуриәғзәм Таһир улы Башҡорт милли хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн репрессияға эләгә. Тик Калинин М. И. ҡыҫылышы ғына уның ғүмерен һаҡлап ҡалырға ярҙам итә һәм уны ун йылға концлагергә ебәрәләр. Соловецк утрауҙарында яҡынса 8 йыл лагерҙә үткәрә[3]. 1937 йылдан һуң уның яҙмышы билдәһеҙ. 1956 йылдан һуң Нуриәғзәм Таһировтың исеме 1989 йылда аҡлана.

Ғилми хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Аслыҡ тарихы. Мәғлүмәттәр йыйылмаһы.
  • Башҡорт һүҙлеге. 2-се бүлеге. Д. Юлтый менән берлектәге хеҙмәт.
  • Башҡорт һөйләштәренең таралыу картаһы.
  • рус - башҡорт һәм Башҡорт - рус һүҙлектәре. Авторҙа коллективы.
  • Руководство для сбора старых произведений (Башҡорт халҡының байлығын белеү, тарих, географияһына кәрәкле ҡомартҡыларын сүпләп табыу һәм туплау өсөн ҡулланма), 1922.
  • Руководство и примеры для ведения на башкирском языке канцелярских работ (Башҡортса эш йөрөтөү өсөн ҡулланма һәм үрнәктәр), 1923. Руководство разработано в соответствии с резолюцией II Всебашкирского съезда Советов о придании башкирскому языку наравне с русским статуса государственного языка.
  • Правописание на башкирском языке (Башҡортса яҙыу ҡоралы), Х. Ғәбитов менән авторҙаш, 1924.
  • Букварь башкирский (Башҡорт әлифбаһы), 1924.
  • Морфология башкирского языка (Башҡорт теленең сарыфы), Х. Ғәбитов, Б. Хангилдин һәм Ғ. Вилданов менән авторҙаш, 1925.
  • Башкирский словарь (Башҡорт лөғәте), 1-се бәйләм, 1926.
  • Изучение-разбор башкирского языка (Башҡорт телен төпсөү), 1927.
  • Орфографик һүҙлек латин графикаһында Ғ. Дәүләтшин менән авторҙаш, 1929.
  • Башҡорт теле тарихы (икенсе бүлеге тамамланмай ҡалды).

Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • «Батрак» китабы, 1926.
  • «Аҡһаҡ ишан» драмаһы.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Ураксин З. Г., 1996
  2. ТАГИРОВ Нуриагзам Тагирович
  3. .Тагиров Т. Одна из первых жертв репрессий // Ватандаш = Соотечественник. 1999. № 8.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]