Тура күтәрелеш

Тура күтәрелеш
Үлсәме	$1$
Дәүмәл символы (LaTeX)	$\alpha$ һәм $a$
Нижняя граница	0 ° һәм 0 час прямого восхождения
Верхняя граница	360 ° һәм 24 час прямого восхождения
Ҡапма-ҡаршыһы	ауышлыҡ

Күк есемдәренең экватор һәм эклиптик координаталары. Тура күтәрелеш $\alpha$ менән тамғаланған.

Тура күтәрелеш (α йәки РА — Ҡалып:Lang-ингл) —— объекттың күк сфераһында Ерҙең тәүлек әйләнеше ваҡытында үҙгәрмәгән координатаһы. Тура күтәрелеш күк экваторы буйлап яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәгенә тиклемге мөйөшлө арауыҡҡа тигеҙ.

Тасуирламаһы

Йондоҙ картаһы, унда вертикаль һыҙыҡтар буйлап тура күтәрелеш даими

Икенсе экваториаль координаталар системаһында тура күтәрелеш, ауышлыҡ менән бер рәттән, ике координатаның береһе булып тора. Яҡтыртҡыстың тура күтәрелеше — күк сфераһында күк экваторы буйлап яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәгенә тиклемге мөйөшлө арауыҡ. Тура күтәрелеш яҡтыртҡыстарҙың тәүлек хәрәкәте йүнәлешенә ҡаршы яҡҡа, йәғни көнбайышҡа ҡарай иҫәпләнә; әгәр донъяның төньяҡ полюсы яғынан ҡараһаҡ, был сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы йүнәлеш.

Тура күтәрелеш, ғәҙәттә, $\alpha$, йәки РА йәки R. A. (Ҡалып:Lang-ингл) менән билдәләнә. Был ҡиммәт, ғәҙәттә, йә градустарҙа (0°-тан 360°-ҡа тиклем) йәки сәғәттәрҙә (0 ^{сәғәттән} 24 ^{сәғәткә} тиклем) бирелә, унда 1 ^сәғәт = 15°; шулай уҡ ваҡ өлөштәре 1 ^сәғәт = 60 ^м = 3600 ^с ҡулланыла). Ҡайһы берҙә сәғәт мөйөштәрен яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән көнсығышҡа һәм көнбайышҡа ҡарай үлсәргә мөмкин — был осраҡта улар −180°-тан +180°-ҡа тиклем, йәки сәғәттәр буйынса −12 ^{сәғәттән} +12 ^{сәғәткә} тиклем ҡиммәттәр ала.

Икенсе экваториаль координаталар системаһында ҡулланылған ауышлыҡ та, тура күтәрелеш тә Ерҙең тәүлек әйләнеше арҡаһында үҙгәрмәй, шуға күрә был координаталар системаһы астрономияла иң киң ҡулланыла. Йондоҙло ваҡыт $s$ яҡтыртҡыстың сәғәт мөйөшө $t$ һәм тура күтәрелеше $\alpha$ суммаһына тигеҙ:

$s=t+\alpha$

Ҡояштың тура күтәрелеше

Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүе арҡаһында Ҡояштың ауышлығы һәм тура күтәрелеше йыл дауамында үҙгәрә. Яҙғы көн менән төн тигеҙлеге мәлендә, Ҡояш яҙғы төн менән төн тигеҙлеге нөктәһендә була, һәм уның ауышлығы һәм тура күтәрелеше нулгә тигеҙ. Ваҡыт үткән һайын Ҡояштың тура күтәрелеше арта: йәйге ҡояш торошо ваҡытында ул 6 ^{сәғәткә}, көҙгө көн менән төн тигеҙлеге мәлендә 12 ^{сәғәткә}, ә ҡышҡы ҡояш торошо ваҡытында 18 ^{сәғәткә} етә. Ул яҙғы көн менән төн тигеҙлегенә тиклем арта, был ваҡытта 24 ^{сәғәткә} етә һәм нулгә ҡайта.

Ҡояштың тура күтәрелеше тәүлегенә уртаса 3 ^минут 56 ^{секундҡа} арта. Был 24 сәғәтлек уртаса ҡояш тәүлегенең йондоҙ тәүлегенән 3 минут 56 секундҡа оҙонораҡ булыуына килтерә. Әммә Ерҙең үҙ орбитаһында тигеҙ булмаған хәрәкәте һәм уның экваторының эклиптика яҫылығына ауышлығы Ҡояштың тура күтәрелешенең тигеҙ булмаған үҙгәреүенә һәм ысын Ҡояш тәүлеге оҙайлылығының ±25 секунд эсендә тирбәлеүе мөмкинлегенә килтерә. Шуға күрә бер йыл дауамында уртаса һәм ысын Ҡояш ваҡыты араһындағы айырма туплана, был ваҡыт тигеҙләмәһе тип атала һәм −16 минуттан 14 минутҡа тиклем үҙгәрә.

Прецессияның йоғонтоһо

Ер күсәре прецессияһы арҡаһында донъя полюстарының һәм күк экваторының торошо 26 000 йыллыҡ период менән үҙгәрә; тимәк, хатта стационар есемдәрҙең дә ауышлығы һәм тура күтәрелеше үҙгәрештәр кисерә. Координаталарҙы дөрөҫ теркәү өсөн уларҙы үлсәү ваҡытындағы мәлде иҫәпкә алырға кәрәк, был дәүер тип атала. Координаталарҙы шулай уҡ башҡа дәүер өсөн яңынан иҫәпләргә мөмкин, ә әлеге ваҡытта иң йыш ҡулланылған дәүер — J2000.0, был 2000 йылдың 1 ғинуарында төшкө сәғәткә тура килә.

Әҙәбиәт

• Кононович Э. В., Мороз В. И. Общий курс астрономии. — 2-е, исправленное. — М.: УРСС, 2004. — 544 с. — ISBN 5-354-00866-2.
• Жаров В. Е. Сферическая астрономия. — Фрязино: Век 2, 2006. — 480 с. — (Монографии и учебники). — 500 экз. — ISBN 5-85099-168-9.
• Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J. Fundamental Astronomy. — 6th Edition. — Berlin; Heidelberg; N. Y.: Springer, 2016. — 550 p. — ISBN 978-3-662-53045-0.