Эстәлеккә күсергә

Төкәле (ҡала)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Төкәле
Флаг[d]
Нигеҙләү датаһы 1759
Дәүләт  Рәсәй
Административ үҙәге Тюкалинский район[d] һәм Тюкалинское городское поселение[d][1]
Административ-территориаль берәмек Тюкалинский район[d] һәм Тюкалинский уезд[d]
Сәғәт бүлкәте UTC+6
Тәбиғи-географик объекты сиктәрендә урынлашҡан Көнбайыш Себер тигеҙлеге
Халыҡ һаны 1500 кеше (1856)[2],
4018 кеше (1897)[3],
8200 кеше (1913)[2],
4200 кеше (1926)[2],
4400 кеше (1931)[2],
6600 кеше (1939)[2],
10 197 кеше (1959)[4],
10 385 кеше (1970)[5],
11 480 кеше (1979)[6],
12 191 кеше (1989)[7],
12 400 кеше (1992)[2],
12 500 кеше (1996)[2],
12 600 кеше (1998)[2],
12 600 кеше (2000)[2],
12 300 кеше (2001)[2],
12 007 кеше (2002)[8],
12 000 кеше (2003)[2],
12 100 кеше (2005)[2],
12 100 кеше (2006)[2],
12 100 кеше (2007)[2],
12 135 кеше (2008)[9],
12 106 кеше (2009)[10],
11 275 кеше (2010)[11],
11 240 кеше (2011)[12],
11 203 кеше (2012)[13],
10 906 кеше (2013)[14],
10 695 кеше (2014)[15],
10 546 кеше (2015)[16],
10 491 кеше (2016)[17],
10 326 кеше (2017)[18],
10 311 кеше (2018)[19],
10 231 кеше (2019)[20],
10 253 кеше (2020)[21],
9894 кеше (2021)[22],
9732 кеше (2023)[23]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 115 метр
Почта индексы 646330
Урындағы телефон коды 38 176
Карта

Төкәле (урыҫ. Тюкалинск) — Рәсәй Федерацияһының Омск өлкәһендәге ҡалаһы. Административ үҙәге — Төкәле районы һәм Төкәле ҡалаһы тораҡ пункты.

Халҡы — 10 253 кеше (2020)

Географияһы[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Ҡала Ишем тигеҙлегенең көнсығышында Төкәле йылғаһы буйында, Омск ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 124 км , ТөмәнОмск тимер юлының Называевская станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 79 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Тарихы[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Себер трактындағы был тораҡ пунктына 1763 йылда Төкәле слободаһы[24] исеме аҫтында — ямсыларпҙың Төкәле слободаһы булараҡ нигеҙ һалына (ул ваҡытта Себер тракты Тара тораҡ пунктының көньяғынан үткән була). Ҡала исеменең килеп сығышын Төкәле йылғаһы менән бәйләйҙәр. Иҫке төрки телендәге «TÜKAL» һүҙе «тулы, камил» тигән мәғәнәне аңлата.

1823 йылда киң булып үҫешкән биҫтә икенсел ҡала статусын ала.

1838 йылда ҡала булып китә.

1876 йылдың 26 ноябрендә Тубыл губернаһының Төкәле округы ҡалаһы булып китә.

XIX быуат аҙағында Төкәлелә 700-гә яҡын йорт, 2 сиркәү, мәхәллә һәм ике класлы училище була. Халҡы малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнә. Йәрминкәләрҙә , иген, ит, балыҡ, тире, йәнлек тиреһе, һыйыр малы, аттар менән сауҙа йәнле бара. XХ быуат башында Төкәлелә 27 завод һәм фабрика, шул иҫәптән май һурҙыртҡыстар эшләй. 1903 йылда Төкәлелә сит илдәргә (Германия, Англия, Швецияға) аҡ май экспортлау буйынса контора асыла. Төкәленең оло юл трактында урынлашыуы ҡаланың социаль-мәҙәни йөҙөндә сағылыш таба. Төрмә, хәрби командалар, чиновниктар булғанға күрә, ҡалаға кеше ағымы көсәйә. XIX быуат аҙағында, ХХ быуат башында Төкәлелә бик күп административ, сауҙа, сәгәғәт һәм көнкүреш тәғәйенләнешендәге биналар төҙөлә. 1914 йылдаТөкәлелә 28 предприятие иҫәпләнә. Транссебер тимер юлы төҙөлгәндән һуң Мәскәү-Себер тракты, шулай уҡ Төкәле ҡалаһы үҙҙәренең сауҙала тотҡан урынын юғалта.

1930 йылдың 27 мартында район гәзите сыға башлай[25].

Ҡала тораҡ пункты[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

2004 йылдың 30 июлендә Омск өлкәһенең 548-ОЗ «Омск өлкәһендә муниципаль берәмектәрҙең сиктәре һәм статустары тураһындағы» законы нигеҙендә Төкәле ҡалаһы тораҡ пунктының статусы һәм ҡала биләмәләре сиктәре билдәләнә[26].

Гербы[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

1867 йылда ҡала гербын булдырыу буйынса тәүге аҙымдар яһала: герб проекты тәҡдим ителә.

Әммә тәҡдим ителгән проект ҡабул ителмәй, һәм ҡаланың оҙаҡ ҡына ваҡыт гербы булмай.

Беренсе донъя һуғышы аҙағында Төкәле ҡалаһының гербы рәсми рәүештә раҫлана. Унда Омск өйәҙе гербы һыҙаттары сағылдырыла. Гербтың күренеше түбәндәгесә һүрәтләнә:

«Йәшел фонда көмөш ҡырғыҙ ҡәбер ташы төшөрөлгән»

Халҡы[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

2019 йылдың 1 ғинуарына ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында халҡының һаны буйынса 916-сы урында тора.

Иҡтисады[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Төкәле ҡалаһындағы май-сыр эшләү комбинаты өлкәлә етештерелгән һөттән төр һөт ризыҡтарын эшләү менән мәшғүл. Өлкәлә тәбиғи урмандарҙы һәм яһалма урман объекттарын һаҡлауға ҙур иғтибар бүленә. Ҡалала был эш урман хужалығына йөкмәтелгән.

«Сапропели» производствоһы, «Шатлыҡ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте ҡала халҡын эш менән тәьмин итеүҙе хәстәрләй.

Радиостанциялары[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Төкәле ҡалаһынд киң радио селтәре эшләй. Оҙаҡламай 101,3 FM — Хорошее FM (ООО «Алекс Медиа») сафҡа инәсәк. Әлеге ваҡытта 102,0 FM — Радио Сингл (ООО «Вещатель»), 103,1 FM — Радио Сибирь (ООО «Алекс Медиа»), 106,4 FM — Радио Шансон (АО «ГТРК „Омск“») предприятиелары ҡала халҡының радио аша хәбәрҙәргә тыңлауға булған ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә.

Телевидение[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

ГТРК Омск / 12 каналы 2015 йылда үҙ эшмәкәрлеген туҡтата.

Һанлы телевидение[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Ҡала халҡы үҙәк телеканалдары тапшырыуҙарын тотҡарлыҡһыҙ ҡарай ала: Беренсе канал, Рәсәй 1, Рәсәй 2, НТВ, Бишенсе канал, Рәсәй К, Рәсәй 24, Карусель, ОТР,ТВЦ каналдары эшләй.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

  1. ОКТМО (урыҫ)
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 Народная энциклопедия «Мой город». Тюкалинск. Дата обращения: 17 июнь 2014. Архивировано 26 июль 2014 года.
  3. Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. Тобольская губерния. Архивировано 20 сентябрь 2011 года.
  4. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Дата обращения: 25 сентябрь 2013. Архивировано 28 май 2013 года.
  5. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Дата обращения: 25 сентябрь 2013. Архивировано 29 сентябрь 2013 года.
  6. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Дата обращения: 25 сентябрь 2013. Архивировано 7 ноябрь 2021 года.
  7. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Архивировано 26 сентябрь 2011 года.
  8. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивировано 3 февраль 2012 года.
  9. Территориальное устройство России. Архивировано 28 ноябрь 2010 года.
  10. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Дата обращения: 2 ғинуар 2014. Архивировано 18 май 2015 года.
  11. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения городских и сельских населённых пунктов Омской области. Дата обращения: 16 апрель 2014. Архивировано 14 декабрь 2014 года.
  12. Омская область. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2009-2016 годов
  13. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Дата обращения: 31 май 2014. Архивировано 16 май 2013 года.
  14. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Дата обращения: 16 ноябрь 2013. Архивировано 12 октябрь 2013 года.
  15. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Дата обращения: 2 август 2014. Архивировано 10 август 2014 года.
  16. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Дата обращения: 6 август 2015. Архивировано 23 сентябрь 2015 года.
  17. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года (5 октябрь 2018). Дата обращения: 15 май 2021. Архивировано 8 май 2021 года.
  18. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (31 июль 2017). Дата обращения: 31 июль 2017. Архивировано 31 июль 2017 года.
  19. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. Дата обращения: 25 июль 2018. Архивировано 26 июль 2018 года.
  20. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. Дата обращения: 31 июль 2019. Архивировано 2 май 2021 года.
  21. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. Дата обращения: 17 октябрь 2020. Архивировано 17 октябрь 2020 года.
  22. Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Дата обращения: 1 сентябрь 2022. Архивировано 1 сентябрь 2022 года.
  23. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.). Федеральная служба государственной статистики (18 август 2023). Дата обращения: 23 август 2023.
  24. Тюкалинск // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
  25. № 1846. Знамя Ильича // Летопись периодических и продолжающихся изданий СССР 1986—1990. Часть 2. Газеты. М., «Книжная палата», 1994. стр.241
  26. Закон Омской области от 30 июля 2004 года № 548-ОЗ «О границах и статусе муниципальных образований Омской области»