Укок
| Укок | |
|---|---|
 Калгуты йылғаһы үҙәне, Табын-Богдо-Улаға күренеш, Укок яҫы таулығы | |
| Урынлашыуы | |
| 49°18′28″ т. к. 87°35′41″ кс. о.HGЯO | |
| Ил | |
| РФ субъекты | Алтай Республикаһы |
 | |
 Укок Викимилектә | |
Уко́к — Алтай Республикаһының иң көньяғындағы яҫытаулыҡ, Ҡаҙағстан, Ҡытай, Монголия һәм Рәсәйҙең дәүләт сиктәре тоташҡан ерендә. Дөйөм алғанда, Укок реликт булып тора, абсолют бейеклеге 2200—2500 метр.
Тауҙарҙың иң бейеге — Куйтэн-Уул тауы (элек Найрамдал тип аталған) 4374 метрға етә. Куйтэн-Уул тауы Алтай тауҙарының бейеклеге буйынса икенсе түбәһе булып тора (Белуханан һуң). Яҫы таулыҡтың көньяҡ сиге Сайлюгем (көнбайыш сиге), Таван-Богдо-Ула, Көньяҡ Алтай һырттарының һыу айырғыс һыҙаттары буйлап үтә. Укок төньяҡта Көньяҡ Чуй һыртының көньяҡ итәгендә, Жасатер йылғаһының тамағы буйлап Күкһыу йылғаһы үҙәненең тамағы өлөшөнә тиклем.
Яҫы таулыҡтың көньяҡ өлөшөндә Укок тәбиғәт паркы урынлашҡан, унда тундра далалары участкалары һаҡланған[1]
Этимологияһы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Исеме төрки телендәге укек — массив тау йәки яҫы түбәле ҙур ҡалҡыулыҡ; яҫы тау һүҙенән килеп сыҡҡан. Алтайҙы өйрәнеүсе билдәле ботаник В. В. Сапожников Алтай Укегын былай тип һүрәтләй: «Ҡарлы Укека тауы көнсығыш осонда өҫтәл кеүек яҫы, горизонталь киҫелгән түбә менән башлана, унан көнбайышҡа табан шулай уҡ бер нисә осло түбә һуҙыла»[2]. Был фекер менән С. У. Оморҙаҡов та килешә, ҡырғыҙ телендә ҡырғ. ӱкӧк яҫы тауҙарҙы, йәғни яҫы тауҙарҙы билдәләү өсөн ҡулланыла, тип күрһәтә[3].
О. Т. Молчанова үҙенең хеҙмәтендә монгол телендә ухэг һүҙмә-һүҙ оҙонса шкаф, йәшник; массив тау йәки яҫы түбәле ҙур ҡалҡыулыҡ тип телгә ала[3].
Яҫы таулыҡты өйрәнеү тарихы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]1756 йылда Таулы Алтай Рәсәй составына инә, ләкин Көньяҡ Алтай теленгиттарының бер өлөшө оҙаҡ ваҡыт Цин империяһынан һәм Рәсәйҙән бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала. XVIII быуат аҙағындаРәсәй һәм Ҡытай властары был территорияларҙы нығытыу буйынса аҙымдар яһай. 1864 йылдың 25 сентябрендә был мәсьәлә Чугучак ҡалаһында хәл ителә Рәсәй һәм Ҡытай дәүләттәр араһындағы сиктәрҙе билдәләүсе Чугучак протоколына ҡул ҡуя. 1864 йыл аҙағында — 1865 йыл башында Чуя улыҫтары Рәсәй империяһы составына инә, һәм шул саҡтан Укок Рәсәйҙең бер өлөшө була тип иҫәпләп була[4].
Беренсе экспедициялар
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Чуя улыҫы Рәсәй составына ингәндән һуң, Укок тураһында тәүге мәҡәләләр баҫыла башлай. 1860-сы йылдар аҙағында яҫы таулыҡҡа И. Ф. Бобков экспедицияһы килә. Был сәйәхәтсе үҙенең күҙәтеүҙәрендә Чингистай ауылынан Бухтарма йылғаһы буйлап Укок аша Акалаха йылғаһы үренә тиклем барыуын һүрәтләй. Был эштә тәбиғәткә дөйөм характеристика һәм уны хужалыҡта ҡулланыу буйынса кәңәштәр бирелә.
1878 йылда М. В. Певцовтың экспедицияһы Укок аша үтә, ул Көньяҡ-Көнсығыш Ҡаҙағстандан Төньяҡ-Көнбайыш Монголияға һәм артабан Ҡытайға юллана. М. В. Певцов был урынды беренсе булып тулыһынса физик-географик тикшереү үткәрә. Ул шулай уҡ ҡар һыҙатының бейеклеген баһалай һәм Канас һәм Таван-Богдо-Ула тау төркөмөнөң өҫтөнлөклө түбәһенең абсолют бейеклеген билдәләргә тырыша. Экспедиция Укок яҫы таулығы территорияһында имеҙеүселәр, ҡоштар, балыҡтар һәм һөйрәлеүселәрҙең зоологик коллекцияһын йыя. Йыйылған гербарийҙа 200-гә яҡын сәскә төрө иҫәпләнә, ә минералогия коллекцияһы 100 минерал һәм тау тоҡомдары өлгөһөнән тора[4].
10 йылдан М. В. Певцов экспедицияһы маршруты менән П. К. Козлов үтә. К. Козлов тәүгеләрҙән булып Укок яҫы таулығының көньяҡ сиктәрен географик яҡтан нигеҙләргә тырыша. Был экспедициялар тураһында бик ентекле отчеттар яһала, экспедициялар үҙҙәре бик ҡиммәткә төшә. Әммә был материалдар шунда уҡ киң билдәлелек ала алмай. XX быуат башында яҫы таулыҡ территорияһы топографик картаға ла төшөрөлмәгән була. 1900 йылда Рус география йәмғиәте баҫтырған топонимик картала Таван-Богдо-Ула массивы бөтөнләй булмай. Хәйер, ул ваҡытта Укокта башҡарылған бөтә эштәр ҙә юл ыңғай була һәм улар Монголияға йүнәлтелгән экспедициялар тарафынан башҡарылған.
Әҙәбиәт
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- Сапожников В. В. По Алтаю. — М.: Географгиз, 1949. — 579 с.
- Галахов В. П., Мухаметов Р. М. Ледники Алтая. — Новосибирск: Наука, 1999. — 136 с.
- Рудой А. Н., Кирьянова М. Р. Научное и рекреационное значение великих геологических памятников Алтая: к созданию Алтайского ледникового парка // Известия Русского географического общества, 2004. — Вып. 5. — С. 61-69. ice.tsu.ru. Дата обращения: 23 декабрь 2019. Архивировано из оригинала 22 май 2012 года.
- Молодин В. И., Черемисин Д. В. Древнейшие наскальные изображения плоскогорья Укок. — Новосибирск: Наука, 1999. — 160 с.
- Полосьмак Н. В. Всадники Укока. Новосибирск, 2001. 336 с.
- Укок — алтарь Евразии (историко-культурологический анализ). Архивировано из оригинала 8 май 2012 года. (главы из монографии: Рудой А. Н., Лысенкова З. В., Рудский В. В., Шишин М. Ю. Укок (прошлое, настоящее, будущее): Монография. — Барнаул, изд-во Алт. гос. ун-та, 2000.- С. 35-59).[5]
Иҫкәрмәләр
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- ↑ Structure of Recent and Last Glacial Mammalian Faunas in Northern Eurasia: The Case of Altai-Sayan Refugium
- ↑ Поспелов Евгений Михайлович. Географические названия России: топонимический словарь. — Москва: АСТ; Астрель, 2008.. — С. 455. — 523 с. — ISBN 978-5-17-054966-5.
- 1 2 О. Т. Молчанова. Укок // Топонимический словарь Горного Алтая / под ред. к. ф. н. А. Т. Тыбыковой. — Горно-Алтайск: Горно-Алтайское отделение Алтайского книжного издательства, 1979. — С. 324. — 5000 экз.
- 1 2 Рудой А. Н., Лысенкова З. Н., Рудский В. В., Шишин М. Ю. Укок (прошлое, настоящее, будущее). Барнаул, 2000. Дата обращения: 8 декабрь 2011. Архивировано из оригинала 5 март 2016 года.
- ↑ Согласно примечанию первого автора этой книги, А. Н. Рудого, северная граница плоскогорья в этой работе проведена по вине издателей неверно. Граница Укока проходит ещё севернее, по руслу реки Джасатор вниз по долине до устья р. Коксу-Аргутская
Һылтанмалар
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- «Битва за Укок». www.lenta.ru. Дата обращения: 23 декабрь 2019. — Lenta.ru (03.02.2010)
- Фотогалерея Укок — на Алтай Фото. altai-photo.ru. Дата обращения: 23 декабрь 2019.
- Всероссийская Коалиция общественных и научных организаций «Сохраним Укок». saveukok.ru. Дата обращения: 23 декабрь 2019.
- Автопутешествие на плато Укок в фотографиях. daily-notes.ru. Дата обращения: 23 декабрь 2019.
