Финикс

Финикс
	№ала
	Финикс; ингл. Phoenix
	Флаг
Ил	АҠШ
Статус	штаттың административ үҙәге
Штат	Аризона
Округ	Марикопа
Координаталар	33°27′00″ т. к. 112°04′00″ кб. о.HGЯO
Мэр	Кейт Гальего (Д)
Нигеҙләнгән	4 май 1868
Беренсе мәртәбә телгә алынған	1867
№ала с	25 февраль 1881
Майҙаны	1 343,94 км²
Бейеклеге	331 м
Климат тибы	аридлы
Рәсми теле	инглиз
Халҡы	1 624 569 кеше (2021)
Тығыҙлығы	1211.74 кеше/км²
Этнохороним	финикиялы
Сәғәт бүлкәте	UTC-7
Телефон коды	480, 602, 623
Почта индексы	99 ZIP-код:; 85001—85099
Һанлы танытмалар
[[]]	04-55000
Рәсми сайт	phoenix.gov (инг.)
Ҡушаматы	Ҡояшлы үҙән, Үҙән
	Финикс Аудио, фото и видео Викимилектә

Фи́никс^[2]^[3] (ингл. Phoenix; тәржемәлә — Феникс, оодхам: S-ki: kigk; явапай: Wathinka йәки Wakatehe; көнсығыш апачи: Fiinigis; навахо: Hoozdoh; мохаве: 'Anya Nyava)^[4] — Американың Аризона штатының баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы. 1 624 569 кеше йәшәй (2021 йылғы баһа буйынса). Финикс АҠШ-та — иң ҙур административ үҙәк, шулай уҡ халыҡ һаны буйынса илдә 5-се ҡала (Нью-Йорк, Лос-Анджелес, Чикаго һәм Хьюстондан һуң^[5]).

Финикс Марикопа округының үҙәге һәм майҙаны буйынса АҠШ-тың иң ҙур ҡалаларының береһе булып тора. Финикс агломерацияһында (шулай уҡ Ҡояшлы үҙән булараҡ билдәле — Солт-Ривер үҙәненең бер өлөшө) 4 946 145 кеше йәшәй (2021 йылғы баһа) һәм АҠШ-та 10-сы урындаы биләй^[6]^[7].

Финикс халҡының үҫеше кәмеүгә ҡарамаҫтан, 2008 йылдан ул арта башлай, сөнки 2008 йылғы ипотека көрсөгө һәм торлаҡҡа хаҡтарҙың түбәнәйеүе арҡаһында ҡалаға иммигранттар, башлыса Мексиканан, килә башлай.

Тарихы

Хохокам ҡәбиләләре ерҙәре картаһы, 1350 йыл

Хәҙерге Финикс урынында хохокам ҡәбиләләре биләгән^[8], улар был сүллекте һуғарыу өсөн яҡынса 217 км ирригация каналдары булдырған, уларҙың ҡайһы берҙәре әле лә тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла. XVI—XVII быуаттар араһында хохокам цивилизацияһы климаттың ҡоро булыуы сәбәпле, юҡҡа сыға.

Финикс тип аталған испан ултырағы хохокам цивилизацияһы юҡҡа сыҡҡан урындағы тормошто көлдән тергеҙеүҙе аңлата. XVII—XVIII быуаттарҙа испанлы Эусебио Кино был ерҙәрҙе иң тәүгеләрҙән булып тикшерә.

1848 йылда Америка-Мексика һуғышы тамамланғандан һуң, Мексиканың төньяғындағы ерҙәрҙең күп өлөшө АҠШ ҡулына күсә, уларҙың бер өлөшөндә Нью-Мексико территорияһы булдырыла (үҙ эсенә хәҙерге Финикс ерҙәрен ала).

Географияһы

Географик урыны

Финикс агломерацияһының 2002 йылда йыһандан төшөрөлгән фотоһы

Финикс АҠШ-тың көньяҡ-көнбайыш штаттарының береһе булған Аризонаның үҙәк өлөшөнөң көньяғында, Тусон һәм Флагстафф араһында, «Ҡояшлы үҙән» булараҡ билдәле Солт йылғаһы үҙәнендә, диңгеҙ кимәленән 340 м бейеклектә, Аризонаның үҙәк өлөшөндә, Сонора сүллегенең үҙәгендә урынлашҡан^[9]^[10].

Ҡаланың төньяҡ өлөшө, артҡы планда — Саннислоуп тауы

Ҡала территорияһы бөтә яҡтан тауҙар менән уратып алынған булыуына ҡарамаҫтан, Финикс тигеҙлектә урынлашҡан, шуның арҡаһында ҡала урамдары һәм автомобиль юлдары селтәре дөрөҫ урынлаштырылған. Ҡала тирәһендәге үҙәндә төрлө тау массивтары: төньяҡ-көнсығышта Мак-Дауэлл, көнбайышта Уайт-Танк, көнсығышта Суперстишн һәм көньяҡ-көнбайышта Сиерра-Эстрелла. Финикс ситендә ҙур һуғарылыулы баҫыуҙар һәм индеецтарҙың бер нисә резервацияһы урынлашҡан^[9]^[11]^[12]. Солт йылғаһы (Тоҙло йылға) ҡаланы көнсығыштан көнбайышҡа киҫеп үтә. Йылғаның үҙәне, ҡаланы сөсө һыу менән өҙлөкһөҙ тәьмин итеү һәм баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн төҙөлгән һыуһаҡлағыстан һыу ағыҙыу осраҡтарынан тыш, һәр саҡ тиерлек ҡоро.

АҠШ-тың халыҡ иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәре буйынса, ҡала территорияһы 1 343,94 км² тәшкил итә, шуларҙың 1 340,69 км² (99,8 %) — ҡоро ер һәм 3,25 км2 (0,2 %) — һыу өҫтө. Ҡала АҠШ-та халыҡ һаны буйынса 5-се урында торһа ла, территорияһы ҙур булыуы арҡаһында, Финикстың халыҡ тығыҙлығы сағыштырмаса аҙ (1 238,37 кеше/км²)^[13], шул уҡ ваҡытта Филадельфияла (халыҡ һаны буйынса 6-сы урында) ул яҡынса 4 555 кеше/км² тәшкил итә^[14].

Аризонаның күпселек өлөшөндәге кеүек, 1973 йылдан алып Финикс йәйге ваҡытҡа күсмәй^[15].

Туғандаш ҡалалары

Финикста ҡала комиссияһы билдәләгән 10 туғандаш ҡалаһы бар:

Ҡала	Атамаһы	Провинция	Ил	Йыл
Гренобль^[16]	франц. Grenoble	Овернь — Рона — Альпы	Франция	1990
Калгари	ингл. Calgary	Альберта	Канада	1997
Катания	итал. Catania	Сицилия	Италия	2001
Прага	чех Praha	Прага ҡала округы	Чехия	2013
Рамат-Ган^[17]	йәһ. רמת גן‎	Тель-Авив округы	Израиль	2005
Тайбэй	ҡыт. ябайл. 臺北, пиньин: Táiběi	Синьи	Тайвань	1979
Чэнду	ҡыт. ябайл. 成都, пиньин: Chéngdū	Сычуань	Китай	1987
Химедзи	япон. 姫路市	Хёго	Япония	1976
Эннис	ингл. Ennis ирл. Inis	Клэр	Ирландия	1988
Эрмосильо	исп. Hermosillo	Сонора	Мексика	1976

Иҫкәрмәләр

↑ American FactFinder (билдәһеҙ). Бюро переписи населения США. Дата обращения: 17 апрель 2026. Архивировано из оригинала 1 февраль 2012 года.
↑ Соединенные Штаты Америки // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г. ; гл. ред. Г. В. Поздняк. — М. : ПКО «Картография» : Оникс, 2010. — С. 168—169. — ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография). — ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс).
↑ Словарь географических названий зарубежных стран / отв. редактор А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Недра, 1986. — С. 392.
↑ Munro, P et al. A Mojave Dictionary Los Angeles: UCLA, 1992
↑ Phoenix QuickFacts from US Census Bureau (билдәһеҙ) (недоступная ссылка — история). Бюро переписи населения США. Дата обращения: 11 сентябрь 2012. Архивировано 17 апрель 2026 года.
↑ Census: Phoenix-area population tops 4.3 million, moves up metro rankings — Phoenix Business Journal 2017 йыл 20 июнь архивланған.. Bizjournals.com
↑ People in Phoenix-Mesa-Scottsdale Metro Area, Arizona 2017 йыл 9 июнь архивланған.. Bestplaces.net
↑ History of Phoenix (билдәһеҙ). City of Phoenix. Дата обращения: 17 апрель 2026. Архивировано из оригинала 15 апрель 2014 года.
1 2 Geography of Phoenix (билдәһеҙ). How Stuff Works. Дата обращения: 10 февраль 2014. Архивировано из оригинала 21 февраль 2014 года.
↑ Facts about Phoenix, Arizona (билдәһеҙ). Phoenix-Arizona.com. Дата обращения: 10 февраль 2014. Архивировано из оригинала 22 февраль 2014 года.
↑ Phoenix: Geography and Climate (билдәһеҙ). city-data.com. Дата обращения: 10 февраль 2014. Архивировано 12 февраль 2014 года.
↑ Phoenix Mountain Overview (билдәһеҙ). summitpost.org. Дата обращения: 5 март 2014. Архивировано 14 июль 2014 года.
↑ Phoenix (city) QuickFacts (билдәһеҙ) (недоступная ссылка — история). Бюро переписи населения США. Дата обращения: 5 март 2014. Архивировано 10 июнь 2012 года.
↑ Philadelphia (city) Quickfacts (билдәһеҙ) (недоступная ссылка — история). Бюро переписи населения США. Дата обращения: 17 апрель 2026. Архивировано 16 июль 2011 года.
↑ Arizona does not need daylight saving time – Arizona Daily Star.' (билдәһеҙ). Web.archive.org (19 май 2005). Дата обращения: 19 июнь 2012. Архивировано 29 сентябрь 2007 года.
↑ Steffenino, Jérôme; Masson, Marguerite Ville de Grenoble –Coopérations et villes jumelles (билдәһеҙ). Grenoble.fr. Дата обращения: 16 май 2013. Архивировано 16 март 2015 года.
↑ Ramat Gan Sister Cities (билдәһеҙ). Дата обращения: 6 апрель 2008. Архивировано из оригинала 7 март 2008 года.

Әҙәбиәт

Luckingham Bradford. Phoenix: The History of a Southwestern Metropolis. — University of Arizona Press, 1989. — ISBN 978-0-8165-1116-7.
VanderMeer, Philip. Desert Visions and the Making of Phoenix, 1860–2009 (инг.). — University of New Mexico Press, 2010. — ISBN 978-0-8263-4891-3.

Һылтанмалар

Официальный сайт города

Ҡалып:Аризона Ҡалып:Округ Марикопа

Ҡалып:Города-миллионники США Ҡалып:Окружные центры Аризоны

[FactFinder-1] American FactFinder (билдәһеҙ). Бюро переписи населения США. Дата обращения: 17 апрель 2026. Архивировано из оригинала 1 февраль 2012 года.

[2] Соединенные Штаты Америки // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г. ; гл. ред. Г. В. Поздняк. — М. : ПКО «Картография» : Оникс, 2010. — С. 168—169. — ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография). — ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс).

[3] Словарь географических названий зарубежных стран / отв. редактор А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Недра, 1986. — С. 392.

[4] Munro, P et al. A Mojave Dictionary Los Angeles: UCLA, 1992

[США1-5] Phoenix QuickFacts from US Census Bureau (билдәһеҙ) (недоступная ссылка — история). Бюро переписи населения США. Дата обращения: 11 сентябрь 2012. Архивировано 17 апрель 2026 года.

[6] Census: Phoenix-area population tops 4.3 million, moves up metro rankings — Phoenix Business Journal 2017 йыл 20 июнь архивланған.. Bizjournals.com

[7] People in Phoenix-Mesa-Scottsdale Metro Area, Arizona 2017 йыл 9 июнь архивланған.. Bestplaces.net

[Phxgov-8] History of Phoenix (билдәһеҙ). City of Phoenix. Дата обращения: 17 апрель 2026. Архивировано из оригинала 15 апрель 2014 года.

[Stuff-9] 1 2 Geography of Phoenix (билдәһеҙ). How Stuff Works. Дата обращения: 10 февраль 2014. Архивировано из оригинала 21 февраль 2014 года.

[Azcom-10] Facts about Phoenix, Arizona (билдәһеҙ). Phoenix-Arizona.com. Дата обращения: 10 февраль 2014. Архивировано из оригинала 22 февраль 2014 года.

[Citydata-11] Phoenix: Geography and Climate (билдәһеҙ). city-data.com. Дата обращения: 10 февраль 2014. Архивировано 12 февраль 2014 года.

[12] Phoenix Mountain Overview (билдәһеҙ). summitpost.org. Дата обращения: 5 март 2014. Архивировано 14 июль 2014 года.

[13] Phoenix (city) QuickFacts (билдәһеҙ) (недоступная ссылка — история). Бюро переписи населения США. Дата обращения: 5 март 2014. Архивировано 10 июнь 2012 года.

[14] Philadelphia (city) Quickfacts (билдәһеҙ) (недоступная ссылка — история). Бюро переписи населения США. Дата обращения: 17 апрель 2026. Архивировано 16 июль 2011 года.

[15] Arizona does not need daylight saving time – Arizona Daily Star.' (билдәһеҙ). Web.archive.org (19 май 2005). Дата обращения: 19 июнь 2012. Архивировано 29 сентябрь 2007 года.

[Grenoble-16] Steffenino, Jérôme; Masson, Marguerite Ville de Grenoble –Coopérations et villes jumelles (билдәһеҙ). Grenoble.fr. Дата обращения: 16 май 2013. Архивировано 16 март 2015 года.

[Ramat_Gan_twinnings-17] Ramat Gan Sister Cities (билдәһеҙ). Дата обращения: 6 апрель 2008. Архивировано из оригинала 7 март 2008 года.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

Социаль селтәрҙәрҙә	Facebook · X
Фото, видео һәм аудио	Викимилек · Инстаграм · YouTube
Тематик сайттар	Открытый каталог
Һүҙлектәр һәм энциклопедиялар	Большая каталонская · Большая российская · Britannica (онлайн)
Норматив контроль	BNE: XX5069792 · BNF: 12015513k · GND: 4119970-4 · LCCN: n81066146 · NKC: xx0080405 · NSK: 000567485 · SUDOC: 085798983 · VIAF: 142522184