Фәтулла хан Әкбәр
| Фәтулла хан Әкбәр | |
 | |
| Зат | ир-ат |
|---|---|
| Гражданлыҡ |
.svg){kind=small} Иран |
| Тыуған көнө | 1878 |
| Тыуған урыны | Решт[d], Иран |
| Вафат булған көнө | 1947 |
| Вафат булған урыны | Тәһран, Иран |
| Балалары | Mohsen Akbar[d] |
| Һөнәр төрө | сәйәсмән |
| Биләгән вазифаһы | Member of the National Consultative Assembly[d] һәм премьер-министр Ирана[d] |
| Префикс титула | Бәктәр бәге, Q17130454? һәм Сердар[d] |
 Фәтулла хан Әкбәр Викимилектә | |
Фәтулла-хан Әҡбәр Сәпәхдар Азам (перс. فتحالله خان اکبر سپهدار اعظم; 1878, Рәшт, Ғилән — март 1937, Тәһран) — — 1920 йылдың октябренән 1921 йылдың 1 февраленә тиклем Ирандың премьер — министр[1] вазифаһын башҡарыусы күренекле дәүләт эшмәкәре.
Биғләрбели, Әмир-томан, Салар Әфһәм, Сәрҙәр Мансур һәм Сәләхдәр Азам Решти кеүек бер нисә почетлы исемдәр менән билдәле Фәтулла хан Әкбәр аристократик Әкбәрҙәр ғаиләһенең иң йоғонтоло ағзаларының береһе һәм һуңғы Ҡаджарҙар династияһы осоронда күренекле сәйәси эшмәкәр була.
Биографияһы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Фәтулла хан Әкбәр һәм Конституция хәрәкәте
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Фәтулла хан 1878 йылда Рәшттаә тыуған. Атаһы хажи мырза Мөхәммәт Али хан Ғиләни Гилан провинцияһындағы иң эре һәм йоғонтоло ер биләүселәрҙең береһе була. Тыуған яғында башланғыс белем алғандан һуң, Фәтулла хан Ғилән таможня идаралығы хеҙмәтенә инә, ул саҡта уны абзыйы ҡуртымға ала[2]
Тарихи риүәйәткә ярашлы, буласаҡ дәүләт эшмәкәренең йәш сағы матди ауырлыҡтарға дусар була. Бер нисә провинция таможняһын ҡуртымға алған Ғиләндең иң байҙарының береһе булған Әкбәр хан Бигләрбеги Рештиҙең бер туған ҡустыһы булыуына ҡарамаҫтан, Фәтулла хан ул ваҡытта фәҡирлектә һәм мохтажлыҡта йәшәй[3]
Иртә йылдары
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Ике генә ҡыҙ ҡалдырған бай ағаһы вафат булғас, Фәтулла хан үҙенең еңгәһе һәм ике туған иҫәпләнгән апаһына, ағайының тол ҡалған — оло йәштәге, әммә ярайһы уҡ байлыҡҡа эйә булған ҡатынға өйләнеүҙе хуп күрә. Был иҫәпле союз уныағаһының вариҫы итә һәм таможня йортон ҡуртымға алыу хоҡуғын алырға мөмкинлек бирә[4]
Ағаһы вафат булып Рәшттең Биғләрбегиһы вазифаһын алып ҡалған Фәтулла хан быға тиклем бельгиялылар идара иткән Рәшт-Әнзали таможняһын үҙ контроле аҫтына ала. Үҙенең йомартлығы һәм ҙур сығымдары аша ул Насер әд-Дин шаһтың ыңғай иғтибарын йәлеп итә ала. 1889—1892 йылдарҙа, Әмир-томан дәрәжәһендә була, Хөрәсән, Ғилән һәм Мәзәндәран таможня идаралыҡтары менән идара итә, тиҙҙән уларҙы тулыһынса ҡуртымға ала. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Фәтулла хан ҙур байлыҡҡа һәм йоғонтоға эйә була, был уға Салар Әфхәм һәм Салар Азам титулдары бирелеүе менән билдәләнә[5]
Фәтулла хан орден һәм шаһтың почетлы портреты менән бүләкләнә. 1899 йылда Мозаффар әд-Дин шаһ уны таможня министры итеп тәғәйенләй, ә өс йылдан уға Салар Әфхәм титулын бирә. 1905 йылда шаһтың Европаға өсөнсө сәйәхәте ваҡытында, Рәшттә, монарх, Фәтулла хандан бай бүләктәр ҡабул итеп, уға Сардар Мансур титулын бирә[4].
1897 йылдың ноябрендә, Мирза Хөсәйен-Кули хан Мафи тәҡдиме буйынса, ул ваҡытта юстиция һәм сауҙа министры вазифаһын биләй, төньяҡ һәм көньяҡ таможнялары административ бүленә. Бөтә төньяҡ таможнялар менән идара итеү тулыһынса Фәтулла хан Биғләрбегигә күсә[6].
Шуныһы иғтибарға лайыҡ: ул дәүерҙә титулдарҙы һәм вазифаларҙы алыу йыш ҡына шәхси һәләттәр йәки идара итеүҙәге уңыштар менән түгел, ә шаһ һарайынан ҙур суммаларға һатып алыу менән билдәләнгән.
Бандар-Пәхләүи (хәҙерге Бандар-Анзали) ҡалаһында «Лианаз» компанияһы идаралығы менән һүҙ ҡуйышып, урындағы халыҡтың һәм ярлы балыҡсыларҙың хоҡуҡтарын боҙған Сардар Мансур тиҙҙән халыҡтың ризаһыҙлығына һәм ҡаршылығының арта барыуына осрай. Ҡаршылыҡ тулҡыны ул тәғәйенләгән чиновниктарҙы ҡаланан ҡыуып сығарыуға килтерә. [7]
Фәтулла хан Әкбәр, Европаға бер нисә сәйәхәт итеп, Көнбайыштың ирекле халыҡтарының йәшәү рәүеше менән танышып, Ирандағы конституцион тәртиптең һәм хоҡуҡ өҫтөнлөгөнөң ныҡлы яҡлаусыһына әйләнә[8]. Шаһ яғынан тулы лояллеккә һәм Иран таможнялары менән идара итеүҙән алынған ярайһы уҡ табышҡа ҡарамаҫтан, ул конституционалистар менән асыҡ хеҙмәттәшлек итә, уларға ярҙам күрһәтә һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә конституцион принциптарҙы яҡлай Шаһтың тулы тоғролоғона һәм Иран таможняһы менән идара итеүҙән ҙур килем алыуына ҡарамаҫтан [9], ул конституционалистар менән асыҡтан-асыҡ хеҙмәттәшлек итә, уларҙы хуплай һәм конституция принциптарын эҙмә-эҙлекле яҡлай. [10]
Конституцион хәрәкәткә ҡаршы тороуға курс алған Мөхәммәт-Әли-шаһ тәхеткә килгәс, Фәтулла хан рәсми рәүештә ирекле фекер йөрөтөүселәр лагерына ҡушыла. Баг-шаһта ҡулға алынғас, ул өйөн ташлап китергә мәжбүр була, [11] тәүҙә Ҡалат Фирүзә-Кухҡа, унан Савадухҡа һөргөнгә ебәрелә, унда бер нисә ай ҡәтғи күҙәтеү аҫтында тотола[12] [13], һуңыраҡ хатта Европаға ебәрелә[14]
Мирза Яхья Дәүләтабәди үҙенең хеҙмәтендә бер нисә әмирҙе һәм конституционалисты, шул иҫәптән Сәрҙәр Мансурҙы ҡулға алыуҙы һүрәтләп, былай тип хәбәр итә: «Йәкшәмбе кисендә, 1326 йылғы һижрәнең 7 Джумаҙа әл-Әүүәл (1908 йылдың июне), Әзүд әд-Дәүле әмирҙәрҙе һәм дәүләт эшмәкәрҙәрен мәрхәмәт алыу өсөн шаһҡа алып килә; шаһ тыштан уларға илтифат күрһәтә, сығып китергә рөхсәт итә, әммә баҡса ҡапҡаһы янында сығып барғанда, казактар отряды уларҙы уратып ала һәм Ала әл-Дәүлене, Джәләл әл-Дәүлене һәм Сәрҙәр Мансурҙы ҡулға ала»[15]
Тәһрәнде конституционалистар яулап алғанда Фәтулла хан Сәпәхдәр Тонекабони ғәскәрендә абруйлы командирҙарҙың һәм шәхестәрҙең береһе була, Ғилән мөжәһиттәрен етәкләй, Мөхәммәт Әли шаһты вазифаһынан бушатыу буйынса Юғары совет ағзаһы була һәм Иран халҡының талаптарын өйрәнеү һәм әҙерләү өсөн яуаплы комиссия эшендә ҡатнаша[16].
Тәһранды уңышлы яулап алғас, ҡаҙаныштарын танып, почта һәм телеграф министры вазифаһына тәғәйенләнә[17]. Тонекабониҙың беренсе һәм икенсе кабинеттарында ул был вазифаны һаҡлап ҡала. [18] 1910 йылдың апрель-майында Фәтулла хан юстиция министры итеп тәғәйенләнә [19], ә 1915 йылдың декабрендә Абдул-Хөсәйен мырза Фарманфарма кабинетында ул яңынан Почта һәм телеграф министрлығын етәкләй[20]
Титулдар алыу һәм сәйәси эшмәкәрлек
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]1915 йылда Мөхәммәт Вәли хан Тонекабони яңы Сепәхсәләр Әҙәм титулын алғандан һуң, Фәтулла хан Әкбәр уның элекке титулын мираҫҡа ала һәм рәсми рәүештә Сепәхдәр Рәшти тип атала башлай. [21] Тонекабони һәм Мирза Хәсән хан Вәсүг әд-Дәүлә премьер-министрлығы аҫтында төҙөлгән артабанғы кабинеттарҙа Фәтулла хан эске эштәр министры вазифаһын ала[22] [23]. Вәсүг әд-Дәүләнең икенсе кабинетында ул инде һуғыш министры вазифаһын башҡара. [24]
Фәтулла хандың сәйәси биографияһының ҡатмарлы һәм билдәһеҙ эпизоды — уның йәнғәлиҙәр хәрәкәтенә ҡаршы тороуы айырым иғтибарға лайыҡ. Һуғыш министры булараҡ, ул йәнғәлиҙәргә ҡаршы операцияларға етәкселек итә һәм, сит ил державалары мәнфәғәтендә эш итеп, ватандаштары — Мырҙа Көсөк хан Йәнғәлегә һәм уның яҡлыларына ҡаршы хәрби саралар күрә.сит дәүләттәр мәнфәғәтендә эш итеп, яҡташтары Мирза Кучек хан Йәнғәлегә һәм уның яҡлыларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәр алып бара. [25]
Яхъя Дәүләтәбади Фәтулла ханға түбәндәге характеристика бирә: «Сепәхдәр Әзәм Фәтулла хан Ғиләни — илһөйәр, изге күңелле кеше; әммә бөтә эске һәм тышҡы ҡаршылыҡтарҙы иҫәпкә алып, беҙҙең заманда ил менән идара итеү өсөн кәрәкле белемгә эйә түгел. Етмәһә, ул сит ил кешеләренән ҡурҡа. Сәпәхдәр үҙенең йомартлығы һәм бүләктәр таратыуы арҡаһында беренсе ранглы дәүләт эшмәкәрҙәре рәтенә инә; әммә Ғиләндәге киң имениелары таланғандан бирле уның был һыҙаты ла һүнеп ҡала, һәм, бәлки, тап ошо аҡса етешмәүе уға шундай ҙур яуаплылыҡ йөгөн үҙ өҫтөнә алырға ҡыйыулыҡ биргәндер»[25]
Фәтулла хан премьерлығы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]1920 йылдың октябрендә Хәсән Пирния отставкаға киткәс һәм Британия дипломатияһы әүҙем ярҙамы менән Фәтулла хан Әкбәрҙе Әхмәт шаһ Ҡажар премьер-министр итеп тәғәйенләй[26] Ул ике министр кабинетын төҙөүгә өлгәшә, әммә уларҙың тәүгеһе ни бары өс ай, ә икенсеһе — бер нисә көн генә дауам итә. Фәтулла хандың икенсе премьер-министрлығының бишенсе көнөндә үк 1921 йылдың 21 февралендә булған дәүләт түңкәрелешенә әүҙем әҙерлек башлана [27].
Түңкәрелешкә Реза хан етәкселек итә, уның казак отряды Тәһранды ҡаршылыҡһыҙ баҫып ала, төп хөкүмәт учреждениеларын яулай һәм шаһ һарайында урынлаша. Был ваҡиғалар менән Фәтулла хандың икенсе премьер-министрлығы тамамлана. Британия вәкилдәренән хәүефһеҙлек гарантияһы алып, улар илселегенә һыйына, шунан һуң илдән Европаға китә[28].
Шүрәйе Мелли мәжлесендә ҡатнашыу
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Фәтулла хан Әкбәр ике тапҡыр Мәжлес депутаты итеп һайлана: [29] өсөнсө саҡырылышта Горган-Рудтан һәм бишенсе саҡырылышта Рәшт халҡынан[30]
Дәүләт түңкәрелешенән һуң, ярайһы уҡ байлыҡҡа эйә булып, шәхси һәм ғәмһеҙ тормош алып бара, сит илдәргә оҙайлы сәйәхәттәр яһай. Европаға ике сәфәре ваҡытында уны айырым хөрмәт менән, шул иҫәптән исмәғилдәрҙең рухи етәксеһе Аға хан да, ҡабул итәләр[31]
Шәхес үҙенсәлектәре
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Профессор Бәкер Акели Фәтулла ханға түбәндәге характеристика бирә: « Фәтулла Әкбәр ябай фекерле, плебей сығышлы һәм аҙ белемле кеше була; ул үҙе хеҙмәт иткән конституция кабинеттарының серҙәрен асыу ғәҙәтенә эйә булған; Иранда Англия сәйәсәтендә ул һәр ваҡыт лояль булған. Француз телен ул ниндәйҙер кимәлдә сит илгә бер нисә тапҡыр барғанында үҙләштергән» [32]
Үлеме
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Фәтулла хан Әкбәр 1937 йылда Тәһранда вафат була һәм Ибн Бабуйе зыяратында ерләнә[28].
Иҫкәрмәләр
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- ↑ Encyclopaedia Iranica. Дата обращения: 1 февраль 2021. Архивировано 17 ноябрь 2014 года.
- ↑ Baqer Aqeli, 2001, с. 170
- ↑ Morsalvand, Hassan, 1997
- 1 2 Mehdi Bamdad, 1999, с. 52
- ↑ Morsalvand, Hassan, 1997, с. 427
- ↑ Safa’i, Ebrahim, 1984, с. 365
- ↑ Safa’i, Ebrahim, 1984, с. 153
- ↑ Yahya Dowlatabadi, 2021, с. 241
- ↑ Yahya Dowlatabadi, 2021, с. 250
- ↑ Yahya Dowlatabadi, 2021, с. 251—255
- ↑ Baqer Aqeli, 2001, с. 48
- ↑ Baqer Aqeli, 2001, с. 49
- ↑ Morsalvand, Hassan, 1997, с. 247
- ↑ Yahya Dowlatabadi, 2021, с. 280
- ↑ Yahya Dowlatabadi, 2021, с. 261
- ↑ Mehdi Malekzadeh, 1994, с. 1237
- ↑ Safa’i, Ebrahim, 1984, с. 271
- ↑ Ahmad Abdollahpour, 1990, с. 60–61
- ↑ Ahmad Abdollahpour, 1990, с. 61
- ↑ Ahmad Abdollahpour, 1990, с. 113
- ↑ Mostafa Moti, 1995, с. 152
- ↑ Ahmad Abdollahpour, 1990, с. 118
- ↑ Mostafa Moti, 1995, с. 195
- ↑ Mostafa Moti, 1995, с. 120
- 1 2 Yahya Dowlatabadi, 2021, с. 180
- ↑ Morsalvand, Hassan, 1997, с. 248
- ↑ Ahmad Abdollahpour, 1990, с. 127
- 1 2 Morsalvand, Hassan, 1997, с. 249
- ↑ Ataollah Farhang, 1977, с. 32
- ↑ Ataollah Farhang, 1977, с. 58
- ↑ Mostafa Moti, 1995, с. 268
- ↑ Baqer Aqeli, 2001, с. 172
Әҙәбиәт
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- Ataollah Farhang. "Names of Members of the National Consultative Assembly from the Beginning of the Constitutional Period to the 24th Legislative Term and Members of the Senate in Seven Sessions". — Tehran: Printing House of the National Consultative Assembly, 1977. — 505 с.
- Mostafa Moti. "Political Actors from the Constitutional Revolution to 1978". — London: Peka Publications, 1995. — Т. 1.
- Ahmad Abdollahpour. Prime Ministers of Iran". — Tehran: Elmi Publications, 1990. — 362 с.
- Mehdi Malekzadeh. "The History of the Iranian Constitutional Revolution". — Tehran: Elmi Publications, 1994. — Т. 7. — 1697 с.
- Baqer Aqeli. "Chronology of Iran’s History from the Constitutional Revolution to the Islamic Revolution". — Tehran: Goftar Publications, 2001. — Т. 1. — 588 с. — ISBN 978-964-557-025-3.
- Yahya Dowlatabadi. "Hayat-e Yahya". — Tehran: Samir & Bahem Publications, 2021. — Т. 2. — 1000 с. — ISBN 978-622-999-239-5.
- Safa’i, Ebrahim. Leaders of the Constitutional Revolution. — Javidan Publications, Second Edition, 1984. — Т. 2. — 844 с.
- Mehdi Bamdad. "Biographies of Iranian Statesmen in the 12th, 13th, and 14th Centuries". — Tehran: Zowar Publications, 1999. — Т. 3. — 554 с. — ISBN 978-964-401-066-8.
- Morsalvand, Hassan. Zendeginameh-ye Rejal va Mashahir-e Iran (1299–1320 SH) [Biographies of Iranian Statesmen and Celebrities, 1299–1320 SH]. — Tehran: Elham, 1997. — Т. 1. — 476 с. — ISBN 9789646071018.
- Baqer Aqeli. Biographies of Contemporary Iranian Political and Military Figures. — Goftar, Elm Armaghan, 2001. — Т. 1. — 666 с. — ISBN 9789645570574.