Хариса (ризыҡ)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Хариса, Халим
Хариса Еревандан (Әрмәнстан)
Хариса Еревандан (Әрмәнстан)

иҙмә-аш

Милли аш-һыу

Әрмән аш-һыуы, Үзбәк аш-һыуы

Компоненттар
Төп

бойҙай, тауыҡ ите

Булыуы мөмкин

күркә ите, һарыҡ ите

Хариса, Гарис, Харисса, Ариса, Хәлимә, Кешкек, Халиса — шәреҡ аш-һыуының итле ризығы, тышҡы ҡиәфәте менән иҙелеп бешкән бойҙай һәм ҡош ите ашын хәтерләтә. Әрмәнстанда милли ризыҡ һанала[1]. . Төркиәлы ошоға оҡшаш кешкек тигән ашамлыҡ бар, ул ЮНЕСКО-ның кешелектең материаль булмаған мәҙәни мираҫ исемлегенә төрөк ризығы булараҡ индерелгән. Пакистанда хәлимә тигән исем аҫтында билдәле. Иранда — гушт хәлимә һәм хәлим. Хәлим шулай уҡ үзбәк[2] ризығы булып та һананла . Урта Азияла хәлимә — ерләү ваҡытында ҡулланыла[3], шулай уҡ ҡорбан ашына ла әҙерләнелә . Әзербайжанда хәлимә ашы тип атала.

Хариса, ҡағиҙә булараҡ, тауыҡ итенән, әммә ҡайһы бер осраҡта, күркә, хатта һарыҡ итенән дә әҙерләйҙәр.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Был ризыҡ тураһында Әбүғәлисина ла яҙып ҡалдырған: «хариса — ваҡланған бойҙай, ит киҫәктәре һәм майҙан әҙерләнгән өйрәнең ғәрәп атамаһы»[4]. Хариса. кәм тигәндә, XII быуатта уҡ хәҙерге Әзербайжан территорияһында. ҡайһы бер «Халимашы»[5] тип аталған райондарында билдәле булған.

Хариса 1915 йылда Төркиәлә Әрмән геноциды ваҡытындағы Муса тауы эргәһендәге Мус-тауҙы һаҡлау ваҡиғалары менән ассоциялана. Ҡамау мәлендә хариса әҙерләү үҙенең төп тәғәйенләнешенән тыш, һаҡта тороусыларҙың рухын күтәреү көсөнә лә эйә була:

Быуындар хәтеренән юйылған элекке ашамлыҡтар кеүек, әлеге ризыҡ та тантана һәм дини көскә эйә. Хариса байрамын телгә алыу ғына ла кәйефһеҙ йөрөгән халыҡтың рухын күтәреп ебәрә ине[6]

1970 йылдарҙа Эчмиадзиндан йыраҡ түгел Муса тауы мемориалы төҙөлгән, унда йыл һайын сентябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһендә бар халыҡты хариса бешереп һыйлайҙар[7].

Шулай уҡ ҡарарға[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • А. т. Хатранов Әрмән аштары - Дондағы Ростову, 2001 йыл.
  • Мәҡәлә Haleem һәм Harissa Alan Davidson китабы Oxford Companion to The Food, Oxford OUP, 2014 ISBN 019104072X, 9780191040726

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Общественники Армении решили всерьез заняться сохранением армянской идентичности арисы, вина и меда — PanARMENIAN.
  2. Карим Шаниязович Шаниязов, Хает Исмаилович Исмаилов Этнографические очерки материальной культуры узбеков конец XIX-начало XX в — "Фан" Узбекской ССР, 1981.
  3. Глеб Павлович Снесарев, Владимир Николаевич Басилов Домусульманские верования и обряды в Средней Азии — Наука, Институт этнографии имени Н.Н. Миклухо-Маклая, 1975. — Б. 220. — 338 б.
  4. Тахир Амирасланов Армянская кухня — разъяснения к некоторым заблуждениям «IRS-Наследие», 2007.
  5. Халим (халиса, харриса, халим-аши, амбал-аши)
  6. Верфель Ф. Сорок дней Муса-дага (1933 год) Перевод Н. Гнединой, В. Розанова. Ереван, 1984.
  7. Е. Ю. Гуляева ЭТНИЧЕСКАЯ ИДЕНТИЧНОСТЬ АРМЯН ПЕТЕРБУРГА (по мотивам тематических («кулинарных») интервью и наблюдений, сделанных в Санкт-Петербурге в 2007—2010 гг), Электронная библиотека Музея антропологии и этнографии им.