Хорасан

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Иран останындағы Хорасан.

Хорасан (Хөрәсән; фарс. خراسان — Xorâsân — ҡояш сыҡҡан яҡ) — Көнсығыш Ирандағы тарихи өлкә. «Хорасан» атамаһы Сәсәниҙәр заманынан уҡ билдәле. Хорасан донъяға зәғферән һәм барбарис етештереүсе булараҡ танылған[1], был үҫемлектәр өлкәнең көньяғында үҫә (йылына 170 тоннанан ашыу). Хорасан шулай уҡ келәмдәре һәм Фирҙәүсиҙең, Ғүмәр Хәйәмдең, Имам Ризаның төрбәләре менән билдәле.

Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2004 йылдың  29 сентябрендә өс провинцияға бүленгәнгә тиклем Хорасан Ирандың иң ҙур провинцияһы була.  Парламант (2004 йылдың 18 майы) һәм Опекундар Советы 2004 йылдың 29 майы) тарафынан раҫланған провинциялар: 

  • Төньяҡ Хорасан, үҙәге: Божнурд, башҡа округтары: Ширван, Жажарм, Мейнх һәм Самлаган, Эсфарәйен.
  • Көньяҡ Хорасан, үҙәге: Биржәнд, башҡа округтары: Сараян, Нахбандан, Сарбишех
  • Хорасан Рәзәви, үҙәге: Мәшһәд, башҡа округтары: Гоучан, Даргаз, Ченаран, Сарахс, Фариман, Торбате-Жам, Тәйбад, Фердоус, Гәйен, Хаф һәм  Раштхар, Кашмар, Бардаскан, Нишапур, Сабзевар, Гонабад, Калат, Бошруех һәм Хәлил Абад.

Хорасандың тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Оло Хорасан бөгөнгө көндә Иранға, Тажикстанға, Афғанстанға, Үзбәкстанға, Төркмәнстанға ҡараған биләмәләрҙе үҙ эсенә алған. Фарсияның ҡайһы бер төп ҡалалары Оло Хорасанда урынлашҡан булған: Нишапур (хәҙер Иранда), Мерв, Санджан (әле Төркмәнстанда), Герат. Оҙон тарихлы Хорасан күп баҫҡынсылар һәм империялар ҡулында булған: гректар, төркиҙәр, ғәрәптәр, үзбәктәр, сәлжүктәр, монголдар, сәфәүиҙәр һ. б.

XIVXV быуаттарҙа Хорасан мөһим фән һәм сәнғәт үҙәге була. Бында  (башлыса Герат ҡалаһында) шағирҙар Лотфи, Жәми,  Алишер Навои, Фиғәни Баба, Хөсәйен Байҡара солтан (Хөсәйни псевдонимы аҫтында яҙышҡан), рәссам Беһзад ижад иткән.

Этник төркөмдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Был өлкәлә фарсылар — төп этник төркөм, әммә ҡатмарлы тарихлы Хорасан этник яҡтан сыбар, уның төньяҡ-көнбайышында — төркмәндәр,  хорасан төркиҙәре, Боджнурд менән Качанда — ҡурдтар; көнсығышында —тәймуриҙар һәм жәмшиҙәр (дүрт аймаҡ берләшмәһенә ингәндәр), көньяҡ-көнбайышта  — хеидаристар; көньяҡ-көнсығышта — бәлүждәр. Һуңғы йылдарҙа Афғанстандан ҡасаҡтар килеүе арҡаһында афғандар байтаҡ. Шулай уҡ хорасан ғәрәптәре,  сиғандар һәм йәһүдтәр осрай. Хорасандағы телдәр: төрки хорасани,  фарсы һәм ҡурд.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]