Хорватия тарихы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Хорватия тарихы
Дәүләт Flag of Croatia.svg Хорватия
Commons-logo.svg Хорватия тарихы Викимилектә

Борон Хорватия территорияһында иллирийҙар йәшәгән. VI—VII быуаттарҙа бында славяндар төпләнгән. VIII быуаттан IX быуат аҙағына саҡлы хорват ерҙәре франктар власы аҫтында булған. IX быуатта ике кенәзлек — Диңгеҙ буйы Хорватияһы йәғни Далмация Хорватияһы (баш ҡалалары: Книн, Нин һәм Клис) һәм Паннония Хорватияһы йәғни Посав кенәзлектәре барлыҡҡа килгән. Был территорияға ҡарата «Хорватия» тигән атаманы яҙмала ҡуллана башлау IX быуатҡа ҡарай[1]. X—XI быуаттарҙа хорваттар короллеге иң көслө балҡан дәүләттәренең береһе булған. Венгр-хорват унияһын (1102) төҙөгәндән һуң, Хорватия, үҙидара хоҡуҡтары менән, Венгрия составына инә. Артабан Далмация һәм Славония бер нисә быуат дауамында башҡа Хорватиянан айырым үҫешкән.

XVI быуатта ил территорияһының күпселек өлөшө төрөктәр тарафынан яулап алынған, ҡалған территорияны һаҡлау Хәрби сик ойошторолған. Австро-Венгрияның бер өлөшө булараҡ, 1868 йылда Хорватияның мәҙәни-сиркәү, административ һәм суд автономияһы танылған. 1918 йылда хорват ерҙәре Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге (1929 йылдан — Югославия короллеге) составына ингән. Административ яҡтан 1939 йылда Хорватия бановинаһына берләштерелгән. 1941 йылда «Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте» ойошторолған. 1945 йылдан — Югославия составындағы федератив республика. 1991 йылдың 8 октябренән алып — бойондороҡһоҙ дәүләт[2]. 1991 йылдан 1995 йылға саҡлы ил территорияһында һуғыш барҙы. 2009 йылда Хорватия НАТО-ға ҡушыла, 2013 йылда Европа союзына инә.

Славянлыҡҡа тиклемге осор[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Крапиныла табылған неандерталец баш һөйәге

Хорватия территорияһында иң боронғо кешеләр — неандерталецтар йәшәгән. Уларҙың иртә палеолитҡа ҡараған эҙҙәре Крапина ҡалаһы янында табылған.

Хәҙерге заман ҡиәфәт тибындағы кеше мәҙәниәтенең тәүге билдәләре Шандалья-2 туҡталҡаһында бынан 39 мең йыл элек Аппениндағы Флегрей яланында урғыла башлаған һәм йөҙәр йыл буйына дауам иткән кампан супервулканынан һуң 5-6 мең йыл үткәс барлыҡҡа килгән[3].

Далмацияла неолит осоро торлаҡтары ҡалдыҡтары табылған. Яр буйҙарында һәм Адриатика утрауҙарында неолитик импрессо[4] һәйкәлдәре киң таралыу ала.

Бронза дәүерендә, моғайын, б. э. т. 2-се меңйыллыҡта иллирий ҡәбиләләре, шул иҫәптән Истрияла истралар, Далмация төньяғында далматтар, Далмацияның көньяғы доклеаттары, Хорват Диңгеҙ яры буйындағы либурндар, Драва һәм араһында Сава йылғалары араһындағы ястар һәм бревкалар бында төпләнгән. Археологик мәғлүмәттәр буйынса б. э. т. яҡынса VII б. иллирийҙар һәм гректар араһында сауҙа бәйләнештәре булған. Б. э. т. 400-сө йылдар тирәһендә йылға үҙәндәре һәм юл буйында ултырыуҙы хуп күргән кельттар Балҡанға күсенә. Ҡайһы берҙә иллирийҙар үҙҙәренә буйһонған кельттар менән ҡушылған. Яподтар, территориялары Словениянан Боснияға һуҙылған яң мөһим иллирий-кельт ҡәбиләһе булған. Б. э. т. IV быуат башында Адриатик диңгеҙ буйында һәм утрауҙарында иң ҙур ҡалалары Хвар утрауындағы Фарос, Корчула утрауындағы Коркира Мелайна, Вис утрауындағы Исса, Салона (хәҙер Солин), Эпидавр (хәҙерге Трогир) булған грек колониялары барлыҡҡа килгән. Иллирийҙар мөхитендә ҡәбилә аристократияһы һәм өй ҡоллоғо барлыҡҡа килгән. Иллирийҙар һәм кельттар араһында һуғыштар тоҡанған[5].

Пула амфитеатры

Б. э. т. 178—177 йылдарҙа Истрияға римлеләр баҫып ингән һәм унда үҙ власын урынлаштырған. Адриатиканың балҡан яры буйында римлеләрҙең нығыныуы дәүерендә иллирия дәүләтселеге барлыҡҡа килгән. Б. э. т. 155 йылда улар далматтарҙы буйһондора. Б. э. т. 77-75 йылдарҙа римлеләр Далмациялағы ихтилалды баҫтырған[6]. Юлий Цезарь осоронда һәм уның вафатынан һуң (б. э. т. 44 йылда) римлеләр далматтар менән бик ауыр һуғыш алып барған. Б. э. т. 35 йылда римлеләр Сава үҙәнендәге Сиския (Сисак) ҡалаһын алғандар. Август дәүерендә Иллирия тип аталған рим провинцияһы барлыҡҡа килә. Б. э. т. 12-11 йылдарҙа далматлылар һәм паннонлылар яңынан ихтилалға күтәрелгән, әммә ул баҫтырылған. Далмация һәм Паннонияға ла рим колонизацияһы ҡағылған. Истрия ла, Далмация яр буйы ла романлаштырылған. II быуат башынан иллирийҙарҙы рим легионында хеҙмәткә туплай башлағандар[7]. IV быуат башында иллирий провинцияларында христианлыҡ киң таралыу алған[8]. V быуат башында көньяҡ Далмацияны Аларих I етәкселегендәге вестготтар бөлгөнлөккә төшөргән. Шул уҡ осорҙа Паннония һундар ғәскәре тарафынан баҫып алынған[9]. 453 йылда остготтар һундарҙы Паннониянан ҡыҫырыҡлап сығарған. Италияны яулап алғандан һуң (493) остготтар Далмацияны һәм Паннонияның көньяҡ өлөшөн буйһондорған, һәм VI быуат уртаһына саҡлы уға эйә булған[10].

Урта быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Славяндарҙың күсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Хорваттарҙың килеүе».
Рәссам Целестин Медович

Хәҙерге тарихнамә фекеренә ярашлы, «хорватия» этнонимы иран сығышлы тигән ҡараш өҫтөнлөк итә[комм. 1]. Иртә урта быуат осоронда «хорваттар» атамаһы төрлө славян илдәре территорияһында осраған. Константин VII Багрянородныйҙың «Империя менән идара итеү» хеҙмәтендә, хорват ҡәбиләһенең тәүтөйәге — "Аҡ Хорватия"ны тасуирлағанда, хорваттарҙың Балҡан ярымутрауының был өлөшөнә күсенеүен телгә алыуы бәхәсле. Бер фекергә ярашлы, Аҡ Хорватия Чехия территорияһында, икенсеһе буйынса — Висла һәм Одра йылғалары үрендә урынлашҡан[11].

Хорват ҡәбиләләре Далмация территорияһына тулҡын-тулҡын килеп ултырғандар, һәм, күп тикшеренеүселәрҙең фекере буйынса, был процесс IX быуатҡа саҡлы һуҙылған[12]. Был территорияны үҙләштергән тәүге славян "ҡәбиләләре"нең исемдәре билдәле түгел. «Хорваттар» һәм «гачандар/гудусканиҙар» тигән этнонимдар һуңғараҡ осорға ҡарай[13]. Балҡандың был яҡ өлөшөнә күсеп ултырған саҡта уҡ бөтә славяндар ҙа үҙҙәрен хорваттар тип аталыуы буйынса дәлилдәр юҡ. Хорваттар бында килгәндә, бында элгәре килгән славяндар булыуы ла асыҡлана[12]. Славяндар, аварҙар менән бергә, Балҡанды VI быуатта баҫып алған. Далмациялағы славяндар тураһында тәүләп рим папаһы Григорий I Салонылағы Сплит-Макарск архиепархияһының архиепискобы Максимға 600 йыл элек яҙған хатында: «Беҙгә ҡурҡыныс тыуҙырған славяндар арҡаһында мин бик ныҡ хәсрәткә батҡанмын һәм тыныслығымды юғалтҡанмын. Һеҙгә теләктәшлек белдерәм, ә славяндарҙың Истрия аша Италияға ла үтеп инә башлауы ла тыныслыҡ килтермәй»[14]. Византий һәм франк сығанаҡтары источники сообщают о воинственности как о характерном признаке хорваттарҙың үҙенсәлекле һыҙаттары тип (Балҡанға килгән башҡа ҡәбиләләр кеүек) һуғышсанлыҡты атай[15].

Константин Багрянородный 620—630-сы йылдарҙы тасуирлаған тексында ете хорват ҡәбиләһе һәм уларҙың юлбашсылары тураһында яҙған[12]. Ул хорваттарҙың Балҡанға күсеүе тураһында былай тип яҙа: улар «Төркиәлә, Франкия эргәһендә, аръяҡта йәшәгән аҡ тип аталған суҡындырылмаған хорваттар, славяндар, йәғни суҡындырылмағанм сербтар менән» сиктәштәр. Аварҙар роман халҡын ҡыуғандан һуң, балҡан хорваттары император Ираклий I-гә күскән. «Поэтому, по повелению василевса Ираклия, эти хорваты, пойдя войной против аваров и прогнав их оттуда, по воле василевса Ираклия и поселились в сей стране аваров, в какой живут ныне»[16]. Артабан Константин Багрянородный: «Василевс Ираклий… крестил хорватов» тип хәбәр иткән[17].

Хорваттар һәм «аҡ хорваттар» VIII—IX быуаттар славяндар картаһында

Константин VII Багрянородный яҙғанса, часть хорватовтарҙың бер өлөшө, яр буйынан китеп, Паннония һәм Иллирияға эйә була. Шулай итеп, яр буйы йәғни Далматин Хорватияһы һәм Паннон йәки Посав Хорватияһы барлыҡҡа килгән. Көньяҡ Далмацияла (Цетина йылғаһының көнсығышына) был осорҙа серб кенәзлектәре Пагания, Захумье, Травуния һәм Дукля дәүләттәре булған[18][19][20][21][22][23]. По мнению российского историка В. Фрейдзона, Цетина была границей, разделявшей римское и византийское политическое влияние, таким образом став границей между хорватскими и сербскими землями[24].

Шулай уҡ "Поп Дуклянин йылъяҙмаһы"на нигеҙләнгәндә, хәҙерге Албания биләмәләрендә Цетинанан Влёраға тиклем йәйелеп ятҡан Ҡыҙыл Хорватия йәғни «Червонная Хорватия» ла булған. Неретванан көньяҡтараҡ хорват кенәзлектәре булыуы тураһындағы фараздар күпселек тарихсылар тарафынан кире ҡағыла[25].

Славяндар Балҡандың был өлөшөндә антик мәҙәниәт: рим һәм грек яҙмаһы, таш юлдар, сиркәүҙәр, Диоклетиан һарайы; һәм шулай уҡ иллирий ҡәбиләләренең диңгеҙселеге, игенселеге, виноград үҫтереү, малсылыҡ оҫталығы менән осраша[26]. 580—590-сы йылдарҙа аварҙар славяндар менән Далмацияға һөжүм иткән[27]. VII быуат башында славяндар далматин ҡалаһы Салонаны баҫып ала[28]. Тикшеренеүселәрҙең күпселеге посав славяндары VIII быуат аҙағына тиклем аварҙар буйһоноуы аҫтында булғандар. Аврҙарҙан һуң улар франктар власына эләккән. Яр буйы ҡалалары Сплит, Задар һәм Трогир, адриатик утрауҙары менән, Византия биләмәләрендә ҡалған[29]. Романлашҡан иллирийҙар континенталь райондарҙа славяндар менән ҡушылған, тауҙарға ҡыҫырыҡланған (артабанғы быуаттарҙа «влахтар» булараҡ билдәле)[30].

Боронғо хорват дәүләте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ниналағы Изге тәре сиркәүе, яҡынса 800 йыл

Франк яҙма сығанаҡтарында яҙылғанса, Хорват дәүләтселегенең үҙәге Велебит тау һырттарында, в междуречье Цетина һәм Зрмани йылғалары араһында булған. Был урынға яҡын антик дәүерҙән һаҡланып килгән Далмация ҡалалары урынлашҡан. Был өлкәне Король Хорватияһы (X быуатта бында короллек үҙәге урынлашҡан) тип атайҙар. Тап ошонда — Велебит һәм Цетина араһында VII быуаттың беренсе яртыһында хорваттарҙың һәм авар ярсыҡтары ҡушылған иртә славяндарҙың ҡәбилә союздары барлыҡҡа килгән; IX быуатта урындағы халыҡтың атамаһы «хорваттар» тип нығынған (иртә урта быуат халҡы). IX быуатта Крбава, Лика һәм Гацка хорват дәүләте составына — бан идара иткән Бан Хорватияһына ингән[12].

Яҙма сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, хорваттарҙы христианлаштырыу процесы VII быуат башынан IX быуатҡа саҡлы дауам иткән[31]. Хорватия территорияһындағы посав кенәзлегенең беренсе кенәздәре VIII быуаттың икенсе яртыһында христианлыҡты ҡабул иткән[32]. Далмацияның роман руханиҙары VII быуаттан бирле хорват юғары ҡатламын христианлаштырыуҙа әһәмиәтле роль уйнаған. Христианлыҡ, моғайын, рәсми дин булараҡ IX быуатта нығынған[33].

Дәүләттең административ-территориаль берәмеге — Жупа (инглиз Župa) һәм ул кенәз тәғәйенләгән жупан тарафынан идара ителгән. Книн һәм Нин районындағы VIII—IX быуат хорват ҡәберлектәре тап шунда кенәз власы барлыҡҡа килгәне тураһында һөйләй[34]. Хорват дәүләтенең сәйәси-административ ҡоролошо аварҙарҙың ҡәбилә институттары тәьҫирендә төҙөлгән[35]. IX быуаттың беренсе сиреге франк сығанаҡтары Далмацияла һәм Паннонияла бәләкәй славян кенәзлектәре булғанын хәбәр иткән[36]). Ҙур дәүләт берләшмәһе хакимы Франк империяһы вассалы Борн исемле «Далмация кенәзе» булған. Уның вафатынан һуң, «халыҡтың һорауы һәм императорҙың ризалығы буйынса» власть туғанының улы Владиславҡа күскән. Дәүләтселек үҙәге далматин ҡалалары: Сплит, Трогир һәм Задар тирәһендә урынлашҡан. Үҙәге Сисак ҡалаһында икенсе славян кенәзлеге Сава уйһыулығында урынлашҡан булған. Ул IX быуатта барлыҡҡа килгән[37].[38]. VIII быуат аҙағында Далматин Хорватияһы һәм көньяҡ Паннония франктар власы аҫтында булған. 819—822 йылдарҙа Сисакта фриуль маркграфы герцог Балдрикка ҡаршы Людевит Посавский етәкселегендәге ихтилал була. Далматин кенәзе Борна франктар яғына сыҡҡан. Далмация XII быуатҡа саҡлы Византия власы аҫтында булған. Хорват кенәзе Мислав (835—845) Венеция менән далматин ҡалалары өсөн һуғышҡан. 839 йылда Мислав Венеция менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй[37]. IX быуатта Хорватияның Посав көнбайыш өлкәһе, моғайын, кенәз Прибина етәкселегендәге Блатен кенәзлеге составына ингән[39][комм. 2]]].

[[Файл:Pluteus with the figure of a Croatia

Хорваттар тураһында телгә алынған Трпимир грамотаһы (852)

IX быуатта хорват хакимдары франк короле Людовик II Немецкийҙың вассал бойондороҡлолоғонда булған[40]. IX быуат башында Нинда латин дини йолаларын үтәгән үҙаллы хорват епископлығы [37] барлыҡҡа килгән. «Хорваттар кенәзе» Бранимир ташындағы яҙыу 870-се йылдарға ҡарай[40]. IX быуаттың икенсе яртыһында династия түңкәрелештәре һөҙөмтәһендә хорват тәхетен кенәздәр Домагой (864—876 йй. тирәһе), Здеслав, Бранимир һәм Мунцимир (Мутимир) (892—910 йй. тирәһе) биләгән[41]. Кенәз Трпимир I-нең 852 йылғы грамотаһында тәүге тапҡыр «хорваттар» тигән этноним барлыҡҡа килгән. 871 йылда хорваттар франктар менән берлектә ғәрәптәрҙән Барий әмирлеген (Италияла) яулап алғандар. Трпимировичтар династияһына нигеҙ һалыусы Трпимир кенәз «хорваттарға аллаһы тәғәлә бүләк иткән кенәз» тип аталған. Тиҙҙән уның вафатынан һуң Хорватия франктар власынан ҡотолған.

878 йылда «Трпимир нәҫеленән» Здеслав вариҫ булып ҡалған. Кенәздәр Книнда ла, Нинда ла, Бихачта ла, Солинда ла, Омишта ла, Шибеникта һәм Биоградта ла йыш ҡына булһалар ҙа, кенәз һарайы Клиста урынлашҡан. Клистан башҡа Книн һәм Нин ҡалалары ла баш ҡала булған (төрлө йылдарҙа ике ҡала ла епископтар резиденцияһы булған[42]) столицами стали города Книн и Нин (оба города в разные периоды были резиденциями епископов[43]).[44]). IX—XI быуаттарҙа бында ике ҙур сиркәү һалынған. Королдән һуң икенсе урында һарайҙағы бан вазифаһы булған[40]. XI быуатта игенселәр араһында ирекле крәҫтиәндәр күпселекте тәшкил иткән[45].

Хорват короллеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сплит соборында хорват государенең һүрәтләнеше, XI быуат[46][комм. 3]

925 йылда папа үҙенең хатында хорват хакимы Томислав I-не король тип атаған[47]. Хорват короллеге килеп сығыуын ғәҙәттә тап Томислав исеме менән бәйләйҙәр: Томиславтан башлап хорват хакимдары ғәҙәттә король тип аталған — rex Chroatorum[48]. Томислав үҙенең дәүләтенә Славония ерҙәрен ҡушҡан һәм болгарҙар һәм венгрҙар һөжүмен кире ҡаҡҡан. XIII быуат сплит хронисы мәғлүмәте буйынса, Степан Држислав (969—997) һәм уның вариҫтары «Далмация һәм Хорватия королдәре» булған. Король власы билдәләрен улар Византиянан алған[47].

X быуат уртаһына саҡлы «Хорватия» тигән һуңғараҡ килеп сыҡҡан төшөнсәгә, урындағы һәм сит илдәрҙәге сығанаҡтарҙа «хорваттар ере» тигән[комм. 4], «хорваттар короле» сәйәси термин ҡулланылған[47]. X—XI быуаттарҙағы папа документтарында Хорватияға ҡарата «Славиния», «славиндар ере», «славяндар» терминдары ҡулланылған[49]. IX быуатҡа башында жупандар торған жуп, йәки жупанийҙар телгә алынған. Жупандар тип ғәҙәттә яһаҡ йыйыу хоҡуғына эйә булған юғары ҡатлам ер биләүселәрҙе атағандар. Константин Багрянородный Далматин Хорватияһында урынлашҡан 11 жупты һәм бер бановинаны атап китә[47]. Ирекле игенселәрҙән тыш тағы ла колондар, отроктар (хеҙмәтселәр, сервтар) һәм ҡолдар булған. Рим Папаһы Иоанн VIII Здеславты «ҡәҙерле улым һәм данлыҡлы славян кенәзе» тип атаған. IX быуатта Далматин Хорватияһында Кирилл һәм Мефодийҙың уҡыусылары арҡаһында славян яҙмаһы үҫеш алған. Ҡайһы бер сиркәүҙәрҙә донъяуи мөхиттә лә таралыш алған глаголица ҡулланылған[50]. Беҙҙең көндәргә килеп еткән һәм дәүере билдәләнгән иң боронғо хорват глаголик һәйкәл тип 1100 йылғы "Башчан плитаһы"н күрһәтергә кәрәк[51]. Далмацияла һәм Хорватияла славян ғибәҙәт ҡылыуында 925 йылғы Сплит сиркәү соборы документтары телгә алынған. Был һәм артабанғы сиркәү йыйындары славян ғибәҙәтен тыйһа ла, ләкин ахырҙа сиркәү славян ғибәҙәт яҙмаһын ҡулланыуҙы таныған[50]. Бынан тыш, 925 йылғы сиркәү йыйыны Сплит архиепископлығының Нин һ. б. тирә епископлыҡтарын буйһондорған. 927 йылғы Сплит соборында Нин епископлығы бөтөрөлгән: шулай итеп Хорватия сиркәү үҙаллығын юғалтҡан[48].

Петр Крешимир IV дәүерендәге Хорватия

X—XI быуаттарҙа хорват дәүләте составына Сава, Крупа йылғалары бассейнынан төньяҡ-көнсығыштағы Драва йылғаһының урта ағымына саҡлы ерҙәр ингән. Был өлкә Хорватия составына X быуатта ингән һәм Славония (Склавония) атамалы булған, Славонияның бер өлөшө тик XIII быуатта ғына Хорватия тип атала башлаған (шул ваҡытта Славония «короллек» статусын алған). Венеция Далмацияның ҡалаларын һәм утрауҙарын баҫып ала башлағандан һуң, 1000 йылда Хорватия һуғыш башлаған[52]. 1035 йылда Хорватия-Далмация короле итеп венгр короле менән туғанлыҡ мөнсәбәттәре менән бәйле хорват династияһы вәкиле Стефан иғлан ителгән. Ул ваҡытта Посавьела власть банға күскән[53]. Петар Крешимир IV (1058—1073) хакимлығы осоронда Хорватия үҙенең ҡалаларын һәм утрауҙарын кире ҡайтарған. Уның дәүерендә хорват дәүләте ҡөҙәт ҡаҙанған. Был осорҙа дәүләт Славониянан, Далмация һәм Босниянан торған[52]. 1060 йылда Сплитта үткән сиркәү соборы запретил славяндарға, латынды белмәй тороп, сиркәү вазифаларын биләүҙе тыйған[54]. Яҡынса 1060 — 1070-се йылдарҙа Цетина һәм Неретва йылғалары араһындағы ерҙәр Хорватияға күскән[55]. Дмитар Звонимир (1074—1089 йй. идара иткән) папа илселәренән король власы билдәләре алған, һәм 1075 йылда үҙен папаның вассалы тип таныған[52]. 1075 йылда Далмацияныъ күп кенә ҡалалары һәм утрауҙарн норманндар, һәм һуңғараҡ — венециялылар баҫып алған. Трпимировичтарҙың һуңғы хакимы — Степандың (1090—1091) ҡыҫҡа ғына мөҙҙәт идара итеүенән һуң үҙ-ара низағ башлана[56]. XI быуат аҙағында Дмитрий Звонимирға туған тейеш [56] Венгрия короле Ласло I Святой|Ладислав I]][52] [56], Славонияны буйһондора, һәм 1094 йылда Загреб епископлығына нигеҙ һалған. Загреб Славонияның үҙәгенә әйләнгән[52]. Мәҙәни яҡтан иртә феодал Хорватия Византия һәм Италия йоғонтоһонда (Нин, Трогир, Сплит сиркәүҙәре) йәшәгән; IX быуатта барлыҡҡа килгән Задарский соборы (Изге Анастасия соборы) һәм бенедиктин монастырҙары булған[57]). Яҙмала, латындан башҡа, кириллица һәм глаголица менән (ҡыҫҡа ваҡыт эсендә) ижад ителгән славян әҙәбиәте лә булған[58].

Венгрия власы аҫтында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Король Петрҙың Петрова-Гора (Гвозд)тауында вафаты. Рәссам Отон Ивекович

Венгрҙар менән алышта хорват короле Петар Свачич һәләк булғандан һуң, венгр короле Кальман I Книжник (Коломан) огласил свои притязания на хорват тәхетенә дәғүәләшкән. 1387/1388 йылғы ҡулъяҙмала хәбәр ителгәнсә, 1102 йылда Коломан хорват юғары ҡатламын (вельможалар) король һалымынан ҡотолдороу вәғәҙәһе менән Венгр-хорват уния төҙөп Ховатия ерҙәрен Венгрияға ҡушырға ниәт иткән[59]. В том же году Коломан короновался в Биограде[60]. Тарих фәнендә Венгрия нисек Хорватияны үҙенә ҡушҡан: баҫҡынсы юп менәнме әллә килешеү төҙөгәнме, асыҡ ҡына яуап юҡ[61]. Әммә шуныһы билдәле: хорват ерҙәре күпмелер автономия һаҡлап ҡалған[58].

1167 йылда Босния һәм Далмацияның бер өлөшө Срем Византия власы аҫтына эләккән. Шул уҡ осорҙа Венеция бер нисә утрауҙы ҡулына төшөргән. Венгр королдәре Андрее II (1205—1235) һәм Бөйөк Людовик I (1342—1382) осоронда Далмация ҡыҫҡа ваҡыт арауығында состав Венгрия составына ингән, һуңынан Далмация яңынан Венецияға күскән. 1409 йылда венгр тәхтенә претендент Ладислав 100 мең дукатҡа венецианлыларға Далмацияға ҡағылышлы «бар хоҡуҡтарын да» һатҡан. Задарҙан төньяҡтағы утрауҙар ҙа Венецияға күскән[62]. Хорват ерҙәре тик Сень йылғаһы янында ғына диъгеҙгә сыға алған. Хорватия үҙәге төньяҡҡа күскән[63]. 1222 йылда[64] король Андрей II дворяндарға привилегия биргән "Золота булла"ны баҫтырып сығарған. Булла ҡанундары Венгрияла һәм Славонияла эшләгән[63]. XIII башында хорват ерҙәре «Хорватия, Славония һәм Далмация Короллеге» тигән исем ала[65]. XIII быуатта Хорватияла һәм Славонияла саборҙар — идара итеү, оборона, финанс мәсьәләләре хәл ителгән дворян вәкилдәренең йыйылышы барлыҡҡа килгән. Хорватия хорват-далматин һәм славон бановиналарына бүленгән. XVI быаттың беренсе яртыһында төрөктәр баҫып ингәндән һуң дворяндар төньяҡҡа күскән: шл сәбәптән 1533 йылда сабор ултырыштары Загребта үткәрелгән, ә 1557 йылдан хорватский саборҙары башҡа саҡырылмаған. XVI быуатта сабор бан кандидатураһын тәҡдим иткән[64]. XIII быуатта Хорватия һәм Славонияла Франкопандар, Зринскийҙар, Качичтар, Шубичтар (далматин ҡалаларына эйә булғандар), Бабоничтар абруйлы дворяндар булғандар. Шубичтар бер нисә тапҡыр Далмацияла бан, Бабоничтар — Славония бандары булған. XIII быуатта жупандан башҡа суд һәм административ власть йөгөн жупания скупщинаһы ла башҡарған[66]. 1241 йылда Венгр короллегенә ховат ерҙәрен бөлгөлөккә төшөргән монгол баҫҡынсылары һөжүм иткән. Түбәндәге хорват ҡалалары үҙидара хоҡуғын һәм «ирекле король ҡалалары» исемен алған: Градец (Загреб), Вараждин (1220), Вуковар (1231), Самобор (1233) һәм Петриня[67]. XIV быуаттан король ҡалалары менән каштеляндар идара иткән. 1260 йылда хорват ерҙәре ике өлөшкә — Славония һәм Далмация менән Хорватияға бүленгән. 1293 йылда үҙаллылыҡҡа ынтылған Павел Шубич үҙен «хорваттар баны» тип иғлан иткән. В конце XIII быуат аҙағында кенәз Брибирскийҙар (Шубичтар) бан вазифаһының нәҫелдән нәҫелгә күсеп бирелеү хоҡуғына эйә булған һәм Хорватияның иң эре ер биләүселәре булып киткәндәр. Был ваҡытта Хорватия сәйәси һәм сиркәү яғынан тарҡау булып ҡалған, һәм берләштереүсе үҙәге булмаған[68].

     «Королевство Хорватии и Далмации» в конце XII века. Славония показана частью Венгрии

XIII быуатҡа саҡлы коронация хорват һәм венгр королдәрен тәхеткә ултыртыу айырым башҡарылған. Хорватияла королде ҡайһы берҙә герцог — сын или брат королдең улы йә туған ағаһы алмаштырған; король һарайы Загреб, Задар, Книн йә Бихачта булған. Герцог сабор саҡырған һәм бандар тәғәйенләгән. Славонияла күп кенә венгр дворяндары ла йәшәгән. Хорватияла (Гвозд тауынан көньяҡҡа) венгр феодалдары булмаған[69]. Славонияла Мохач янындағы (1526)ҡаты алышҡа саҡлы феодалдар куновинаны аҡсалата түләгәндәр[70]. Моғайын, диңгеҙ буйҙарында йәшәгән халыҡ XII быуатҡа саҡлы нигеҙҙә роман сығышлы булған. Артабанғы славянлашыу барышында был ҡалалар халҡын айырып әйтеү маҡсатында "латиняндар"тигән атама ҡулланылған[71]. Сығанаҡтарҙа был ҡалаларҙың халҡы «латиняндар» һәм «далматиндар» тип аталған[72]. «Хорватия» Ҡала эсендә «славяндар» ят булған, һәм «Хорватия» ҡала ситендә генә урынлашҡан[71]. XIII быуат аҙағында Трогир, Задар һәм Сплит «Склавония» кенәзен ҡабул итмәҫкә һөйләшкәндәр[72]. Далматинлылар латынь ҡулланған. Сауҙа иткәндә һәм сношениях с венецианлылар менән аралашҡанда итальян телен ҡулланғандар. Славян теле фәҡәт XV—XVI быуаттарҙа ғына көндәлек аралашыу теленә әүерелгән. XVI быуатта далматин авторҙары үҙҙәрен хорваттарға тиңләштерә башлаған[73]. Славонияла йәшәүселәр XV быуатта үҙҙәрен славяндар йә «савонсылар» атаған, Далмациянан сыҡҡандарҙы йә хорваттар йә хорватинам. Славондар үҙ илен Сава йылғаһы атамаһынан Савония тип йөрөткән[74].

Славонияла (Кварнер ҡултығы менән Драва араһында) XII—XIII быуаттарҙа ирекле общинниктар бөтөнләйгә бойондороҡло колон хәленә ҡалған[75]. XIII—XIV быуаттарҙа крәҫтиәндәрҙең күпселеге йөҙөм плантацияларында һәм феодалдарҙың һөрөнтө ерҙәрендә йылына 6 көндән алып 26 көнгә саҡлы барщина хеҙмәтен башҡарған[76]. Хорватияла венгр хакимлығы урынлашҡандан һуң юғары ҡатламдың үҙенсәлекле корпорациялары («generatio», «tribus» йәки «племе») урынлаштырылған. Һәр корпорация үҙенең патроним атамаһына эйә булған. Был «ҡәбиләләр» тураһындағы күп һанлы мәғлүмәт XIV—XVI быуат башына ҡарай. Нигеҙҙә был «ҡәбиләләр» өҫтөнлөккә эйә булған ирекле игенселәрҙән — племичтәрҙән торған. Племичтәрҙең ҡайһы берҙәре бойондороҡло крәҫтиәндәргә эйә булған. «Ҡәбиләләрҙең» айырым ғаиләләре эре магнаттарға әйләнгән, улар араһында Гусичтар «ҡәбиләһенән» кенәз Курьяковичтар, Сначичтар «ҡәбиләһенән» кенәз Нелипчичтәр һәм Шубичтар «ҡәбиләһенән» кенәз Брибирскийҙар[77]. По источникам XIV—XV быуаттар сығанаҡтары буйынса магнаттар күп таҡырҙар племичтәрҙең ер биләмәләрен тартып алғандар[78]. XIV быуат башынан закон Венгрияның бөтөн крәҫтиәндәрен бойондороҡло тип билдәләгән[79]. XV быуатта крәҫтиәндәрҙең имениенән китеү хоҡуғы сикләнгән генә булһа, 1514 йылда бөтөнләй тыйылған. Крәҫтиәндәрҙе крепостной хәленә төшөрөү ер биләүселәргә ауыл хужалығы тауарҙары менән иркенләп һатыу итеү мөмкинлеген тәьмин иткән. XV быуат аҙағынан венгр феодалдарына крәҫтиәндәрҙе язалау хоҡуғы бирелгән[80]. Бойондороҡһоҙлоғон юғалтҡандан һуң, хорват ерҙәре «Хорватия һәм Далмация Короллеге» тигән рәсми атамаһын һаҡлаған. 1184 йылдан башлап Славония менән герцогтар, ә 1215 йылдан — бандар идара иткән[80].

XV быуаттағы хорват глаголик миссалы

Ғәҙәти хоҡуҡ нормаларына нигеҙләнеп хорват телендә яҙылған Винодольский һәм Полицкий статуттары 1288 һәм 1440 йылдарға ҡараған хоҡуҡ һәйкәлдәре[81].

XV быуатҡа глаголик яҙманың сәск атыуы тура килгән. 1483 йылда тәүге глаголик миссал баҫылған. Латиницала яҙылған иң боронғо текст — задарский доминиканский статуты 1345 йылға ҡарай. 1435 йылда Венецияла урта Далмацияның тере ховат телендә беренсе «Евангелистар» әҫәре баҫылған[74]. XV быуаттың икенсе яртыһынан, төрөктәрҙең ҡасып китеүе менән бәйле, Загреб епископлығында күп глаголяштар барлыҡҡа килгән. Славян католик донъяһында фәҡәт Хорватияла ғына славян глаголик яҙмаһы ҡулланылған. Славония XV быуатта үҙенең Венгрияға ҡарағанын аңлаған, ә шул уҡ ваҡытта Далмацияла тәү тапҡыр хорватаңы үҙен күрһәткән[82].

XV быуаттың икенсе яртыһында төрөктәрҙең хорват ерҙәренә системалы рәүештә тәрәнәйә барған баҫып инеүе башланған. 1468—1483 йылдарҙа улар Славония һәм Хорватияны бөлгөнлөккә төшөргән[83]. 1493 йылдың 9 сентябрендә төрөктәргә ҡаршы Крбава янындағы ҡаты алышта хорват ғәскәре еңелеүгә дусар ителә. Шул осорҙан бирле босний мосолмандары даими рәүештә Хорватия һәм Славонияға һөжүм итәләр[84].

Косово яланындағы ҡаты алыштан һуң (1389) Хорватияла һәм Славонияла сербтар урынлашҡан[85]. XV быуатта Балҡандың көньяҡ райондарынан хорват территорияһына бик күп влахтар күсеп килгән мигрировать (роман сығышлы малсылар), һәм уларҙың күпселеге һуңғараҡ славянлашҡан. XV—XVI быуаттар сигендә төрөктәр Сремды, артабан Осиекка тиклем Славонияны һәм Хорватияның көньяҡ райондарын баҫып алғандар[85].

Яңы ваҡыт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

XVI быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Загребта М. Губецты язалау.
Рәссам Отон Ивекович (1912)

XIV быуат аҙағында хорваттар төньяҡҡа, шул иҫәптән Сава һәм Драва йылғалары араһына, күсенә башлай, һәм бында яйлап Хорватия атамаһы нығынған: XVI быуатта был Загреб тирәһендәге ерҙәр булған. Хорват ҡалаларына итальяндар һәм немецтар йәшәргә килгән[85]. В 1541 году турки захватили венгерский город Буду[86]. Цетин саборында хорват ижтимағи ҡатламдары Изге Рим имперяһы императоры Фердинанд I Габсбургҡа (1556—1564) ант биргән[87])[88]. 1537 йылда төрөктәр Клисҡа һөжүм иткән, артабан Неретва йылғаһына тиклемге ерҙәргә хужа булғандар[89]. 1550 — 1570-се йылдарҙа бер нисә крәҫтиән ихтилалдары булған. Иң ҙур ихтилал 1573 йылда Матия Губец етәкселегендә булған[90].

XVI быуаттың беренсе яртыһынан хорваттарҙың күпселек өлөшө төрөк власы аҫтында булған[91]. Оҙаҡламай, Мохач янындағы (1526) ҡаты алыштан һуң, төрөктәр көнсығыш Славонияның бер өлөшөн баҫып алған[92]. Феодалдарҙың күпселеге Босниянан Венгрияға һәм Хорватияға ҡасып килгән. Боснияла XVIII быуаттың яртыһынан бөтә игенселәр ҙә нәҫелдән нәҫелгә ер биләүсе булып киткән [91]. Ҡөрьәнгә таянып, ҡади ҡазый суд ҡарары сығарған. Ғәҙәттә штраф һалыу ҡулланылған, ауыр язалар ағза имгәтеүҙә (телен, танауын йәки ҡулын киҫеү) сағылған. Үлем язаһы бигерәк рәхимһеҙ булған — ҡаҙыҡҡа ултыртыу. Халыҡты башлыса хаҡ динлеләргә һәм башҡаларға — райяға (көтөү) бүлгәндәр. Христиандар дисәтинә һәм һалымды һәр усаҡ буйынса түләгән. Бер нисә йылға бер Истамбулға дәүләт хеҙмәтенә алып китергә балаларын тартып алғандар. Ҡыҙҙарҙы һәрәмгә оҙатҡандар[93].

Сисак янындағы ҡаты алыш (1593)

1592 йылдағы саборҙа төрөктәргә ҡаршы һуғышҡа күтәрелеү маҡсатында, дворяндар һәм руханиҙарҙың да, шулай уҡ ҡала халҡының, өлөшләтә крәҫтиәндәрҙең дә, ҡатнашыуын күҙ уңында тотоп, дөйөм мобилизация тураһында ҡарар ҡабул ителгән. Сисак янындағы ҡаты алыш менән (1593) 1493 йылдан бирле төрөктәргә ҡаршы алып барылған һуғыштың һаҡланыу осоро тамамланған[94]. XVI быуаттан хорват ерҙәре өс ил берҙәмлеген тәшкил иткән «Хорватия, Славония һәм Далмация» короллегенә ингән. Геополитическое название «Хорватия» геосәйәси атама үҙәге Загребта урынлашҡан өлкә биләмәһенә нығынған. Австрия территорияһының был сик буйы һыҙатын хорваттар «ҡасандыр данлыҡлы булған Хорват короллегенең ҡалдығының ҡалдығы» тип йөрөткәндәр[95].

Венгр короле Матьяш I (Матвей Корвин) Сеньский «капетания»һын — нығытылған участка ойошторғандан һуң, унда хорват-славон Хәрби сиге барлыҡҡа килгән[96]. XVI быуаттың беренсе яртыһында Хорватияға үтеп ингән Реформация бында етди таралыш тапмаған. 1604 йылғы сабор ҡарары буйынса протестанттар Хорватиянан китергә тейеш булған[97]. Австрия Ғосман империяһы сиген һаҡлаған халыҡты ныҡышып үҙенең яғына сығарырға тырышҡан[97]. Күсеп килеүселәрҙең күпселеге король ерҙәрендә, аҙыраҡ лөшө — алпауыт биләмәләрендә төпләнгән. Ҡасып килеүсе влахтар бында көтөү көткән һәм игенселек менән шөғөлләнгән. Сикте һаҡлаған өсөн бүләк итеп бәләкәй генә ер участкаһы, икмәк, буҫтау бирелгән. Шулай уҡ улар Ғосман империяһы территорияһындағы халыҡты талағандар. Командирлыҡ вазифалары һәм Сик идаралығындағы килемле урындарҙа немцтар утырған. Ябай сик һаҡлаусылар хорваттарҙан, серб һәм влахтарҙан торған[98]. «Влах» термины менән шартлы рәүештә ғосман биләмәләренән күсеп килгән православие динендәге кешеләрҙе атап йөрөтә башлағандар[99]. XVI быуаттың аҙағына Сиктә 88 нығытылған пункт булған[98]. XVII ыуатта венгр дәүләт йыйылышы өс тапҡыр влахтарҙың өҫтөнлөгөн юҡҡа сығарыу буйынса ҡарар ҡабул[100]. Влахтарҙың күпселеге православие динен тотҡан һәм серб теленә күскән. XVIII—XIX быуаттарҙа влахтарҙың серб милли үҙаңы нығынған[101].

XVII быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Зринский, Франкопан, Ференц III Надашди (немец. Franz III. Nádasdy) һәм уларҙы язалау.

XVII быуатта крәҫтиәндәрҙе эксплуатациялауҙың бер төрө булып улар көн һайын башҡара торған барщина булған. Юғары ҡатламдың шараптан алған мөһим килемдәренең сығанағының береһе сик булған. Сиркәү файҙаһына дисәтинә иген, бал, шарап һәм сусҡа менән түләнгән. Феодалдар сауҙала өҫтөнлөклө урын биләгән[102]. XVII быуат дауамында сик һаҡсылары күп тапҡырҙар баш күтәргәндәр. Сик һаҡсыларының ҙур ихтилалдары Вараждинский генералатында 1665—1666 һәм 1697 йылдарында булған[103].

1669 йылда хорват һәм венгр юғары ҡатламы Габсбургтарға ҡаршы Зринскийҙар-Франкопандар йәшерен килешеүе төҙөйҙәр һәм бының һөҙөмтәһе булып Ғосман империяһы сотавында автономия хоҡуғы алыу ниәте булған[104]. Загребта Фран Крсто Франкопан ҡала халҡын, төрөктәр «динде, азатлыҡты һәм илдең конституцияһын теймәйәсәктәр», тип Пётр Зринскийға ҡушылырға саҡырҙы. Ике хорват магнаты ла ҡулға алынған һәм 1671 йылдың 30 апрелендә язаланған [105].

1683 йылда төрөктәр Габсбургтарға яңынан һуғыш иғлан иткән, Вена ҡаты алышында (1683) Рәсәйҙән тыуған иленә ҡайтып килгән Юрий Крижанич һәләк булған. Австрий, венециан һәм хорват ғәскәрҙәре төрөктәрҙе сигендерҙе. Венгрияның, Хорватияның һәм Славонияның күпселек өлөшө 1687 йылға азат ителде. Шл уҡ йылды Леопольд династияға венгр тәхете нәҫел буйынса тапшырыласағын билдәләгән. 1699 йылда Хорватия территорияһы ике тапҡырҙан күберәккә артҡан. Австрия армияһы Сербияға, Боснияға һәм Македонияға баҫып ингән[106], ләкин Франция менән һуғышыуы сәбәпле, сигенергә мәжбүр булған. 1699 йылда Австрия һәм Ғосман империяһы Карловицкий тыныслыҡ килешеүе төҙөгән. Пожаревацкий (1718) һәм Белград тыныслыҡ килешеүе (1739) австрия-төркиә сигендәге хәлде тотороҡландырҙы. 1683—1699 йылдарҙағы һуғыштар менән Венгриянан һәм Славониянан Боснияға меңәрләгән төрөктөң һәм мосолман славяндың күсенеүе бәйле[107].

XVIII быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Хорваттар арифметикаһы» (1758)

Славонияла XVIII быуат башында барщина урынына аҡса рентаһы булған. 1737 йылда Славония өсөн тәүге король йөкләмәләре тисемлеге — «Карлов урбар» эшләнгән. Крәҫтиәндәрҙең ерен тартып алыу һәм барщина үтәтеү тыйылған. Шулай ҙа барщина артабан да ҡулланылған. Вировитицкий жупанияһында 1754—1755 йылдарҙа крәҫтиән ихтилалы булған[108]. XVIII быуаттың икенсе яртыһында барщина ауылдың майҙанынан, үҙенең үҙеҙҙәрен һәм ҡоралын ҡулланып, аҙнаһына бер көн йәки инвентарһыҙ ғына барып, аҙнаһына ике көн эшләү менән сикләнгән. 1785 йылда Иосиф II крәҫтиәндәргә, китә алыу, һөнәр үҙгәртеү һәм балаларын уҡытыу хоҡуғы менән, шәхси ирек биргән[109]. Ер һаман алпауыттар ҡулында булған[110]. 1726 һәм 1770—1779 йылдарҙа диңгеҙ порттары йүнәлешендә Каролина һәм Йозефина юлдары һалынған. XVIII быуат башында Сава йылға юлы мөһим әһәмиәткә эйә булған[109]. Көнсығыш Славония XVIII быуат аҙағында интенсив немец колонизацияһына дусар ителгән. быуат аҙағында Славонияла һәм Хорватияла 8 король ҡалаһы һаналған. Загреб һәм Вараждин (Хорватияның иң ҙур ҡалаһы) илдең иҡтисади үҙәгенә әйләнгән: был ҡалаларҙа бай дворяндарҙың һарайҙары урынлашҡан булған. Яр буйында Риека бик шәп үҫешкән[111]. Хорваттар һәм башҡа сик һаҡсылары Австрия тәхете өсөн һуғышта (1741—1748) һәм Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнашҡан (1756—1763). XVIII быуат уртаһында немец теле сик һаҡсыларының рәсми теле һәм команда теленә әүерелгән. Сик һаҡсылары Наполеондың Рәсәй походында ла ҡатнашҡан[112].

1767 йылда Мария Терезия Вараждинда Хорватия хөкүмәтенә — Хорват король советына нигеҙ һалған[113]. 1779 йылда, хорват ерҙәре венгр хөкүмәтенә ҡушылғандан һуң, бөтөрөлгән[110]. 1776 йылда Загребта Король фәндәр академияһына нигеҙ һалынған (теология, юридик һәм философик факультетлы буласаҡ Загреб университеты) [114].

1751 йылдан Славония үҙҙәренең делегаттарын Венгрия дәүләт йыйылышына ебәргән. Шул уҡ ваҡытта Славонияның хорват саборында ла үҙ вәкиллеге булған[115]. Славониялы Матия Антун Релькович 1767 йылда туған теленең "Славон грамматикаһы"н баҫып сығарған[комм. 5]. Хәрби сик айырым административ өлкәне тәшкил иткән[115]. 1776 йылда Вараждинда булған янғын арҡаһында хорват баш ҡалаһы Загребҡа күсерелгән[116]. 1786 йылда Риеканан көньяҡта венгр губернаторы идара иткән Венгр яр буйы барлыҡҡа килгән[115].

1785 йылда Венгрия, Славония һәм Хорватия 10 округҡа бүленгән; Хорватия — Славония айырым административ-сәйәси берәмек булараҡ йәшәүҙән туҡтай[117]. 1787 йылда Хорватияла асылда 648,4 мең кеше йәшәгән. Унда 9121 дворян (өлкән ир-егеттәр) булған. Загребта (Градец общинаһы) 2815 кеше йәшәгән[комм. 6]. XVIII быуатта хорват саборы, илдең административ-финанс үҙаллылығынан башл тартып, Хорватия хөкүмәте тип Венгр Наместник советын таный. Латынь рәсми тел булып ҡалған, ғәскәр араһында хорват халыҡ телен ҡулланыу ҡарар ителгән[118].

1794 йылда епископ Максимилиан Врховац Загребта китаптарҙы латин, немец телдәрендә һәм хорват халыҡ теленең кайкав диалекты телендә баҫҡан типография асҡан. Австрийлылар 1797 йылда Далмацияны оккупациялағандан һуң, ҡайһы бер хорват интеллигенттары был өлкәне Хорватияға ҡушырға хыялланған[119]. Далмацияның идара теле итальян теле булған. Күп ҡалаларҙа итальян телендә кҡытыусы төп мәктәптәр асылған. Задар семинарияларында һәм Омишҡа яҡын ерҙәрҙә хорват теле һаҡланған. Хорватияла ергә хоҡуҡ буйынса төҙөлгән документтар һәм дворян грамоталары латынь телендә атҡарылған[120].

XIX быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

XIX быуаттың беренсе яртыһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1809 йылда Саванан көньяҡтараҡ ятҡан хорват ерҙәре яңы барлыҡҡа килгән Француз империяһының Иллирий провинцияһына ингән[121]. Австрийҙар 1813 йылда Иллирий провинцияһын яулап алғандан һуң, Далмация Хорватия, Славония һәм Далмация Өс берлек короллегенә инһә лә, туранан-тура Венаға буйһонған. 1816 йылдан 1822 йылға саҡлы Хорватияның засав райондары австрий "Иллирия Короллеге"нә ингән. Далмация тағы ла «Далмация короллеге» тип аталған. XIX быуат уртаһында был австрий провинцияһының күпселеген католиктар, биштән бер өлөшөн — православие динлеләр һәм 3 %-ҡа тиклемгеһен — итальяндар тәшкил иткән. Итальяндарҙан тыш урындағы чиновниктар һәм сауҙагәрҙәр итальян телендә һөйләшкән[122]. XIX быуат аҙағына тиклем Хорватия сиктән тыш артта ҡалған ил булып ҡалған[123].

Людевит Гай

XIX быуаттың беренсе яртыһында хорват ерҙәре бер-береһе менән ныҡ бәйләнмәгән булған, ундағы халыҡ урындағы атамаларын һаҡлаған: хорваттар, славондар, далматиндар[124]. Хорват милләтенең яңынан тыуыуының ойошторолған стадияһы булып иллиризм (1835—1847) торған[125]. Хорват иллиризмы эшмәкәрҙәре, хорват ерҙәрендәге сербтар ҙа улар артынан эйәрер тип уйлағандар һәм «иллирҙар» тигән дөйөм исем аҫтында «милли берҙәмлек» барлыҡҡа килер, тип, күпмелер ваҡыт милли этнонимдан да баш тартырға уйлаған булған. 1832 йә 1832 йылдарҙа Людевит Гай «Хорваттарҙың татыулығы һәм берләшеүе» тигән шиғырында хорват ерҙәрен (словен һәм босний ерҙәрен ҡушып) былай тип билдәләгән: «барыһы ла боронғо дәүләттең хорваттары: Лика, Крбава, Крайна, Штирия, Каринтия, Славония, босняктар, истриянлылар һәм Далмация»[126]. Тиҙҙән Л. Гай үҙенең «Новине» гәзитен кайкавского диалекты теленән штокав һөйләшенә тәржемә иткән[127]. 1840 йылда дворяндарҙың бер-береһе менән дошманлыҡта торған ике партияһы: Венгрияны хорват дворянлығының терәге тип һанаған Хорват-венгр, һәм Европаның алға киткән цивилизованный халыҡтарының берлеген кәүҙәләндергән, иллиризм яҡлы, Иллирий партиялары барлыҡҡа килгән[128]. 1842 йылда «Матица иллирийская» тигән нәшриәт йәмғиәтенә нигеҙ һалынған[129]. 1845 йылда академияла милли телдәр кафедраһын булдырыуға рөхсәт алынған. 1847 йылда бөтә милли йәмғиәттәр урынлашҡан Халыҡ йорто асылған. Загреб хорваттарҙың ысын мәҙәни үҙәгенә әүерелгән. Иллиризм йоғонтоһо нигеҙҙә Хорватияла таралған; Далмацияла һәм Славонияла милли яңырыу аҡрын темп менән үҫкән. 1814 йылдан 1844 йылға саҡлы Далмацияла уҡымышлы кешеләр өсөн бер хорват китабы ла баҫылып сыҡмаған[130].

Йосип Елачич

1844 йылда Анте Кузманич хорват телен киң ҡулланыу идеяларын таратыу өсөн Задарҙа «Зора Далматинска» журналын баҫтыр башлаған. Кузманич Далмацияны хорват милләтен берләштереүсе үҙәк итеп күргән[131]. 1847 йылдың 23 октябрендә сабор милли телде элекке латынь теле урынына рәсми тел итеп раҫлаған[132]. Серб филологы Вук Стефанович Караджич дингә ҡарағанлыҡ буйынса милләт билдәләү мәғәнәһеҙ тип иҫәпләгән. 1849 йылда ул «Ковчежич» йыйынтығында штокав диалектын әҙәби тел тип ҡабул иткән хорваттар улар сербтар тигән («барыһы ла һәм бар ерҙә лә сербтар»)[131]. 1849 йылда Караджич бар халыҡ янында хорват этнонимына ҡаршы сыҡҡан: «Ковчежич» йыйынтығында ул кайкавтарҙы словендарға ҡаратҡан[133].

Австрия империяһында 1848—1849 йылдарҙа тоҡанған революция осоронда консерватив һәм либераль даирәләрҙә яңыртылған Габсбургтар дәүләтен һаҡларға ынтылыш — австрославизм булған[134]. 1848 йылдың 13 майында Сремски-Карловциҙа үҙ аллы Воеводина өлкәһен иғлан итеүсе «Майская скупщина» ойошторолған[135]. 1848 йылдың 23 мартында Йосип Елачич бан итеп тәғәйенләнгән[136]. 1848 йылдың июлендәге Веналағы хорват-венгр тыныслыҡ мәсьәләләре буйынса һөйләшеүҙәрҙә Йосип Елачич венгрҙарҙан, башҡа мәсьәләлр менән бергә, Хорватия һәм Воеводинаның хоҡуҡтарын таныуҙы талап иткән. Артабан ул Венгрияға һуғыш иғлан иткән һәм 11 сентябрҙә Дравала сикте үткән. Пешт ҡалаһына ингән урында Елачичҡа ҡаршылыҡ күрһәтелгән, һәм Елачич Веналағы ихтилалды баҫтырырға йүнәлгән[137]. 1849 йылда Хорватия Венгриянан айырылған, һәм үҙәге Темешварела булған «Серб Воеводинаһы һәм Темеш Банат» өлкәһе булдырылған. 1850 йылдың Төп законы буйынса сик һаҡсылары участкаларға милек хужалығын таныған, хеҙмәт йөкләмәһен бөтөргән[138].

XIX быуаттың икенсе яртыһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Задруга[комм. 7] йәмғиәтенә бер нисә тиҫтә ағза берләшкән, ә 1848 йылдан задругаларҙың күпселегендә ундан да күп кеше тормаған. XIX быуатта задругаларҙы бүлеү ауыр суд процедураһы аша эшләнгән. Задругаларҙың тарҡалыуы XX быуаттың уртаһына саҡлы дауам иткән[139]. 1848 йылда Хорватияла һәм Славонияла феодаль мөнәсәбәттәрҙең бөтөрөлөүе тураһында иғлан ителгән. 1858 йылдан урбариаль судтар эшләй башлаған. Крәҫтиәндәр һәм ер биләүселәр араһында киҫкен конфликттар тоҡанған[140]. 1857 йылғы патент түләп алыу йәки йолом һалымы иҫәбенә формалашҡан ер биләүселәргә юғалтҡан сығымдары өсөн түләү фонды булдырыуҙы күҙ уңында тотҡан. 1908 йылда крәҫтиәндәрҙең ер биләүселәр менән һуңғы суд процесы үткән[141].

Анте Старчевич

1850 йылда Вена—Загреб телеграф линияһы асылған. 1851 йылда регуляр почта эшләй башлаған[142]. 1852 йылда Загребта ҡайһы бер хорват ерҙәрен, шулай уҡ Босния католиктарын берләштергән архиепископлыҡҡа нигеҙ һалынған. Шулай итеп, Хорватия сиркәүе Венгриянан бойондороҡһоҙ булған[138]. 1857 йылда Триеста һәм 1862 йылда Сисакта тәүге тимер юл линиялары үткәрелгән[142].

1850-хсе йылдарҙа Анте Старчевич үҙ идеологияһының төп һыҙаттарын әйтеп биргән: хорваттар — дәүләт барлыҡҡа килтереүсе халыҡ, ә сербтар (servus һүҙенән) — «фәҡир ябай халыҡ»[143]. А. Старчевич — Хорватияның бойондороҡһоҙлоғо яҡлы[144]. Ул хорват ерҙәрен, һәм Хорватияның «төньяҡ-көнбайыш крайы» (йәғни Словенияның) халҡы ризалығы менән, берләштереү кәрәк тип иҫәпләгән[145]. Габсбургтар власы системаһын Старчевич күрә алмаған, һәм немецҡа ҡараған бөтә нимәне "варвар"лыҡ тип иҫәпләгән. Босния мосолмандары ла уның өсөн хорват халҡының бер өлөшө булған[146]. 1850 йылда император 1848 йылдың 10 июнендә үткән саборҙың Хорватия, Славония һәм Далмацияның рәсми теле сифатында халыҡ телен (lingua nationalis) иғлан итеү тураһындағы ҡарарын хуплаған[147]. 1855—1856 йылдарҙан хорват матбуғатында «хорват» этнонимы йышыраҡ ҡулланылған. Шуның менән бергә славон патриотизмы һаҡланыуы Славонияның Хорватиянан оҙаҡ изоляцияла булыуы эҙемтәһе булып тора. Богослав Шулек 1852 йылда далматиндар, славондар һәм дубровчандар — хорваттар тип иҫбатлаған[148]. ГАнтон|А. Мажураничтың грамматикаһы «Slovnica hervatska» (1859) тип аталған. А. Мажуранич серб һәм хорват телдәре — «шул уҡ халыҡтың» «шул уҡ теле» тигән[147]. 1851 йылдан Хорватия мәктәптәрендә немец теле мотлаҡ тел тип тәҡдим ителгән. Математика, физика, тарих һәм тәбиғәт белеме предметтары немец телендә уҡытылған[149]. 1854 йылдан гимназияларҙа дүртенсе кластан немец теле индерелгән[150]. Хорват телендә бары хорват теле һәм Закон Божий дәрестәре генә уҡытылған. 1860 йылда хорват теле гимназияларға кире ҡайтарылған[149].

1860 йылда Венгрияның тарҡаулығы юҡҡа сығарылған. Воеводина һәм Меджумурье тиҙҙән Венгрия составына кире ингән[151]. Австро-Венгрияла Хорватия венгр хөкүмәте власы аҫтында булырға тейеш булған[152]. 1868 йылда Австро-Венгрия халыҡтары араһында хорваттарға киң хоҡуҡтар биргән Венгр-хорват килешеүе төҙөлгән[153]. Сабор администрация, юстиция, сиркәү һәм мәғариф өлкәләрендә закондар сығарыу хоҡуғына эйә булған. Закондарҙы (король тәғәйенләгән) бандар идара иткән хөкүмәт үтәгән [154]. 1866—1867 йылдарҙа Хорват фәндәр һәм сәнғәт академияһы (Югославия фәндәр һәм сәнғәт академияһы) асылған[155]. 1869 йылда Хорватия, Славония һәм Хорват-славон Хәрби сигендә 1,8 млн кеше йәщәгән. Хорватия һәм Славония халҡы араһында католиктар 83 %, православие динлеләр — 15%-тан ашыу (Хәрби сик территорияһында — 49,3 %) тәшкил иткән. Далмацияла шул уҡ йылда 457 мең кеше йәшәгән, уларҙың 82 % католиктар һәм 18 %-ҡа яҡыны — православие динлеләр булған. Истрияла 254,9 мең кешенең 30 % итальяндар һәм 12 % — словендар булған[156].

Австрия империяһында 1848—1849 йылдарҙағы Революция еңелгәндән һуң, бан Иосип Елачич Венгрия революцияһын баҫтырыуында әүҙем ҡатнашыуына ҡарамаҫтан, Иллирия Короллеге юҡҡа сығарылған һәм хорваттар үҙ автономияларының бик күп өлөшөн юғалтҡан. Иллиризм тыйылған. Венгрия составындағы Хорват автономияһы 1868 йылда яңынан тергеҙелгән; диңгеҙ буйы өлкәләре Австрия Приморьеһы иң уңышлы ерҙәре составына ингән. Әммә автономия атрибуты бик аҙ булған. Территорияһы, сиктәре, урындағы кимәлдәге закондар сығарыу һәм эске эштәр менән идара итеү һаҡланған. Хорватияның башҡарма власы булып хорват иҡтисадын тулыһынса контролдә тотҡан венгр министрлыҡтары хеҙмәт иткән. Венгр хөкүмәте башлығы күрһәтеүе буйынса император бан тәғәйенләгән. Ғәмәлдә венгр парламенты сығарған закон проекттарын, Хорват Саборы тикшереп тә тормайса ҡабул итергә тейеш булған[157].

Эуген Кватерник

1871 йылдың 8 октябрендә хорват патриоты Эуген Кватерник Хәрби сиктең көнбайышында ихтилал күтәрергә маташҡан. Баш күтәреүселәр Хорватияны «швабтарҙан һәм мадьярҙар»ҙан азат булған Милли хөкүмәт иғлан иткән[158]. Боланың өсөнсө көнөнә Кватерник үлтерелгән[159]. Башында бан И. Мажуранич (1873—1880) торған хөкүмәт либераль реформалар үткәргән[160]. 1860—1870-сы йылдарҙа хорват милли хәрәкәтенең төп идея нигеҙҙәренең береһе булып уның идеологы рухани Франьо Рачкийҙың югославизмы торған[161].

1874 йылда «Матица иллирийская» «Матица хорватская» тигән атама алған[162]. 1850-се йылдарҙың икенсе яртыһынан католиктар араһында милли атама булараҡ «хорват» этнонимы тиҙ тарала башлаған[163]. 1850—1860-сы йылдарҙа Далмация халҡын серб һәм хорваттарға айырыу башҡарылған. Далматиндар Хорватия менән берләшеүҙе яҡлаусыларға (аннексионистар) һәм был эшкә ҡаршы тороусыларға (автономистарға) бүленгән[164]. 1868—1869 йылдарҙа хорват теле предметы Задар гимназияһында уҡытыла башлаған. 1869 йылда Дубровник гимназияһы туған телгә күскән[165]. 1877 йылда серб сәйәсмәне Степан Митров Любиша Хорватияның Далмация менән берләшеүенә ҡаршы сыҡҡан. Хорват хоҡуҡ партияһы Босния һәм Герцеговинаны Хорватияға ҡушыуҙы талап иткән[166].

XX быуат башында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

XX быуат башында сербтар һәм хорваттар Босния һәм Герцеговинаның артабанғы яҙмышы буйынса төрлө ҡарашта булғандар. Хорваттар, выступая за присоединение австро-венгерской провинции к Хорватияға австрий-венгр провинцияһын ҡушыу буйынса сығыш яһағанда, төрөктәр баҫып алғанға саҡлы босний ерҙәре Хорватияныҡы булған тип иҫбатлайҙар[167]. 1902 йылда Загребта сербтарға ҡаршы йүнәлтелгән погромдар ойошторолған, һәм «Србобран» тигән серб гәзитендә баҫылған хорваттарға ҡаршы йүнәлтелгән мәҡәлә уның сәбәпсеһе булған[168]. 1912 йылдан Далмацияның эске эштәрендә хорват (серб) теле рәсми тел булараҡ ҡулланыла башлаған. Итальян теле диңгеҙ буйы ҡалаларындағы эленгән алтаҡталарҙа вывеска һәм ике телле матбуғатта ҡулланылған[169]. Беренсе донъя һуғышы (1914—1918) заманында хорват сәйәсмәндәре югослав дәүләтен булдырыу яҡлы сығыш яһағандар[170]. 1915 йылдың октябрендә немецтар Сербияны баҫып алғандан һуң, хорват сәйәси эшмәкәрҙәре югославлыларҙы брләштереүҙә Хорватияның әһәмиәтле роль уйнағанын һыҙыҡ өҫтөнә алғандар. 1916 йылдың мартында сыҡҡан хорват меморандумында былай тиелгән: «Буласаҡ Югославияның баш ҡалаһы Белград түгел, ә Загреб булырға тейеш»[171].

Иң яңы ваҡыт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һуғыштар араһындағы осор[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Австрия һәм Венгрия араһындағы мөнәсәбәттәрҙе өҙөү тураһында иғлан итеү. Загреб, 1918 йылдың 29 октябре

1918 йылдың 29 октябрендә хорват саборы Австрия һәм Венгрия менән дәүләт-хоҡуҡи мөнәсәбәттәрен өҙөүен иғлан иткән: «Далмация, Хорватия, Славония һәм Риека үҙҙәрен провозглашают себя государством, Венгрия һәм Австриянан тулыһынса бойондороҡһоҙ Словендар, хорваттар һәм сербтар дәүләте тип иғлан иткән…»[172]. Загребта урынлашҡан Словендар, хорваттар һәм сербтар Халыҡ вечеһы иғлан ителгән дәүләттең Юғары органы булған. 31 октябрҙә ул Антанта илдәре менән һуғыш мөнәсәбәтендә тормауын иғллан иткән. Ноябрь башында итальян ғәскәрҙәре Хорватия һәм Словенияның яр буйҙарын баҫып ала оккупация башлай. 24 ноябрҙә Халыҡ вечеһе Сербия менән берләшеү тураһында ҡарар ҡабул иткән. 1 декабрҙә серб тәхете вариҫы Александр I Карагеоргиевич Югославия Короллеген (Сербтар, хорваттар һәм словендар Короллеге) иғлан иткән[173]. Хорватияның сиктән тыш милләтселәре Серб, хорват, словен Короллеге булдырыуҙы хупламаған[174].

Австрия, Италия менән Тыныслыҡ килешеүе буйынса, башҡа күп кенә ерҙәрҙән тыш, Истрияны, Задар һәм дүрт далматин утрауын алған. Риека плебисцит һөҙөмтәһе буйынса Италияға ҡушылған[175]. 1920-се йылдарҙа XIX быуат һуңында башланған эмиграция дауам иткән. Шул ун йыллыҡта ғына 350 мең хорват АҠШ-ҡа күсеп киткән[176]. 1930-сы йылдарға саҡлы Загреб короллектең финанс үҙәге булған[177]. 1928 йылдың 20 июнендә серанған[178].

Хб Пуниша Рачич, парламентта сығыш яһап, хорват депутаттарына атҡан, һәм ике кешене үлтергән. Степан Радич ҡаты яралорватия бановинаһы

1929 йылдың 6 ғинуарында король Александр Карагеоргиевич үҙенең диктатураһын урынлаштырған. Дәүләт «Югославия Короллеге» тип атала башлаған. 1929—1935 йылдарҙа Хорватияға донъяны биләгән аграр көрсөк кризис тә йоғонто яһаған. Югославия территорияһы, элекке 33 өлкә урынына 9 бановинаға бүленгән: Загреб Сава бановинаһына, ә Сплит — Яр буйы Приморский бановинаһының админимтратив үҙәктәренә әйләнгән, көньяҡ Далмация үҙәге черногор ҡалаһы Цетинда урынлашҡан Зет бановинаһы составына ингән. Серб, хорват һәм словен Короллегенең «аталарының» береһе — Светозар Прибичевич ҡулға алынған, шунан һуң Чехословакияға сығып ҡотолған[179]. 1929 йылдың ғинуарында депутат Анте Павелич ҡаршы тороу (усташтар) хәрәкәтен барлыҡҡа килтергән. Павелич үҙенең тарафдаштары менән эмиграцияла ла бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш тураһында пропаганда алып барған. Ваҡыт үтеү менән усташтарҙың ҡораллы төркөмдәре барлыҡҡа килгән. Усташтар Муссолини, шулай Гитлерҙан өйрәнгәндәр. 1932 йылда усташ хәрәкәтенең, Хорватияны Дриныға саҡлы азат итеү маҡсатында ҡораллы көрәш алып барырға йүнәлтелгән "Устав"ы булдырыла. 1929 йылдан Югославия иҡтисади көрсөктә. 1931 йылғы Яңы конституция илдең үҙәкләштерелеүен һаҡлаған. 1932 йылдың 1 ноябренән король сәйәсәтенә ҡаршы яуап итеп крәҫтиән-демократик коалицияһы үҙенең «Загребские пунктации»һы менән Хорватия сербтарын властан ситләштереү һәм яңы дәүләт төҙөү тәҡдиме менән сыға. 1934 йылда король Александр Марселдә һәләк ителә. Милан Стоядинович премьер итеп тәғәйенләнә. Нигеҙ һалынғанынан бирле тәүләп Югославияла «хорват мәсьәләһе» булыуы танылған. Иосип Броз Тито етәкселегендәге Югославия коммунистары союзы (Югославия Коммунистар партияһы [180] 1936 йылға саҡлы, «Версаль килешеүе балаҡайы» тип, Югославияны юҡҡа сығарыу яҡлы булған. Әммә гитлерҙың янауын аңлаған КПЮ 1936 йылда берләшергә саҡыра. 1939 йылда хорват мәсьәләһен хәл итеү маҡсатында [181], серб анклавын индергән Хорватия бановинаһы булдырылған. Хорватия автономия хоҡуғын алған; спорные с Белград менән бәхәсле мәсьәләләрҙе конституцион суд хәл иткән. 1941 йылда Югославияның Тройственный союзына инеү килешеүе төҙөлгән, әммә 27 мартта уҡ власҡа көнбайышҡа яҡын көстәр килә[182].

Уның һөҙөмтәһе булып, Хорват крәҫтиән партияһы лидеры Степан Радич Хорватияла милли азатлыҡ яҡлы йәки, Югославия составында ысын автономия өсөн көслө хәрәкәт башлана. Хорваттарҙың талаптарын Белград кире ҡаға, сөнки серб юғары идара ҡатламы, Серб, хорват һәм словендар короллегенә ингән бөтә көньяҡ славян территориялары «хәрби приз» тип кенә аталған. [183]. Белградтың бөйөк держава сәйәсәте королеккә ингән бөтә халыҡтарҙың ҡаршы хәрәкәтенә килтергән[183].

Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте (1941-1943)

6 апреля 1941 года Югославия подверглась нападению со стороны Германии, а 17 апреля — капитулировала. 10 апреля генерал С. Кватерник провозгласил создание нового хорватского государства[184]. Независимое государство Хорватия, к которому была присоединена и Босния[185], находилось в «сфере ответственности» Италии[184]. 15 июня 1941 года Хорватия присоединилась к Тройственному пакту. 22 июня был организован первый в Европе антифашистский Сисакский партизанский отряд, состоявших из хорватов[185]. С 29 ноября по 5 декабря 1944 года состоялись бои за Книн против четников и немцев. С взятием Книна закончилось освобождение Далмации[186]. С 1941 по 1945 год в Югославии происходили три войны: война против фашистов и усташей, межнациональный конфликт (с участием хорватов, сербов и мусульман) и партизанское движение под руководством коммунистов[186]. 8 мая Югославская народная армия вошла в Загреб[186].

Номинально во главе государства стоял король Томислав II, однако реальная власть принадлежала усташам и их лидеру, «поглавнику» Анте Павеличу[сығанаҡ 924  көн күрһәтелмәгән]. Усташи развернули в стране геноцид сербов, евреев и цыган. Точное число жертв усташей подсчитать сложно, по данным Мемориального музея Холокоста число жертв составило 330 000—390 000[187], по книге Р. Уэста «Иосип Броз Тито: власть силы» и Бранимира Станоевича «Усташский министр смерти» до 800 000 убитых[188][189], значительная часть которых были замучены в концентрационном лагере Ясеновац. Уэст говорит о 300 000 сербов, обращённых в католичество[190].

Армия НГХ принимала активное участие в боевых действиях как против югославских партизан, так и на Восточном фронте[191]. Хорватский легион под командованием полковника М. Месича был разгромлен под Сталинградом[192].

Многие хорватские города сильно пострадали за время войны в ходе бомбардировок, которым их подвергала авиация союзников[сығанаҡ 924  көн күрһәтелмәгән]. Сильнейший ущерб был причинён городу Задар, в котором было разрушено 75 % зданий[193].

Социалистик Югославия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

7 марта 1945 года в Белграде было образова7 марта 1945 года в Белграде было образовано временное правительство Демократической Федеративной Югославии под руководством Тито. 14 апреля в Сплите сформировано правительство Федеральной Хорватии под руководством В. Бакарича[186]. 31 января 1946 года была провозглашена конституция ФНРЮ из шести республик, включая Хорватию (с 26 февраля — Народная Республика Хорватия)[186]. 29 ноября 1945 года была провозглашена Федеративная Народная Республика Югославия. Немцы были высланы из Югославии. В состав Хорватии вошли Далмация, Меджумурье и Истрия. Сербы в анклавах Хорватии получили статус «государствообразующего народа»[194]. В конце 1946 года вышел закон о национализации средних и крупных предприятий[195].

Декларация о названии и положении хорватского литературного языка (1967)

Новая конституция Югославии 1953 года расширила компетенцию республик[196]. С конца 1950-х до первой половины 1960-х годов экономика росла высокими темпами. На хорватском побережье развивался туризм. Крестьянам была предоставлена земля и право занятия торговлей. В стране появилась иностранная литература. Каждый гражданин мог получить «выездной» паспорт. Основой экономического роста был расчёт на зарубежную помощь, которая часто использовалась нерационально. Отечественные товары уступали западной конкуренции. Вместе с внешним долгом в стране росла инфляция. В межнациональных отношениях господствовал принцип «братства и единства» югославянских народов[197]. По конституции 1963 года государство получило новое наименование — Социалистическая Федеративная Республика Югославия[198]. В середине 1960-х годов начался экономический кризис. Производство (общественный продукт) на душу населения в Хорватии превышало уровень Югославии в целом: в 1947 года оно составило 104 % (по сравнению со общеюгославским значением), в 1953 году — 116 %, в 1965 году — 120 %, в 1975 году — 124 % и в 1988 году — 128 %. Таким образом, вместе со Словенией и Воеводиной Хорватия составляла богатый Север страны[199].

В начале 1970-х годов Югославия переживала политический кризис. Руководители Хорватии считали, что их республика содержит другие республики, особенно Сербию[200]. В ответ на требования самостоятельности вооружённых сил Хорватии и независимости сербское население анклавов в Хорватии принялось вооружаться. 22 ноября 1971 года 30 тысяч студентов и гимназистов Хорватии, поддерживая национальные требования, начали бессрочную забастовку. После снятия ряда руководителей с постов внешне ситуация нормализовалась[201]. В 1971 году многие критики, включая Ф. Туджмана, оказались в тюрьмах[202]. В эмиграции сложились экстремистские группы, сторонники прежнего НГХ[203]. Конституция 1974 года ещё больше расширила компетенцию республик[201]. В 1968 году народы Югославии стихийно участвовали в акциях протеста против оккупации Чехословакии[202].

Экономически Хорватия считалась в СФРЮ развитым регионом. Если в целом по СФРЮ в 1979 году уровень безработицы составил 15,52 %, то в Хорватии этот показатель был только 5,68 %[204]. Уровень младенческой смертности в том же году в Хорватии составил 19,2 человека на 1000 (в целом по СФРЮ — 32,2 человека на 1000)[204]. Потому Хорватия должна была отчислять средства в специальный федеральный Фонд помощи недостаточно развитым регионам (Черногории, Косово, Македонии и Боснии). В 1981—1985 годах хорватские отчисления составили 25,5 % средств, перечисленных регионами СФРЮ в фонд, а в 1986—1990 годах — 23,3 %[205]. При этом Загреб не получал из данного фонда средств. Стоит отметить, что разрыв в уровне развития Хорватии и отсталых регионов СФРЮ только увеличивался. Если в 1952 году ВВП на душу населения в отсталой Боснии и Герцеговине составил 391 динар, а в Хорватии — 554 динара, то в 1971 году эти показатели были 4622 и 8738 динаров соответственно[204].

В области межнациональных отношений Тито, который прекрасно понимал сложность данного вопроса, проводил разумную и взвешенную политику, пресекая как сербский, так и хорватский национализм. Например, в 1950 году три хорватских министра (Жигич, Бркич и Опачич) выступили в защиту сербских районов Хорватии. После этого все трое были сняты с занимаемых постов и отправлены в лагерь на Голи-Оток[206]. Данная политика, однако, не распространялась на итальянское меньшинство, оказавшееся в СФРЮ после того, как Истрия, Задар, Црес, Лошинь и Ластово были переданы Югославии после войны[сығанаҡ 924  көн күрһәтелмәгән]. Во многом под давлением коммунистического правительства большинство итальянцев Адриатики эмигрировало в Италию в 50-х годах[сығанаҡ 924  көн күрһәтелмәгән].

К 1971 году в Хорватии набрало обороты общественно-политическое движение, выступавшее за реформирование югославского социализма и большую самостоятельность Хорватии в составе Югославии и пользовавшееся поддержкой местных партийных лидеров. После личного вмешательства Тито основные лидеры движения были подвергнуты репрессиям, из хорватской секции КПЮ было изгнано более 1000 человек, около 400 человек отданы под суд, главным образом студенты и партийцы. События 1971 года получили в историографии наименование «Хорватская весна». В результате политической реформы 1974 г. республики Югославии получили большую автономию, таким образом движение в основном достигло своих целей[сығанаҡ 924  көн күрһәтелмәгән].

Герб Хорватии (1947—1990)

В 1980-е смерть Тито и общий кризис в коммунистических странах спровоцировали затяжной политический и экономический кризис, который привёл к распаду Югославии в начале 90-х годов[сығанаҡ 924  көн күрһәтелмәгән].

С приходом к власти в Сербии С. Милошевича его группа заговорила о необходимости укрепления положения сербов в ряде республик Югославии, в том числе в Хорватии. В 1986 году был опубликован Меморандум САНУ, в котором говорилось о неравноправии сербов в Югославии, выдвигалось требование расширение прав сербов в Боснии и Хорватии. В республиках усиливалась пропаганда национализма[207]. В 1989 году обстановка и экономический кризис в стране быстро осложнялись. В марте 1989 года премьером был назначен хорватский экономист А. Маркович. Планировалась широкая приватизация[208]. В Хорватии быстро распалась власть коммунистов. Самым популярным стало Хорватское демократическое сообщество (ХДС) во главе с Ф. Туджманом, который ранее пропагандировал национализм и антикоммунизм. ХДС поддержала кампанию по реабилитации НГХ[209]. Часть хорватских националистов желала изгнать сербов из республики[210].

События в Словении, произошедшие в 1990 году[комм. 8], вдохновили хорватов. Получившая две трети мест на выборах в апреле—мае 1990 года ХДС планировало выход из Югославии. В июне 1991 года в конституцию Хорватии была внесена поправка, провозгласившая суверенное государство[211].

В 1990 году на первых свободных выборах в Хорватии победу одержало Хорватское демократическое содружество, возглавляемое Ф. Туджманом. Новые власти сразу приступили к декоммунизации. В 1990 году ряд улиц и площадей Загреба получил новые названия (например, площади Ленина присвоили имя короля Петра Крешимира IV), в школах отменили преподавание марксизма как «пагубной коммунистической идеологии», а детям предписали обращаться к учителю «господин» или «госпожа», восстановили католический факультет Загребского университета[212]Ҡалып:Не АИ.

Хорват әҙәби теленең атамаһы һәм хәле тураһында декларация (1967)
Хорватия Гербы (1947-1990)

Хорватия Республикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

По мнению ряда исследователей, в Хорватии был быстро установлен авторитарный националистический режим Франьо Туджмана[213][214]. Политические партии и организации Хорватии заявили о государственно-политическом устройстве республики на этнонациональной основе и провозгласили курс на её суверенитет. Идеологи хорватского национализма, широко публикуемые хорватскими СМИ, стремились обосновать исторические права хорватов на национально-этническую самобытность и собственную государственность. Идеология «братства и единства» югославянских народов была заменена на концепцию этнонационального возрождения и создания самостоятельного государства[213].

Хорватияла һуғыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1991 йылда Югославия Халыҡ Армияһының һөжүме

В ответ на требования независимости республики и меры хорватского правительства, которые были оценены как дискриминационные, сербы заявили о требовании сначала культурной, а затем и политической автономии в Хорватии[215][216][217]. В 1991 году в Хорватии проживало 12,2 % сербов[218]. Большинство сербов насчитывалось в Бании, Среме, Лике, Кордуне и Северной Далмации[209]. Летом 1990 года они объявили о создании автономной области Краина[219]. В Книне было образовано Сербское национальное вече. Сербы блокировали железную дорогу и электропередачу в направлении Далмации[220]. В декабре 1990 года в Книне было объявлено о создании Сербской автономной области Краины[221].

В начале 1991 года из-за спорных территорий начались вооружённые столкновения, в апреле—мае разгорелась полномасштабная война. Обе стороны осуществляли изгнание коренного населения. Хорватские войска вели бои с Югославской народной армии[218]. 25 июня 1991 года Хорватия и Словения провозгласили независимость. На сторону этих республик встала Германия. Под контролем краинских сербов и ЮНА оказалась треть территории республики[222].

Начало войны ознаменовалось также началом этнических чисток, проводившихся обеими сторонами. По утверждению Симона Визенталя, первыми этнические чистки начали хорватские войска, изгнав с подконтрольных территорий около 40 000 сербов. Всего за годы конфликта хорватскими войсками были изгнаны более 350 000 сербов[223][224]. С территории самопровозглашённой Республики Сербская Краина в ходе этнических чисток было изгнано по меньшей мере 170 000 хорватов и других жителей несербской национальности[225].

Колоссальный патриотический подъём в Хорватии вызвала битва за Вуковар, в ходе которой хорватские части в городе Вуковар долгое время успешно сопротивлялись многократно превосходящим, но чрезвычайно плохо организованным, силам ЮНА. Город был взят сербами лишь после трёхмесячных боёв, разрушивших город до основания. В ходе войны обе стороны предпринимали наступательные операции. Наступление ЮНА и сил краинских сербов позволило последним поставить под свой контроль часть Славонии и Далмации, однако основную задачу — выход ЮНА на определённые рубежи и установление контроля над всеми сербскими областями в Хорватии выполнить не удалось. Хорватская армия смогла отбить у ЮНА и местных сербов некоторые области в Далмации и Западной Славонии. Начавшиеся вскоре под эгидой ООН переговоры привели к подписанию перемирия[226][227][228].

Неоднократно прерываемое хорватской армией[229][230] перемирие сохранялось до мая 1995 года, когда в ходе операции «Молния» хорватские войска заняли Западную Славонию. В августе того же года в операции «Буря» хорватская армия за несколько дней полностью разгромила основную часть вооружённых сил Сербской Краины и реинтегрировала Книн и сопредельные территории в состав страны. Военная операция хорватов вызвала массовый исход сербского населения из края. После этой победы президенту Туджману было присвоено звание маршала. Оставшаяся часть Краины в Восточной Славонии, Баранье и Западном Среме была мирно возвращена в состав Хорватии в 1998 году, что привело к полному восстановлению границ Хорватии в том виде, в каком они существовали в СФРЮ[231][232][233][234].

XXI век[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

После смерти президента Туджмана в 1999 году в 2000 году состоялись президентские выборы, которые выиграл Стипе Месич, лидер Хорватской Народной партии[235].

Главными задачами хорватского правительства были восстановление экономики страны после многолетней войны, а также интеграция в европейские структуры, в первую очередь в Европейский союз[сығанаҡ 918  көн күрһәтелмәгән]. C 2009 года страна является членом ОБСЕ, Совета Европы и НАТО[236][237].

Хорватские власти полагали, что последнее формальное препятствие на пути в ЕС было снято с арестом 8 декабря 2005 года генерала Анте Готовины[сығанаҡ 918  көн күрһәтелмәгән]. Однако процесс принятия Хорватии в Евросоюз растянулся на несколько лет. Предполагалось, что это событие произойдет в 2011 году, но в начале 2011 года Европарламент вновь отложил решение вопроса о включении Хорватии в Евросоюз под предлогом необходимости доработать антикоррупционное законодательство и разработать программу реформир

XXI быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

После смерти президента Туджмана в 1999 году в 2000 году состоялись президентские выборы, которые выиграл Стипе Месич, лидер Хорватской Народной партии[235].

Главными задачами хорватского правительства были восстановление экономики страны после многолетней войны, а также интеграция в европейские структуры, в первую очередь в Европейский союз[сығанаҡ 918  көн күрһәтелмәгән]. C 2009 года страна является членом ОБСЕ, Совета Европы и НАТО[238][239].

Хорватские власти полагали, что последнее формальное препятствие на пути в ЕС было снято с арестом 8 декабря 2005 года генерала Анте Готовины[сығанаҡ 918  көн күрһәтелмәгән]. Однако процесс принятия Хорватии в Евросоюз растянулся на несколько лет. Предполагалось, что это событие произойдет в 2011 году, но в начале 2011 года Европарламент вновь отложил решение вопроса о включении Хорватии в Евросоюз под предлогом необходимости доработать антикоррупционное законодательство и разработать программу реформирования судебной системы страны[240]. Тем не менее, в июле 2011 года лидеры стран Европейского союза одобрили вступление Хорватии в ЕС[241]. 22 января 2012 года в Хорватии прошёл референдум, на котором большинство избирателей — 66,25 %, проголосовали за вступление страны в Европейский союз. Против евроинтеграции высказались 33,15 % граждан Хорватии[242]. 1 июля 2013 года Хорватия стала членом ЕС[243][244].

См. также[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Примечания[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Комментарии
  1. Хорваттар үҙҙәре Балканда миграция, славянлаштырыу йә этнонимды тапшырыу барышында ирандарҙан йә төрөктәрҙән килеп сығыуы мөмкин тигән фекерҙәр ҙә әйтелде. См.: Акимова, О. А. Развитие общественной мысли в раннесредневековых государствах на Западе Балкан // Общественная мысль славянских народов в эпоху раннего средневековья — М., 2009. — Б. 156.
  2. Сохранилась в копии XVI века, см.: Фрейдзон (2001), стр. 15.
  3. Правитель, изображённый на барельефе, не известен, см.: Акимова, О. А. Развитие общественной мысли в раннесредневековых государствах на Западе Балкан // Общественная мысль славянских народов в эпоху раннего средневековья — М., 2009. — Б. 187.
  4. Нәҡ боронғо рус сығанаҡтарындағы кеүек: һуңғараҡ барлыҡҡа килгән илдең исеменән алда «рус ере» тигән атама ҡулланғандар, см.: Фрейдзон (2001), стр. 16.
  5. Релькович үҙен славонлы тип иҫәпләгән, ул идара иткән дәүерҙә хорват этнонимы Славонияла, см.: Фрейдзон (2001), стр. 87.
  6. Был Риека, Вараждина, Копровница һәм Карловацтағы халыҡ һанынан аҙыраҡ, см.: Фрейдзон (2001), стр. 90.
  7. Задруга была впервые детально описана в законе о Военной границе 1807 года, см.: Фрейдзон (2001), стр. 123.
  8. 2 июля 1990 года парламент Словении принял декларацию о суверенитете республики. В декабре 1990 года там прошёл референдум, на котором 88 % проголосовало за полный суверенитет республики. См.: Фрейдзон (2001), стр. 275.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Комментарии


Сығанаҡтар
  1. История Югославии, 1963, с. 4949
  2. Энциклопедия стран мира — М.: Экономика, 2004. — Б. 427.
  3. Суперизвержение не уничтожило балканских неандертальцев
  4. Долуханов, П. М. География каменного века — М.: Наука, 1979. — Б. 128.
  5. История Югославии, 1963, с. 1313
  6. История Югославии, 1963, с. 1515
  7. История Югославии, 1963, с. 2020
  8. История Югославии, 1963, с. 2222
  9. История Югославии, 1963, с. 2323
  10. История Югославии, 1963, с. 2424
  11. Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху раннего средневековья — М.: Наука, 1982. — Б. 167.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 Фрейдзон, 2001, с. 11
  13. Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху раннего средневековья — М.: Наука, 1982. — Б. 168.
  14. Фрейдзон, 2001, с. 10
  15. Акимова, О. А. Развитие общественной мысли в раннесредневековых государствах на Западе Балкан // Общественная мысль славянских народов в эпоху раннего средневековья — М., 2009. — Б. 171.
  16. Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху раннего средневековья — М.: Наука, 1982. — Б. 170.
  17. Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху раннего средневековья — М.: Наука, 1982. — Б. 172.
  18. Раннефеодальные государства на Балканах VI—XII вв. / Литаврин Г.Г. — Москва: Наука, 1985. — Б. 198.
  19. Чиркович Сима. История сербов — М.: Весь мир, 2009. — Б. 18. — ISBN 978-5-7777-0431-3.
  20. Листая страницы сербской истории / Е.Ю. Гуськова — М.: Индрик, 2014. — Б. 13. — ISBN 978-5-91674-301-2.
  21. История Югославии — Москва: Издательство Академии Наук СССР, 1963. — Т. 1. — Б. 62.
  22. Макова Е.С. Сербские земли в Средние века и Раннее Новое время // История южных и западных славян / Матвеев Г.Ф., Ненашева З.С. — Москва: Издательство Московского университета, 2008. — Т. 1. — Б. 61. — ISBN 978-5-211-05388-5.
  23. Седов В. В. Славяне: историко-археологическое исследование — М.: Языки славянской культуры, 2002. — Б. 495. — ISBN 5-94457-065-2.
  24. Фрейдзон В.И. История Хорватии. Краткий очерк с древнейших времен до образования республики (1991 г.) — Спб: Алетейя, 2001. — Б. 18. — ISBN 5-89329-384-3.
  25. Константин Багрянородный о происхождении и ранней истории хорватов: Великая Хорватия и белые хорваты  (рус.). 7 ғинуар 2017 тикшерелгән.
  26. Фрейдзон, 2001, с. 9
  27. История Югославии, 1963, с. 31
  28. История Югославии, 1963, с. 32
  29. История Югославии, 1963, с. 50
  30. История Югославии, 1963, с. 33
  31. Славяне и соседи. Славянский мир между Римом и Константинополем — М., 2000. — Б. 11.
  32. Славяне и соседи. Славянский мир между Римом и Константинополем — М., 2000. — Б. 10.
  33. История архиепископов Салоны и Сплита — М.: Индрик, 1997. — Б. 166.
  34. Фрейдзон, 2001, с. 13
  35. Акимова, О. А. Формирование хорватской раннефеодальной государственности // Раннефеодальные государства на Балканах (VI—XII вв.) — М.: Наука, 1985. — Б. 241.
  36. Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху раннего средневековья — М.: Наука, 1982. — Б. 173.
  37. 37,0 37,1 37,2 Фрейдзон, 2001, с. 14
  38. Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху раннего средневековья — М.: Наука, 1982. — Б. 174.
  39. История Югославии, 1963, с. 52
  40. 40,0 40,1 40,2 Фрейдзон, 2001, с. 15
  41. Ракова, С. и др. Процессы государственного развития у хорватов и сербов в IX—XI вв. // Раннефеодальные государства и народности (южные и западные славяне VI—XII вв.) — М.: Наука, 1991. — Б. 152.
  42. Акимова, О. А. Формирование хорватской раннефеодальной государственности // Раннефеодальные государства на Балканах (VI—XII вв. — М.: Наука, 1985. — Б. 242.
  43. Акимова, О. А. Формирование хорватской раннефеодальной государственности // Раннефеодальные государства на Балканах (VI—XII вв.) — М.: Наука, 1985. — Б. 242.
  44. Акимова, О. А. Формирование хорватской раннефеодальной государственности // Раннефеодальные государства на Балканах (VI—XII вв.) — М.: Наука, 1985. — Б. 242.
  45. Фрейдзон, 2001, с. 15, 16
  46. История Югославии, 1963, с. 55
  47. 47,0 47,1 47,2 47,3 Фрейдзон, 2001, с. 16
  48. 48,0 48,1 История Югославии, 1963, с. 54
  49. Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху раннего средневековья — М.: Наука, 1982. — Б. 177.
  50. 50,0 50,1 Фрейдзон, 2001, с. 17
  51. Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху зрелого феодализма — Наука, 1989. — Б. 156.
  52. 52,0 52,1 52,2 52,3 52,4 Фрейдзон, 2001, с. 19
  53. Фрейдзон, 2001, с. 18
  54. История Югославии, 1963, с. 58
  55. Акимова, О. А. Формирование хорватской раннефеодальной государственности // Раннефеодальные государства на Балканах (VI—XII вв.) — М.: Наука, 1985. — Б. 239.
  56. 56,0 56,1 56,2 История Югославии, 1963, с. 60
  57. Фрейдзон, 2001, с. 23
  58. 58,0 58,1 Фрейдзон, 2001, с. 22
  59. Фрейдзон, 2001, с. 20
  60. Раннефеодальные государства и народности: южные и западные славяне (VI—XII вв.) — Наука, 1991. — Б. 186.
  61. Фрейдзон, 2001, с. 21
  62. Фрейдзон, 2001, с. 26
  63. 63,0 63,1 Фрейдзон, 2001, с. 27
  64. 64,0 64,1 Фрейдзон, 2001, с. 28
  65. История Югославии, 1963, с. 145
  66. Фрейдзон, 2001, с. 29
  67. Фрейдзон, 2001, с. 30
  68. Фрейдзон, 2001, с. 31
  69. Фрейдзон, 2001, с. 32
  70. Фрейдзон, 2001, с. 33
  71. 71,0 71,1 Фрейдзон, 2001, с. 34
  72. 72,0 72,1 Фрейдзон, 2001, с. 35
  73. Фрейдзон, 2001, с. 39
  74. 74,0 74,1 Фрейдзон, 2001, с. 40
  75. История Югославии, 1963, с. 148, 149
  76. История Югославии, 1963, с. 149
  77. История Югославии, 1963, с. 147
  78. История Югославии, 1963, с. 148
  79. Фрейдзон, 2001, с. 24
  80. 80,0 80,1 Фрейдзон, 2001, с. 25
  81. Фрейдзон, 2001, с. 51
  82. Фрейдзон, 2001, с. 41
  83. Фрейдзон, 2001, с. 43
  84. Фрейдзон, 2001, с. 44
  85. 85,0 85,1 85,2 Фрейдзон, 2001, с. 46
  86. Фрейдзон, 2001, с. 45
  87. Габсбурги. // bigenc.ru. 16 ғинуар 2017 тикшерелгән.
  88. Фрейдзон, 2001, с. 47
  89. Фрейдзон, 2001, с. 48
  90. Фрейдзон, 2001, с. 69
  91. 91,0 91,1 Фрейдзон, 2001, с. 52
  92. История Югославии, 1963, с. 156
  93. Фрейдзон, 2001, с. 53
  94. Фрейдзон, 2001, с. 55
  95. Фрейдзон, 2001, с. 56
  96. Фрейдзон, 2001, с. 56, 57
  97. 97,0 97,1 Фрейдзон, 2001, с. 57
  98. 98,0 98,1 Фрейдзон, 2001, с. 58
  99. Макова, Е. С. Хорватские земли в Средние века и Раннее Новое время // История южных и западных славян — М.: Издательство Московского университета, 2008. — Б. 98.
  100. Фрейдзон, 2001, с. 59
  101. Фрейдзон, 2001, с. 60
  102. Фрейдзон, 2001, с. 70
  103. История Югославии, 1963, с. 248
  104. Фрейдзон, 2001, с. 63
  105. Фрейдзон, 2001, с. 64
  106. Фрейдзон, 2001, с. 65
  107. Фрейдзон, 2001, с. 66
  108. Фрейдзон, 2001, с. 72
  109. 109,0 109,1 Фрейдзон, 2001, с. 73
  110. 110,0 110,1 Фрейдзон, 2001, с. 80
  111. Фрейдзон, 2001, с. 74
  112. Фрейдзон, 2001, с. 76
  113. Фрейдзон, 2001, с. 79
  114. Фрейдзон, 2001, с. 81
  115. 115,0 115,1 115,2 Фрейдзон, 2001, с. 89
  116. Некипелов, А. Д. Новая российская энциклопедия — Энциклопедия, 2007. — Т. III (2).
  117. История Югославии, 1963, с. 255
  118. Фрейдзон, 2001, с. 90
  119. Фрейдзон, 2001, с. 92
  120. Фрейдзон, 2001, с. 93
  121. Фрейдзон, 2001, с. 96
  122. Фрейдзон, 2001, с. 97
  123. Фрейдзон, 2001, с. 75
  124. Фрейдзон, 2001, с. 103
  125. Фрейдзон, 2001, с. 101
  126. Фрейдзон, 2001, с. 104
  127. Фрейдзон, 2001, с. 105
  128. Фрейдзон, 2001, с. 106
  129. Фрейдзон, 2001, с. 107
  130. Фрейдзон, 2001, с. 108
  131. 131,0 131,1 Фрейдзон, 2001, с. 111
  132. Фрейдзон, 2001, с. 110
  133. Фрейдзон, 2001, с. 131, 132
  134. Фрейдзон, 2001, с. 112
  135. Фрейдзон, 2001, с. 114
  136. Фрейдзон, 2001, с. 113
  137. Фрейдзон, 2001, с. 117
  138. 138,0 138,1 Фрейдзон, 2001, с. 119
  139. Фрейдзон, 2001, с. 124
  140. Фрейдзон, 2001, с. 122
  141. Фрейдзон, 2001, с. 123
  142. 142,0 142,1 Фрейдзон, 2001, с. 125
  143. Фрейдзон, 2001, с. 132
  144. Фрейдзон, 2001, с. 167, 168
  145. Фрейдзон, 2001, с. 169
  146. Фрейдзон, 2001, с. 172
  147. 147,0 147,1 Фрейдзон, 2001, с. 129
  148. Фрейдзон, 2001, с. 131
  149. 149,0 149,1 Фрейдзон, 2001, с. 134
  150. Фрейдзон, 2001, с. 133
  151. Фрейдзон, 2001, с. 139
  152. Фрейдзон, 2001, с. 148
  153. Фрейдзон, 2001, с. 149
  154. Фрейдзон, 2001, с. 150
  155. Фрейдзон, 2001, с. 143
  156. Фрейдзон, 2001, с. 136
  157. Коллектив авторов. Югославия в XX веке: очерки политической истории — М.: Индрик, 2011. — 83 б. — ISBN 9785916741216.
  158. Фрейдзон, 2001, с. 151
  159. Фрейдзон, 2001, с. 151, 152
  160. Фрейдзон, 2001, с. 152
  161. Фрейдзон, 2001, с. 153
  162. Фрейдзон, 2001, с. 154
  163. Фрейдзон, 2001, с. 180
  164. Фрейдзон, 2001, с. 181
  165. Фрейдзон, 2001, с. 184
  166. Фрейдзон, 2001, с. 188
  167. Фрейдзон, 2001, с. 222
  168. Фрейдзон, 2001, с. 203
  169. Фрейдзон, 2001, с. 218
  170. Фрейдзон, 2001, с. 232
  171. Фрейдзон, 2001, с. 233
  172. Фрейдзон, 2001, с. 234
  173. Фрейдзон, 2001, с. 235
  174. Фрейдзон, 2001, с. 237
  175. Фрейдзон, 2001, с. 238
  176. Фрейдзон, 2001, с. 242
  177. Фрейдзон, 2001, с. 243
  178. Фрейдзон, 2001, с. 248
  179. Фрейдзон, 2001, с. 250
  180. Фрейдзон, 2001, с. 252
  181. Фрейдзон, 2001, с. 253
  182. Фрейдзон, 2001, с. 254
  183. 183,0 183,1 Задохин А. Г., Низовский А. Ю. Пороховой погреб Европы. Гл. «Крушение иллюзий (национальные проблемы в межвоенной Югославии, 1920—1941 годы») — М.: Вече, 2000.
  184. 184,0 184,1 Фрейдзон, 2001, с. 255
  185. 185,0 185,1 Фрейдзон, 2001, с. 256
  186. 186,0 186,1 186,2 186,3 186,4 Фрейдзон, 2001, с. 257
  187. Jasenovac
  188. Р. Уэст «Иосип Броз Тито: власть силы». С 265
  189. Бранимир Станоевич «Усташский министр смерти»
  190. Р. Уэст «Иосип Броз Тито: власть силы». С. 116
  191. Дробязко С., Романько О, Семенов К. Иностранные формирования Третьего рейха — М.: АСТ, 2011. — Б. 261. — ISBN 978-5-17-070068-4.
  192. Дробязко С., Романько О, Семенов К. Иностранные формирования Третьего рейха — М.: АСТ, 2011. — Б. 261. — ISBN 978-5-17-070068-4.
  193. The New Encyclopaedia Britannica — Том 12 — Страница 883
  194. Фрейдзон, 2001, с. 258
  195. Фрейдзон, 2001, с. 259
  196. Фрейдзон, 2001, с. 261
  197. Фрейдзон, 2001, с. 262
  198. Фрейдзон, 2001, с. 263
  199. Фрейдзон, 2001, с. 265
  200. Фрейдзон, 2001, с. 266
  201. 201,0 201,1 Фрейдзон, 2001, с. 267
  202. 202,0 202,1 Фрейдзон, 2001, с. 268
  203. Фрейдзон, 2001, с. 269
  204. 204,0 204,1 204,2 Харитонова О. Г. Босния и Хорватия в СФРЮ: институциональные проблемы этнической федерации // Сравнительная политика. — 2014. — № 1. — С. 26
  205. Харитонова О. Г. Босния и Хорватия в СФРЮ: институциональные проблемы этнической федерации // Сравнительная политика. — 2014. — № 1. — С. 28
  206. Пивоваренко А. А. Становление государственности в современной Хорватии (1990—2001). Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — М., 2014. — С. 40 — 41. Режим доступа: http://www.inslav.ru/images/stories/other/aspirantura/2015_pivovarenko_dissertacija.pdf
  207. Фрейдзон, 2001, с. 271
  208. Фрейдзон, 2001, с. 272
  209. 209,0 209,1 Фрейдзон, 2001, с. 274
  210. Фрейдзон, 2001, с. 274, 275
  211. Фрейдзон, 2001, с. 275
  212. См. стр. 114: Пивоваренко, А. А. Становление государственности в современной Хорватии (1990—2001 гг.). Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. // inslav.ru. 24 ғинуар 2017 тикшерелгән.
  213. 213,0 213,1 Коллектив авторов. Авторитарные режимы в Центральной и Восточной Европе (1917-1990-е годы). Центральноевропейские исследования. Выпуск 1 — М.: Логос, 1999. — P. 196. — ISBN 5757600675.
  214. Коллектив авторов. Югославия в XX веке: очерки политической истории — М.: Индрик, 2011. — Б. 792-793. — ISBN 9785916741216.
  215. Гуськова Елена. История югославского кризиса (1990-2000) — М.: Русское право/Русский Национальный Фонд, 2001. — Б. 146. — ISBN 5941910037.
  216. R. Craig Nation. War in the Balkans 1991-2002 — U.S. Army War College, 2003. — P. 98. — ISBN 1-58487-134-2.
  217. Гуськова, Е. Ю. Независимая Хорватия с независимыми сербами // Югославия в XX веке: очерки политической истории — М.: Индрик, 2011. — Б. 781.
  218. 218,0 218,1 Фрейдзон, 2001, с. 277
  219. "Case No. IT-03-72-I: The Prosecutor v. Milan Babić"  (инг.). МТБЮ. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 ноябрь 2012.
  220. Фрейдзон, 2001, с. 276
  221. Фрейдзон, 2001, с. 276, 277
  222. Фрейдзон, 2001, с. 278
  223. Елена Гуськова. История югославского кризиса (1990-2000) — М.: Русское право/Русский Национальный Фонд, 2001. — Б. 148. — ISBN 5941910037.
  224. Коллектив авторов. Югославия в XX веке: очерки политической истории — М.: Индрик, 2011. — Б. 781. — ISBN 9785916741216.
  225. Judge Rodrigues confirms Indictment charging Slobodan Milosevic with Crimes committed in Croatia
  226. Stephen Kinzer. «Slovenia and Croatia Get Bonn’s Nod»  (инг.). The New York Times. Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 август 2012.
  227. Paul L. Montgomery. «3 Ex-Yugoslav Republics Are Accepted Into U.N.»  (инг.). The New York Times (23 мая 1992). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 август 2012.
  228. Resolution 743 S-RES-743(1992)  (инг.). Совет Безопасности ООН (21 февраля 1992). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 август 2012.
  229. Коллектив авторов. Югославия в XX веке: очерки политической истории — М.: Индрик, 2011. — Б. 790. — ISBN 9785916741216.
  230. Валецкий Олег Югославская война, 1991-1995 годы — Москва: Крафт+, 2011. — Б. 399-400. — ISBN 978-5-93675-180-6.
  231. Dean E. Murphy. «Croats Declare Victory, End Blitz»  (инг.). Los Angeles Times (8 августа 1995). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 август 2012.
  232. Roger Cohen. «Croatia hits area rebel Serbs hold, crossing U.N. Lines»  (инг.). The New York Times (2 мая 1995). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 август 2012.
  233. Chris Hedges. «Serbs in Croatia resolve key issue by giving up land»  (инг.). The New York Times (12 ноября 1995). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 август 2012.
  234. Chris Hedges. «An Ethnic Morass Is Returned to Croatia»  (инг.). The New York Times (16 января 1998). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 август 2012.
  235. 235,0 235,1 Nohlen, D. & Stöver, P. (2010) Elections in Europe: A data handbook, p. 420 ISBN 978-3-8329-5609-7
  236. Евросоюз пополнился новым членом. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 июль 2013. 1 июль 2013 тикшерелгән.
  237. Хорватия празднует вступление в Евросоюз. Сайт телерадиокомпании Yleisradio Oy. Служба новостей Yle (2013-07-01). Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 октябрь 2016. 10 октябрь 2016 тикшерелгән.
  238. Евросоюз пополнился новым членом. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 июль 2013. 1 июль 2013 тикшерелгән.
  239. Хорватия празднует вступление в Евросоюз. Сайт телерадиокомпании Yleisradio Oy. Служба новостей Yle (2013-07-01). Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 октябрь 2016. 10 октябрь 2016 тикшерелгән.
  240. Революционные настроения докатились до Европы
  241. Лидеры ЕС одобрили вступление Хорватии в сообщество
  242. Вступление Хорватии в ЕС поддержали 66 % граждан, Новости@Mail.Ru (23.01.2012). (Тикшерелгән 23 ғинуар 2012)
  243. Евросоюз пополнился новым членом. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 июль 2013. 1 июль 2013 тикшерелгән.
  244. Хорватия празднует вступление в Евросоюз. Сайт телерадиокомпании Yleisradio Oy. Служба новостей Yle (2013-07-01). Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 октябрь 2016. 10 октябрь 2016 тикшерелгән.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Фрейдзон, В. И. История Хорватии. Краткий очерк с древнейших времён до образования республики (1991 г.) — СПб: Алетейя, 2001. — 318 б.
  • Бромлей, Ю. В. и др. История Югославии — М.: Издательство АН СССР, 1963. — Т. I. — Б. 136.
  • Бромлей Ю. В. Становление феодализма в Хорватии. М., 1964.
  • Бромлей Ю. В. Крестьянское восстание 1573 г. в Хорватии. М., 1959.
  • Романенко С. А. Югославия: история возникновения, кризис, распад, образование независимых государств. М., 2000.
  • Смирнов, И. Н., Очерк истории Хорватского государства, Казань: Университетская типография, 1879
  • Фрейдзон В. И. Далмация в хорватском национальном возрождении XIX в. М., 1997.
  • Crampton, Richard and Ben: Atlas of Eastern Europe in the Twentieth Century. London/New York 1996.
  • Klaić, Vjekoslav: «Povijest Hrvata» (История хорватов), в 5-ти томах, Nakladni zavod Matice hrvatske, Zagreb 1981.

Ссылки[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

{{commonscat|History of Croatia|История Хорватии}

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]