Эстәлеккә күсергә

Хәмсә

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Хәмсә
Рәсем
Жанр шиғриәт һәм Хамсе[d]
Баҫма йәки тәржемә Khamsa of Nizami (Walters MS W.613, BL Or. 12208)[d], Khamsa of Nizami, British Library, Or. 2265[d], Рукопись «Хамсе»[d], A Khamsah of Nizami for Prince Awrangzeb[d], Khamsa of Nezami, Topkapi Palace Museum[d], Khamsa of Nezami, Topkapi Palace Museum H. 781[d] һәм Рукопись «Хамсе»[d]
Автор Низами Гәнжәүи
Әҫәрҙең теле фарсы теле
Хәмсә ҡулъяҙмаһынан 1494 йыл менән даталанған миниатюра, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәккәләге Буракта күккә (Мирадж) күтәрелеүен, шулай уҡ күп ҡанатлы архангел Гавриилды (уңда) һүрәтләй

«Хәмсә» йәки икенсе төрлө «Пятери́ца» «Бишлек» — фарсы әҙәбиәте ҡомартҡыһы[1] — «Пандж Гандж» тигән дөйөм исем менән берләштерелгән биш поэма, фарсы теленән тәржемә иткәндә, «Биш аҫыл таш» тип тәржемә ителә. Фарсы әҙәбиәте классигы Низами Гәнжәүиҙең төп әҫәре (1141—1209). «Хамсе» — ғәрәп телендәге «хамса» (ғәр. خمسة ‎) һүҙенең фарсыса әйтелеше (ғәр). Бөтә биш поэма ла Низами оҫта төҙөгән мәснәүи (ике юллыҡ шиғыр) формаһында яҙылған.

Поэмаларҙың беренсеһе — «Серҙәр хазинаһы» («Махзан аль-Асрар»), — Санаиҙың (1131 й.вафат булған) «Сад правды» монументаль поэмаһы йоғонтоһонда яҙылған[2]. «Хосров һәм Ширин», «Ете гүзәл» («Хафт пейкар») һәм «Искәндәрнамә» поэмаларының нигеҙендә урта быуат рыцарь тарихтары ята. Хосров һәм Ширин, Бахрам Гур һәм Бөйөк Александр (улар Фирҙәүсиҙең «Шаһнамэ» поэмаһында айырым эпизодтарҙа күренә) Низами поэмаларында сюжет үҙәгенә ҡуйыла һәм уның өс поэмаһының төп геройҙары булып тора. «Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһы ғәрәп легендалары нигеҙендә яҙылған. Низами бөтә биш поэмаһында ла ҡулланылған сығанаҡтар материалын байтаҡ эшкәрткән.

Низами поэмаларында, тап уның һүрәтләүҙәре арҡаһында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған уникаль мәғлүмәттәр бар. Мәҫәлән, музыканттарҙы ентекле һүрәтләүе "Хәмсә"нең мауыҡтырғыс предметтарының береһе булып тора. Низами поэмалары — XII быуаттағы фарсы музыка ижады һәм музыка ҡоралдары тураһындағы хәҙерге заман белеменең төп сығанағы[3]. Низамиҙың ябай кешеләр менән ҡыҙыҡһыныуы күп булыуға ҡарамаҫтан, Низами идара итеүҙең монархия формаһы институтын инҡар итмәй һәм уны фарсы йәшәү рәүешенең интеграль, рухи һәм изге өлөшө тип иҫәпләй[4]. Низами һарай тормошонда ҡатнашыуҙан ҡасһа ла, үҙенең һәр поэмаһын айырым хакимға бағышлай, был уның заманында киң таралған традиция була.

Низами Гәнжәүиҙең «Хәмсә»һе фарсы шиғриәте үҫешенә генә түгел, ә көнсығыш шиғриәте үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай. Әзербайжан әҙәбиәтендә Хәмсә йоғонтоһо аҫтында әҫәрҙәр ижад ителә. Низами тарихтан һәм фольклорҙан темалар һайлаған «Пятери́ца» аталған (нарицательный) исем тип ҡабул ителә һәм Алишер Навои, Мөхәммәт Фүзули, Абдурахман Жәми, Әмир Хосров Дәһләүи һәм башҡа күренекле шағирҙарға үрнәк нигеҙе булып тора, улар шул уҡ темаларға шундай уҡ биш поэма яҙа. Низами үҙенең поэмаларында шағир һәм лирик ҡына түгел, ә хакимдарҙың наҙанлығын, залимлығын (деспотизм) һәм монафиҡлығын (ханжество) фашлаусы булып сығыш яһай. Ул кешене, уның мөхәббәтен, эшһөйәрлеген, татыулығын һәм дуҫлығын данлай.

Низами поэмаларының сюжеттары фарсы миниатюралы һынлы сәнғәтенә мул ижади материал бирә: уның «Хәмсә»һе Фирҙәүсиҙең «Шаһнамә»һе менән бергә иң йыш иллюстрацияланған әҙәби әҫәр булып тора[5].

«Серҙәр хазинаһы»

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
XVI быуаттағы Тәбриз мәктәбенең миниатюраһы. Солтан Мөхәммәт ижад иткән «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ»

«Махзан әл-Асрар» поэмаһы (фарс. مخزن الاسرار, «Сокровищница тайн») 1163 йылда яҙылған, әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр 1176 йылда яҙылған ти. 2250 фарсы ике юллығынан торған был этик-фәлсәфәүи поэма Эрзиндан хакимы Фәхретдин Баһрамшаһҡа арналған. Поэма эзотерик, фәлсәфәүи һәм теологик темаларҙы аса һәм суфый традицияһы йүнәлешендә яҙылған, шуға бәйле һуңынан был жанрҙа ижад иткән бөтә шағирҙар өсөн өлгө булып хеҙмәт иткән.

Поэма егерме бүлеккә бүленгән, уларҙың һәр береһе дини һәм әхлаҡи темаларға арналған айырым трактат булып тора. Һәр бүлек шағирҙың үҙенә уның әҙәби псевдонимы яҙылған апострофа (мөрәжәғәт) менән тамамлана[6]. Шиғырҙарҙың йөкмәткеһе һәр бүлектең исеме менән күрһәтелә һәм типик гомилетик стилдә яҙылған[6]. Рухи һәм практик мәсьәләләрҙе тикшергән, батшаларҙың ғәҙеллеген, ике йөҙлөлөктө ситкә тайпылдырыуҙы вәғәзләгән, был донъяның ығы-зығылы ысынбарлығы һәм үлемдән һуң тормошҡа әҙерләнеү кәрәклеге тураһында иҫкәрткән тарихтар. Низами идеаль йәшәү рәүешен вәғәзләй, үҙенең уҡыусыһына алла булдырғандар араһында юғары социаль дәрәжәле кешеләрҙең иғтибарын йәлеп итә, шулай уҡ кеше үҙенең рухи тәғәйенләнеше тураһында уйларға тейеш, тип яҙа[6]. Бер нисә бүлектә Низами батшаларҙың бурыстарына мөрәжәғәт итә, әммә дөйөм алғанда, ул үҙенең хакимы булған ҡурсалаусыһына түгел, ә бөтә кешелеккә мөрәжәғәт итә[6].

«Серҙәр хазинаһы» «Речь о превосходстве слова» бүлеге менән асыла:

« Весь предел естества захватили при помощи слова.
Письмена шариата скрепили при помощи слова.		 »
« В том саду, над которым предвечные звезды повисли,

Что острее, чем слово толкующих тонкие мысли?
И хоть светлое слово не явит благой красоты
Почитателям праха, чьи праздные мысли пусты, -
Мы лишь в слове живем. Нас объемлет великое слово:
В нем бесследно сгореть наше сердце всечасно готово.

 »

Низами өсөн һүҙ — шағир һүҙе генә түгел, суфый традицияһына тап килгән пәйғәмбәр һүҙе лә, сөнки суфый өсөн шиғриәт — ул шул уҡ дини пәйғәмбәрлек хеҙмәте:

« Стихотворные речи — возвышенной тайны завеса
— тень речений пророческих. Вникни! Полны они веса.		 »
« В том великом пространстве, где веет дыханье Творца,
светлый путь для пророка, а далее — он для певца.		 »

"Серҙәр Хазинаһы"ның төп өлөшөн егерме «Телмәр» биләй. Беренсе телмәр —донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү нигеҙе булып мөхәббәт хеҙмәт итә:

« До поры, как любовь не явила дыханье своё,
в бездне небытия не могло засиять бытие.		 »

Беренсе һүҙ-донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү өсөн нигеҙ булып мөхәббәт хеҙмәт итә

Икенсе телмәр — «Шаһҡа ғәҙеллек тураһында нәсихәт». Низами ғәҙеллеккә һәм подданныйҙарҙың именлеген ҡайғыртыуға саҡыра, иҙеү һәм көс ҡулланыу өсөн яза менән янай.

Өсөнсө телмәр — донъяның үҙенсәлеге тураһында; дүртенсеһе — шаһтың подданныйҙарға ҡарата мәрхәмәтле мөнәсәбәте тураһында; бишенсеһе — ҡартлыҡ тураһында; алтынсыһы — барлыҡҡа килтерелгәндең үҙенсәлектәре тураһында; етенсеһе — кешенең хайуандарҙан өҫтөнлөгө тураһында һ.б. Телмәрҙәрҙең темалары ҡиссалар (притча) менән раҫлана.

Юғары риторик стилдә яҙылған «Сокровищница тайн» поэмаһы романтик эпик поэма түгел, уның маҡсаты — һарай яны донъяуи әҙәбиәтенең сикләүҙәрен еңеп сығыу[6]. Был әҫәр менән Низами фарсы шиғриәтендә Санаи асҡан һәм иң алдынғы ижадсы һаналған Аттар артынан эйәргән күп кенә фарсы шағирҙары һайлаған йүнәлеште дауам итә[6].

«Хосров һәм Ширин»

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Хосров һәм Ширин

Яратҡан ҡатынының үлеме менән бәйле кисерештәр тәьҫирендә Һәм Гурганиҙың «Вис һәм Рамин» поэмаһынан тәьҫирләнеп, Низами үҙенең тәүге шедеврын — «Хосров һәм Ширин» поэмаһын яҙа[7]. «Хосров һәм Ширин» поэмаһы (фарс. خسرو و شیرین ) 1175/1176 һәм 1191 йылдар араһында 16 ай йылы дауамында яҙылған[8], Низами өсөн генә түгел, ә бөтә фарсы шиғриәте өсөн дә әҙәбиәттә боролош нөктәһе була. Бынан тыш, был фарсы әҙәбиәтендә тулы структур һәм артистик берҙәмлеккә өлгәшкән беренсе поэма була[9].

Поэма сәлжүк Солтаны Тоғрул II, Әзербайжан Атабегы Мөхәммәт ибн Элдигиз Джахан Пахлаван һәм уның ҡустыһы Ҡыҙыл Арыҫланға арналған. Тарватьян (Тәһран, 1987—1988 йй.) баҫмаһындағы поэмала 100 бүлеккә бүленгән 6150 ике юллыҡ шиғыр бар. Поэма бер үк ваҡытта бер нисә төрлө жанр үрелеп барған ҡатмарлы структуралы[2].

Асылда, был шулай уҡ суфый әҫәре, ул аллегорик рәүештә йәндең Аллаға ынтылышын һүрәтләй; әммә хистәр шул тиклем йәнле һүрәтләнә, быны ҡабул итергә әҙер булмаған уҡыусы аллегорияны һиҙмәй ҙә, поэманы романтик мөхәббәт әҫәре тип ҡабул итә:

« Все ложь, одна любовь указ беспрекословный,
и в мире все игра, что вне игры любовной…
Кто станет без любви, да внемлет укоризне:
он мертв, хотя б стократ он был исполнен жизни.		 »

Хосров һәм Ширин тураһындағы тарих фарсы сығышлы, һәм Низами уны Фирҙәүсиҙең «Шаһнамә» эпик-тарихи поэмаһынан алынған. Уның нигеҙендә ысын тарих ята һәм геройҙар — ысынбарлыҡта булған тарихи шәхестәр[10].

Низами Гәнжәүиҙең «Хосров һәм Ширин» поэмаһын Алишер Навоиҙың «Фәрхәд һәм Ширин» поэмаһы менән бутарға ярамай.

Сюжеттың ҡыҫҡаса тасуирламаһы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Күп мажараларҙы һүрәтләгән ҡатмарлы сюжет ҡыҫҡаса түбәндәгеләргә ҡайтып ҡала: герой — Хосров, сәсәниҙәр батшаһы улы, һуңынан Иран шаһы Хосров II Парвиз (590—628 йй.)[11], бик матур Ширинды, әрмән[12][13]Барда принцессаһын[14], Шемираның туғанының (ағаһының ҡыҙын) — уны Меһин Баныу тип атайҙар — христиан Арранының ҡеүәтле хакимәһен ярата[15]. Ширин шулай уҡ Хосровты ярата, әммә сәйәси сәбәптәр Хосровты византия принцессаһына өйләнергә мәжбүр итә, ә Ширин, сафлығын һаҡлап, никахтан тыш яҡынлыҡты кире ҡаға. Көнләшеү арҡаһында Хосров Ширинға ғашиҡ булған зодчий (архитектор) Фәрхәдкә Шириндың үлеме тураһында хәбәр ебәрә, һәм Фәрхәд үҙ-үҙенә ҡул һала[16]. Шулай итеп, беҙ гонаһтарға батҡан йәнде күрәбеҙ, улар уға, теләһә лә, Алла менән берләшергә бирмәй. Тик ахырҙа ғына Хосров ерҙәге бушлыҡты (тщета) кире ҡаға һәм Ширин менән сәстәрен сәскә бәйләй; әммә ул мәкерле улы ҡулынан һәләк була, Ә Ширин, үлтереүсегә эләкмәҫ өсөн, һөйгәненең үле кәүҙәһе өҫтөндә үҙенә хәнйәр ҡаҙай[17].

«Ләйлә һәм Мәжнүн»

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Ләйлә һәм Мәжнүн

«Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһы (фарс. لیلی و مجنون ) 1188 йылда яҙылған. Уның нигеҙендә «Ләйлә һәм Мәжнүн» боронғо ғәрәп легендаһы сюжеты ята, ул Кайстың «Мәжнүн» («Аҡылһыҙ») ҡушаматлы егете һылыуҡай Лейләгә булған бәхетһеҙ мөхәббәте тураһында. Поэма ширваншаһ Әхситан Iгә арналған, һәм уның заказы буйынса яҙылған[18][19][20][21]. Был поэма Лейлә һәм Мәжнүн тураһындағы хикәйәнең иң билдәле фарсы яҙмаһы тип һанала[20]. Поэмала 4600 строфа бар[22]. Был романтик поэма «удри» (башҡаса «одри») жанрына ҡарай. Удри жанрындағы поэмаларҙың сюжеты ябай һәм яуапһыҙ мөхәббәт тирәләй әйләнә. Удри геройҙары ярым уйлап сығарылған-ярым тарихи персонаждар булып тора һәм уларҙың ҡылыҡтары был жанрҙағы башҡа романтик поэмалар персонаждарының ҡылыҡтарына оҡшаш[23]. Низами ғәрәп-бәҙүин легендаһын, геройҙарҙы фарсы аристократтары итеп күрһәтеп, фарсылаштыра. Ул шулай уҡ сюжет үҫешен ҡала мөхитенә күсерә һәм, хикәйәүҙе шулай уҡ тәбиғәт һүрәтләмәләре менән биҙәп, бер нисә фарсы мотивтарын өҫтәй[24].

Поэма төрлө илдәрҙә текстың төрлө версияларында баҫылып сыға. Әммә иран ғалимы Вахид Дастгерди 1934 йылда поэмаға, уның тексынан, уларҙың ҡайһы берҙәрен Низами үҙе өҫтәүе мөмкин, тип фаразлаһа ла, һуңыраҡ интерполяция (тексҡа өҫтәлгән боҙоуҙар) тип билдәләп, 1007 куплетты төшөрөп ҡалдыра, һәм 66 бүлектән һәм 3657 строфанан төҙөп, тәнҡит баҫтырып сығара[25].

Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Легенданың сюжеты шундай: шағир Кейс үҙенең ике туған Һеңлеһе Ләйләгә ғашиҡ була, әммә Ләйләне икенсегә кейәүгә бирәләр, Ә Кейс аҡылынан яҙа һәм сүллеккә сығып китә, унда һөйгәненә арналған шиғырҙар ижад итә; һәм фәҡәт үлгәндән һуң ғына һөйгәндәр бер ҡәберҙә берләшә. Низами сюжетты бер аҙ үҙгәртә: уның Кейсы мөхәббәттән аҡылдан шаша, һәм тап шуның өсөн Ләйләнең ата-әсәһе ҡыҙын уға бирергә баш тарта. Көсләп кейәүгә бирелгән Ләйлә Кейсҡа булған мөхәббәтенән һарғайып үлә; быны аңлаған Кейс һөйгән йәренең ҡәберенә килә һәм шунда үлә:

« Уснули двое рядом навсегда.

Уснули вплоть до страшного суда.

 »

Автор һорау бирә: ғашиҡтар үҙҙәренең ерҙәге ғазаптары өсөн нимә алды, уларҙың теге донъялағы урыны ҡайҙа? Кодта ғашиҡтарҙың, ожмахҡа ҡушылып, батша һәм батшабикә кеүек йәшәүе тураһында төш һүрәтләнә[26]. Поэманың дөйөм мәғәнәһе — тик юғары шиғриәттә генә сағылдырырға мөмкин булырлыҡ һәм ғашиҡтарҙың рухи ҡушылыуына килтереүсе сикһеҙ мөхәббәт.

«Ете һылыуҡай»

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Ете гүзәл. Фрир художество галереяһы, Вашингтон

«Ете һылыуҡай» («Хафт пейкар») (фарс. هفت پیکر ) 1197 йылда яҙылған. Поэма Марага хакимы Али Әл-дин Кёрпе Арыҫлан ибн Аг-Сонгорға арналған. Поэманың исемен һүҙмә-һүҙ «ете портрет» тип, бәлки «ете һылыуҡай», тип тәржемә итергә мөмкин, был метафорик мәғәнәне сағылдыра. Һис шикһеҙ, Низами, һүҙ уйынын ҡулланып, поэмаға аңлы рәүештә ике мәғәнәле исем биргәндер[27].

Поэманың сюжеты фарсы тарихы ваҡиғаларына һәм егерме йыл балаһы булмаған атаһы Йездигерд Iнең, Аһура Маздаға балаһы тыуыуын үтенеп мөрәжәғәт иткәндән һуң ғына, улы тыуған сәсәниҙәр шаһы Баһрам Гур (Бахрам V), тураһында легендаға нигеҙләнгән.

Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Оҙаҡ көтөлгән тыуыуынан һуң, аҡыл эйәләре кәңәше буйынса, Баһрамды ғәрәп батшаһы Номанға тәрбиәгә ебәрәләр. Номан бойороғо буйынса матур яңы һарай — Карнак төҙөлә. Бер ваҡыт һарайҙың бер бүлмәһендә Бахрам ете төрлө илдән ете принцессаның портреттарын таба, һәм ул уларға ғашиҡ була[28]. Атаһы үлгәндән һуң Бахрам Фарсыға ҡайта һәм тәхеткә ултыра. Батша булғас, Бахрам ете принцессаны эҙләй һәм уларға өйләнә. Ул архитекторға үҙенең һәр яңы ҡатыны өсөн ете мөһабәт бина төҙөргә ҡуша[29]. Архитектор Бахрамға, астрология буйынса, һәр ил менән ете планетаның береһе идара итә, тип һөйләй һәм Бахрамға Бахрамдың ҡатындары өсөн һарайҙарҙың һәр береһен, һәр һылыуҡай килгән ил менән идара иткән планетаға бәйле төҫтәрҙә биҙәү тураһында кәңәш бирә[30]. Башта Бахрам архитекторҙың тәҡдименә ышанмайсараҡ ҡарай, әммә һуңынан ҡатындары өсөн һарайҙарҙы шулай биҙәүгә ризалыҡ бирә. Төҙөлөш тамамланғандан һуң принцессалар үҙ һарайҙарында йәшәй башлай. Бахрам аҙнаның билдәле бер көнөндә һәр принцессаға килә: шәмбе көн — Сатурн идара иткән һинд принцессаһына, ҡара һарайға, йәкшәмбе көн — ҡояш идара иткән грек принцессаһына, һары һарайға һ.б. килә. Ҡыҙыҡ, Ҡыҙыл һарайҙа рус кенәзе ҡыҙы йәшәй. Һәр принцесса батшаға үҙенең билдәле бер кәйефкә һәм уның төҫөнә тап килгән тарихын һөйләй[31]. Һәр новелланың сюжеты — мөхәббәт кисереше, өҫтәүенә, ҡара төҫтән аҡҡа күсеүгә ярашлы, тупаҫ хис-тойғолар рухи яҡтан яҡтыртылған мөхәббәт менән алмашына.

Поэманың икенсе тематик һыҙығы — Баһрам Гурҙы еңел ҡарашлы батша улынан законһыҙлыҡ һәм көс ҡулланыуға ҡаршы көрәшкән ғәҙел һәм аҡыллы хакимға әйләнеүе. Йылдар үтә. Батша ҡатындары менән мәшғүл булған саҡта, уның бер вәзире илдә власты үҙ ҡулына ала. Көтмәгәндә Бахрам үҙенең батшалығында тәртипһеҙлек булыуын, ҡаҙнаның буш булыуын һәм күрше хакимдарҙың уға һөжүм итергә йыйыныуын күрә. Министрҙың эштәрен тикшергәндән һуң, Бахрам батшалыҡҡа килгән бәлә-ҡазаларҙа ул ғәйепле тигән һығымтаға килә. Ул яуыз министрҙы үлем язаһына хөкөм итә һәм үҙ илендә ғәҙеллекте һәм тәртипте тергеҙә. Бынан һуң Бахрам ҡатындарының ете һарайын Аллаға табыныу өсөн ете зороастрий ғибәҙәтханаһына әйләндерергә ҡуша, Ә Бахрам үҙе һунарға китә һәм тәрән мәмерйәлә юғала. Ҡырағай ишәкте (gūr) табырға тырышып, Бахрам үҙенең ҡәберен (gūr) таба[32].

«Искәндәрнамә»

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Искәндәр һунарҙа

Низамиҙың «Искәндәрнамә» поэмаһы, «Александр Китабы» (фарс. اسנندرنامه) 1194 һәм 1202 йылдар араһында яҙылған. Низами был поэманы үҙенең ижадының һөҙөмтәһе тип иҫәпләгән, "Хәмсә"нең башҡа поэмалары менән сағыштырғанда ул бер аҙ фәлсәфәүи ҡатмарлылығы менән айырылып тора. Поэма Низамиҙың образын поэманың үҙәгенә урынлаштырған сюжетов и легенд об Искандере — Искәндәр — Александр Македонский тураһындағы төрлө сюжеттарҙы һәм легендаларҙы ижади эшкәртеүе булып тора. Баштан уҡ ул ғәҙеллекте яҡлау өсөн генә һуғышҡан идеаль батша булараҡ сығыш яһай. Поэма рифмалы куплеттар менән яҙылған һәм «Шаһнамә» поэмаһы яҙылған «мотакареб» (аруз) метрына ярашлы яҙылған формаль бойондороҡһоҙ ике: «Шәрәфнамә» («Дан китабы») һәм «Икбалнамә» йәки икенсе төрлө «Керабнамә» («Яҙмыш китабы») өлөштән тора. «Шәрәфнамә» (көнсығыш легендалары нигеҙендә) Искәндәрҙең тормошон һәм батырлыҡтарын һүрәтләй. «Икбалнамә» композиция буйынса «Искәндәр-аҡыл эйәһе» һәм «Искәндәр-пәйғәмбәр» тип атарға мөмкин булған ике ҙур өлөшкә бүленә[33].

Поэманың ҡасан яҙылыуы һәм уның «Хәмсә» йыйынтығы эсендә урынлашыу сираты оҙаҡ ваҡыт шик тыуҙыра. Әммә "Шәрәфнамә"нең башында Низами, был юлдарҙы яҙған ваҡытта ул "яңы орнамент"ты башлар алдынан «өс ынйы» ижад иткәнлеген белдерә, һәм шуның менән ижад итеү ваҡытын раҫлай. Бынан тыш, Низами «Лейлә һәм Мәжнүн» поэмаһын бағышлаған Ширваншаһ Аксатандың үлеменә ҡайғыра, һәм үҙенең нәсихәттәрен уның вариҫына йүнәлтә. Поэма тамамланған ваҡытта Гәнжәлә ширваншаһтар династияһының власы көсһөҙләнә, шуға күрә Низами поэманы «Шәрәфнамә» китабының инеш һүҙендә телгә алған мәлек Ахар Носрат-әл-Дин Бискин бин Мөхәммәткә бағышлай[34].

Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Йәшерен тауыш Искәндәргә бөтә донъяға хәҡиҡәтте иғлан итеү өсөн һайланғанын әйтә һәм бөтә ерҙе урап сығырға бойора. Юлға сыҡҡанда Искәндәр Аристотель, Платон һәм Сократтың «аҡыл китаптарын» ала. Артабан Искәндәрҙең дүрт сәйәхәте, уның һинд һәм грек аҡыл эйәләре менән осрашыуы һәм диспуттары, төрлө фәлсәфәүи новеллалары тасуирлана. Дүртенсе сәйәхәте ваҡытында (төньяҡҡа) ул власть та, йәберләүселәр ҙә, байҙар ҙа, ярлылар ҙа, енәйәттәр ҙә, язалауҙар ҙа булмаған, ялған һәм ғәҙелһеҙлек белмәгән илгә килә. Шулай итеп, поэманың икенсе өлөшөндә Искәндәр ерҙәге ынтылыштарҙың бушҡа булғанлығын белгән яҡты идеаль хаким булып күҙ алдына килә. Поэма Искәндәрҙең үлеме һәм Низамиҙың үлеме тураһында һүрәтләү менән тамамлана, күрәһең, уны башҡа берәү яҙған йәки тамамлаған.

Мосолман традицияларында билдәле булған Александр тураһындағы легенданың төп эпизодтары: Александрҙың тыуыуы, уның Македон тәхетен мираҫ итеп алыуы, Мысырҙы баҫып алған ҡара тәнлеләргә ҡаршы һуғыш, фарсылар менән һуғыш, Дарҙың (Дарий III) еңелеүе һәм үлеме менән тамамланған һуғыш Һәм Александрҙың Дарийҙың ҡыҙына өйләнеүе һәм Мәккәгә хаж ҡылыуы «Шәрәфнамә» китабында тупланған[35]. Артабан Низами Александрҙың Кавказда булыуы һәм Низамиҙың тыуған ҡалаһы Гәнжәгә яҡын урынлашҡан Барда батшабикәһе Нусабаға һәм уның амазонкаларына барыуы тураһында һөйләй. Унан Александр Һиндостанға һәм Ҡытайға юллана. Александр булмағанда урыҫтар Кавказға һөжүм итә Һәм Барданы баҫып ала, (ысынында Низамиға тиклем ике йөҙ йыл элек шулай эшләгәндәр) һәм Нусабаны әсирлеккә алалар[36]. Был хаҡта ишеткәс, Александр урыҫтар менән һуғыша һәм еңеү яулай. Шараф-наме Александрҙың мәңгелек тормош һыуын эҙләүе уңышһыҙлыҡҡа осрауы тураһында хикәйә менән тамамлана[37].

"Икбалнамә"лә Александр — донъяның бәхәсһеҙ хакимы, яугир булараҡ түгел, ә аҡыл эйәһе һәм пәйғәмбәр булараҡ күрһәтелә. Ул грек һәм һинд философтары менән фекер алыша, һәм текстың байтаҡ өлөшөн ете грек аҡыл эйәһенең донъяны барлыҡҡа килтереү идеялары тураһында һөйләгән әңгәмәләре тәшкил итә[38]. Александр тарихына туранан-тура ҡағылышы булмаған ҡиссалар ҙа шулай уҡ ҙур өлөш тәшкил итә. Ахырҙа Низами Александрҙың ғүмеренең аҙағы һәм ете аҡыл эйәһенең һәр береһенең үлеме тураһында һөйләй. Был өлөштә Низамиҙың үҙенең үлеме тураһында интерполяция өҫтәлә[39]. «Шәрәфнамә» фарсы эпик шиғриәте традицияһына ҡараһа, «Икбалнамә» әҫәрендә Низами үҙенең дидактик шағир, көләмәстәр (анекдот) һөйләүсе һәм миниатюрист талантын күрһәтә[40].

«Хәмсә» Әзербайжанда

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Шәки ҡалаһында Шәкихановтар Йортоноң интерьерында «Хосров һәм Ширин» әҫәрендәге Ширин һүрәте[41]

«Хәмсә» геройҙарының портреттары («Лейлә һәм Мәжнүн», «Хосров һәм Ширин», «Ете һылыуҡай» һ.б. поэмалары мотивтарына төшөрөлгән һүрәттәр)[42] Шәкиҙә XVIII быуаттағы Шәкихановтар йортоноң икенсе ҡаттағы үҙәк залы стеналары биҙәлгән[43]. Әзербайжан рәссамы Ғазанфар Халыҡов «Хосров һәм Ширин» (1940) һәм «Искәндәрнамә» (1953) поэмаларына акварель һүрәттәр эшләй, уларҙы ижад иткәндә урта быуат миниатюристтарының композицион алымдарын ҡуллана[44].

Файл:Рисунок Лейли и Меджнуна на станиции метро Низами в Баку.jpg
«Ләйлә һәм Мәжнүн». «Низами Гәнжәүи» метро станцияһы. Рәссам Микаил Абдуллаев

Баҡы «Низами Гәнжәүи» метро станцияһы стеналарында рәссам Микаил Абдуллаев эшләгән мозаика һүрәттәре Низами Гәнжәүиҙең «Пятерица»һына арналған. 1959 йылда Баҡыла «Ете һылыуҡай» поэмаһы персонажы Бахрам-Гур һәйкәле барлыҡҡа килә. Был Әзербайжанда Низами Гәнжәүи поэмаларының береһенең әҙәби геройына ҡуйылған беренсе скульптура һәйкәле була. Шағир бөтә ғүмерен шунда үткәргән тыуған яғында — Әзербайжандың ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы Гәнжәлә — танылған «Пятерица»ға арналған монументаль скульптура ҡуйылған.

1940-сы йылдар башында әзербайжан композиторы Үзеир Ғәжибәков Низами Гәнжәүи шиғырҙарына, «Ете гүзәл» поэмаһынан ете героиня образына ярашлы, ике романс: «Сенсиз» («Һинһеҙ», 1941) һәм «Севгили джанан» («Һөйгән йәр», 1943) яҙа[45][46]. 1949 йылда Ҡара Ҡараев «Ете гүзәл» сюитаһын яҙа, ә 1952 йылда поэма мотивтары буйынса — шул уҡ исемле балет — яҙа (либретто авторҙары — Исмаил Идаятзаде, Юрий Слонимский һәм Сабит Рахман)[47]. Был балет тәүге тапҡыр 1952 йылдың 7 ноябрендә Баҡыла Әзербайжан опера һәм балет театры сәхнәһендә ҡуйыла[48]. 1942 йылда әзербайжан композиторы Ниязи Тагизаде-Гажибеков «Хосров и Ширин» поэмаһы мотивтары буйынса «Хосров һәм Ширин» операһын яҙа[49].

Ҡара Ҡараевтың «Ете һылыуҡай» балеты ҡуйылышынан күренеш

«Лейлә Һәм Мәжнүн» поэмаһы мотивтары буйынса әзербайжан композиторы Ҡара Ҡараев «Ләйлә Һәм Мәжнүн» симфоник поэмаһын (1947 йылдың 29 сентябрендә Баҡыла Низами Гәнжәүиҙең 800 йыллығы хөрмәтенә тантаналы кисәлә тәүге тапҡыр башҡарыла)[50] һәм «Ләйлә һәм Мәжнүн» бер актлы балетын яҙа. 1961 йылда «Әзербайжанфильм» киностудияһында «Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһы мотивтары буйынса шул уҡ исемле фильм төшөрөлә (Мәжнүн ролен Нодар Шашик-оглы башҡара)[51].

Файл:Барельеф Искандера и Нушабе на памятнике Низами в Баку.jpg
Искандер һәм Нушабе («Искәндәрнамә»). Баҡыла Низами Гәнжәүи һәйкәле постаментындағы рельеф

1949 йылда Баҡыла ҡуйылған Низами Гәнжәүи һәйкәлендә «Хәмсә» поэмалары геройҙарын һүрәтләгән ете барельеф уйып яҙылған. Улар араһында — өкөләрҙең әңгәмәһен тыңлаған Нушериван («Сокровищница тайн»), Биситун тауы аша юл һалған Фәрхәд («Хосров һәм Ширин»), мәктәп уҡыусылары («Ләйлә Һәм Мәжнүн»), Аждаһаны үлтереүсе Бахрам Гур (« Ете һылыуҡай»), батшабикә Нушабеның Искәндәрҙе ҡабул итеүе («Искәндәрнамә») һ.б. Барельефтарҙы скульптор А. Хрюнов рәссам Ғазанфар Халыков эскиздары буйынса башҡарған[52] и расположены на семи гранях, по бокам от бронзовой доски с именем поэта.

2008 йыл башында Австрияның Милли Китапханаһында "Хәмсә — Пятерица"ның боронғо ҡулъяҙмаһы табыла. Реставрация эштәре тамамланғандан һуң, Пятерицаның электрон күсермәһе Әзербайжандың Мәҙәниәт һәм Туризм Министрлығына бүләк итеп тапшырыла. Ә 2008 йылдың 23 апрелендә Венала Австрияның Милли Китапханаһында әзербайжан әҙәбиәте кисәһе үтә. Кисәлә «Хәмсә» поэмалар йыйынтығы һәм Низами Гәнжәүиҙең китаптары ингән электрон йыйынтыҡ дисктың (CD) презентацияһы үтә. Сарала Әзербайжандың мәҙәниәт министры урынбаҫары Адалет Велиев, Австрия Милли Китапханаһының баш директоры Йохана Рахингер, Әзербайжандың Веналағы илселеге вәкилдәре һәм башҡа рәсми кешеләр ҡатнаша[53][54].

Шулай уҡ ҡарағыҙ

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  • «Йәннәт баҡсалары. „Хәмсә“, йәки Низамиҙың „Пятерица“һы. Исфаһандан фарсы ҡулъяҙмаһы», «Палитралар» циклынан Ален Жобер[fr] фильмы (Франция, 1997).

Иҫкәрмәләр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  1. ↑ Juan Eduardo Campo. Encyclopedia of Islam. — Infobase Publishing, 2009. — P. 551.
    Another noteworthy work of Persian literature was the Khamsa (Quintet) of Nizami (1141—1209), which retold some of the heroic and romantic stories of the Shahnamah, the Arabic romance of Majnun and Layla, and incorporated poetic reflections on philosophical and religious themes. Nizami had a great influence on the subsequent development of Persian poetry.
  2. 1 2 Charles-Henri de Fouchécour. Iran: Classical Persian Literature (ингл.). Encyclopædia Iranica (15 декабрь 2006). Дата обращения: 7 октябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    The first of his five (see below) ‘Treasures’ was influenced by Sanāʾi of Ghazna’s (d. 1131) monumental Garden of Truth (Ḥadiqa al-ḥadiq wa šariʿa al-ṭariqa; q.v.).
  3. ↑ Peter J. Chelkowski. Mirror of the Invisible World. — New York: Metropolitan Museum of Art, 1975. — 4 с.
    The details with which Nizami describes musicians are one of the delights of the Khamseh and make it a principal source of our present knowledge of the twelfth-century Persian musical composition and instruments.
  4. ↑ Peter J. Chelkowski. Mirror of the Invisible World. — New York: Metropolitan Museum of Art, 1975. — 4 с.
    However, in spite of his interest in commoners, Nizami did not reject the institution of kingship; he always believed it was an integral and sacred part of the Persian way of life.
  5. ↑ Ḵamsa of Neẓāmi — Encyclopædia Iranica. Domenico Parrello
  6. 1 2 3 4 5 6 JTP de Bruijn. Persian Sufi Poetry, An Introduction to the Mystical — Taylor and Francis(Routledge) 1997 pp 97-98
  7. ↑ Paola Orsatti. ḴOSROW O ŠIRIN (ингл.). Iranica (15 август 2006). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    Ḵosrow o Širin… The death of his beloved wife, and the perusal of Gorgāni’s Vis o Rāmin, inspired Neẓāmi’s second major narrative poem: Ḵosrow and Širin (1181), his first masterpiece. It has a complex structure with several genres exploited simultaneously; and contains many verbal exchanges and letters, all imbued with lyrical intensity. Širin, an Armenian princess, is of the same proud and aristocratic mettle as Vis, both ardently faithful to their declared love and daring enough to force the hand of Fate, a Destiny that plays, in the case of Širin, upon the weaknesses and youthful foibles of her lover, Ḵosrow Parviz, grandson of Ḵosrow I.
  8. ↑ Paola Orsatti. ḴOSROW O ŠIRIN (ингл.). Iranica (15 август 2006). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    Ḵosrow o Širin… The poem was composed over a period of about 16 lunar years, between 571/1175-6 and 587/1191 (cf. de Blois, pp. 440, 446; Zarrinkub, p. 25ff.).
  9. ↑ Peter Chelkowski. "Mirror of the Invisible World". — New York: Metropolitan Museum of Art, 1975. — С. 6. — 117 с.
    «Khosrow and Shirin» proved to be a literary turning point not only for Nizami but for all of Persian poetry. Furthermore it was the first poem in Persian literature to achieve complete structural and artistic unity"
  10. ↑ Paola Orsatti. ḴOSROWO ŠIRIN AND ITS IMITATIONS (ингл.). Iranica (15 август 2006). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
  11. ↑ Paola Orsatti. ḴOSROW O ŠIRIN (ингл.). Iranica (15 август 2006). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    Ḵosrow o Širin, the second poem of Neẓāmi’s Ḵamsa, recounts the amorous relationship between the Sasanian king Ḵosrow II Parviz (590—628 CE), and the beautiful princess Širin.
  12. ↑ Энциклопедия Ираника, статья — ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ 2014 йыл 17 май архивланған.:
    The Eskandar-nāma also has a lot of local color in the episodes set in the Caucasus, which must have appealed to the poet’s intended audience, and perhaps the most attractive character in the poem, Queen Nūšāba, belongs to that area, as does the Armenian princess who is the heroine of Ḵosrow o Šīrīn. Indeed, a striking feature in all three of the mentioned poems is the prominence of strong female characters.
  13. ↑ Энциклопедия Ираника, статья — FARHĀD (1) 2020 йыл 8 ноябрь архивланған.:
    FARHĀD, a romantic figure in Persian legend and literature, best known from the poetry of Neẓāmī Ganjavī (q.v.) as a rival with the Sasanian king Ḵosrow II Parvēz (r. 591—628) for the love of the beautiful Armenian princess Šīrīn.
  14. ↑ Низамий // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
    2) «Хосров и Ширина», напис. в 1180 г. Любовь сасанидского царя Первиза к бардинской княжне Ширине должна аллегорически изображать стремление души человеческой к Богу; но эта поэма (как и последующие) так живо рисует человеческие характеры и страсти, что не предупреждённый читатель не может даже подозревать здесь аллегории. Изд. в Тебризе (без года), в Лагоре (1871); нем. пер. Гаммера (Лпц., 1809).
  15. ↑ [yanko.lib.ru/books/lit/zar-lit-old-8l.pdf Пересказ содержания «Хосров и Ширин»]
    Друг Хосрова Шапур, изъездивший мир от Магриба до Лахора, соперник Мани в живописи и победитель Евклида в черчении, повествует о чудесах, увиденных на берегу Дербентского моря. Там правит грозная царица Шемира, именуемая также Мехин Бану. Она повелевает Арраном вплоть до Армении, а лязг оружия её войска слышен в Исфахане.
    Хосров, восхищенный рассказом друга, лишается сна, думает лишь о неведомой пери. Наконец он посылает Шапура в Барду за Ширин. Шапур мчится в горах, где лазурные скалы облачены в желтые и красные одежды цветов.
  16. ↑ FARHĀD (1). Дата обращения: 21 декабрь 2010. Архивировано 20 октябрь 2011 года.
  17. ↑ ḴOSROW O ŠIRIN. Дата обращения: 21 декабрь 2010. Архивировано из оригинала 17 ноябрь 2011 года.
  18. ↑ Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. К 840-летию Низами Гянджеви. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева. / Редактор А. В. Старостин. — Б.: Элм, 1981. — С. 8. — 388 с. — 4000 экз.
  19. ↑ Сара Ашурбейли. Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.). — Б.: Элм, 1983. — С. 143—144. — 341 с.
    В это же время большую известность на всем Ближнем Востоке получил другой гениальный поэт Низами, написавший в 1188 г. по заказу Ахситана поэму «Лейли и Меджнун».
  20. 1 2 Yuriko Yamanaka. The Desert as a Realm of Unbound Passion: Love and Madness in the Tale of Layla and Majnun // Cultural change in the Arab world / Edited by Tetsuo Nishio. — Kokuritsu Minzokugaku Hakubutsukan (National Ethnology Museum), 2001. — № 55. — С. 149.
    The most famous Persian rendering of this tale is the epic romance Layla va Majnun by Nizami Ganjavi (1141—1209 A.D.). His Layla and Majnun (1188 A.D.) is the third work in his Khamza (Quintet, a collection of five great epic poems), and was written by the order of Akhsatan, a king of the Shirvan-shah dynasty.
  21. ↑ Michiko Suzuki. Oral Tradition of Epic and Folktales. — Music culture in West Asia. — National Museum of Ethnology, 1980. — С. 103. — 155 с.
    Its popularization was accelerated by Layli Majnun, a romantic epic of about 4,000 verses, composed in 1188 by Nizami, at the request of Akhsatan I of Azerbaijan.
  22. ↑ A. A. Seyed-Gohrab. LEYLI O MAJNUN (ингл.). Iranica (15 июль 2009). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    LEYLI O MAJNUN, a narrative poem of approximately 4,600 lines composed in 584/1188 by the famous poet Neẓāmi of Ganja.
  23. ↑ A. A. Seyed-Gohrab. LEYLI O MAJNUN (ингл.). Iranica (15 июль 2009). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    LEYLI O MAJNUN … The romance belongs to the ʿUḏri (ʿOḏri) genre. The plot ofʿUḏri stories is simple and revolves around unrequited love; the characters are semi-historical and their actions are similar to, and easily interchangeable with, those of characters from otherʿUḏri romances.
  24. ↑ A. A. Seyed-Gohrab. LEYLI O MAJNUN (ингл.). Iranica (15 июль 2009). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    LEYLI O MAJNUN … Persian verse romances are commonly about princes, and characters are usually related to courtly circles. Likewise, Neẓāmi portrays the lovers as aristocrats. He also urbanizes the Bedouin legend: Majnun does not meet Leyli in the desert amongst the camels, but at school with other children. Other Persian motifs added to the story are the childless king, who desires an heir; nature poetry, especially about gardens in spring and autumn, and sunset and sunrise; the story of an ascetic living in a cave; the account of the king of Marv and his dogs; the Zeyd and Zeynab episode; Majnun’s supplication to the heavenly bodies and God; his kingship over animals, and his didactic conversations with several characters.
  25. ↑ A. A. Seyed-Gohrab. LEYLI O MAJNUN (ингл.). Iranica (15 июль 2009). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    LEYLI O MAJNUN. There are numerous editions of the romance from many countries, in a variety of forms. An enormous body of lithographed publications appeared in India, and these need to be examined not only for their texts but also for their illustrations. Critical editions of the romance appeared at the beginning of the twentieth century in Persia. The Persian scholar Waḥid Dastgerdi made a critical edition containing 66 chapters and 3,657 lines: he omits 1,007 couplets as interpolations, but he admits that some of these are by Neẓāmi. According to Dastgerdi, the interpolations must have taken place between 780/1349 and 800/1398. Under the supervision of Evgeniĭ E`duardovich Bertel’s, A. A. Alizada prepared another edition (Moscow, 1965) which consists of 66 chapters and 4,559 couplets. Behruz Ṯarvatiān’s edition has 63 chapters and 4, 553 verses, while the most recent critical edition of the poem, edited by Barāt Zanjāni, has 67 chapters and 4,583 verses.
  26. ↑ A. A. Seyed-Gohrab. LEYLI O MAJNUN (ингл.). Iranica (15 июль 2009). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    LEYLI O MAJNUN … Leyli dies out of grief and is buried in her bridal dress. Hearing this news, Majnun rushes to her grave where he instantly dies. They are buried side by side and their graves become a site of pilgrimage. In the coda, someone dreams that they are united in Paradise, living as a king and queen.
  27. ↑ François de Blois. HAFT PEYKAR (ингл.). Iranica (15 декабрь 2002). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    HAFT PEYKAR, a famous romantic epic by Nezami of Ganja (Neẓāmi Ganjavi) from the last decade of the 6th/12th century. The title can be translated literally as "seven portraits, " but also with the figurative meaning of «seven beauties.» Both translations are meaningful and the poet doubtless exploited intentionally the ambiguity of the words.
  28. ↑ François de Blois. HAFT PEYKAR (ингл.). Iranica (15 декабрь 2002). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    After the customary long introductory sections, the poet gives an account of the birth of Bahrām, the often-told story of his upbringing at the court of the Arab king Noʿmān (here, as often, mislocated in the Yemen instead of al-Ḥira) and the construction of Noʿmān’s fabled palace, Ḵᵛarnaq. Reared in the desert, Bahrām becomes a formidable huntsman. Wandering through the palace, Bahrām discovers a locked room containing the portraits of seven princesses, one from each of the seven climes, with whom he immediately falls in love.
  29. ↑ François de Blois. HAFT PEYKAR (ингл.). Iranica (15 декабрь 2002). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    Bahrām’s father Yazdjerd (i.e. Yazdegerd I) dies, and Bahrām returns to Persia to claim his throne from a pretender. After much palaver he is recognized as king. He rescues his people from a famine. Next Nezami picks up the story of Bah-rām’s hunting expedition with the loose-tongued slave-girl Feṭna, but alters the version known from the Šāh-nāma considerably; here the girl is not put to death, but eventually pardoned, and the king learns a lesson in clemency. The king sets out in search of the seven princesses and wins them as his brides. He orders his architect to construct seven domes to house his new wives.
  30. ↑ François de Blois. HAFT PEYKAR (ингл.). Iranica (15 декабрь 2002). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    The craftsman tells him that each of the climes is ruled by one of the seven planets and advises him to assure his good fortune by adorning each dome with the color associated with the clime and planet of its occupant.
  31. ↑ François de Blois. HAFT PEYKAR (ингл.). Iranica (15 декабрь 2002). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    The king is at first skeptical but eventually lets the architect have his way. The princesses take up residence in the splendid pavilions. The king visits each princess on successive days of the week: on Saturday the Indian princess, who is governed by Saturn, in the black dome, on Sunday the Greek princess, who is governed by the sun, in the yellow dome, and so on. Each princess regales the king with a story matching the mood of her respective color. These seven beautifully constructed, highly sensuous stories occupy about half of the whole poem.
  32. ↑ François de Blois. HAFT PEYKAR (ингл.). Iranica (15 декабрь 2002). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    Years pass. While the king is busy with his wives an evil minister seizes power in the realm. Eventually Bahrām discovers that the affairs of the kingdom are in disarray, the treasury is empty and the neighboring rulers poised for invasion. To clear his mind, he goes hunting in the steppe. Returning from the hunt he comes across a herdsman who has suspended his dog from a tree. He asks him why. The shepherd tells the story of how the once faithful watchdog had betrayed his flock to a she-wolf in return for sexual favors. The king realizes that his own watchdog (the evil minister) is the cause of his misfortune. He investigates the minister. From the multitude of complainants he selects seven, who tell him of the injustices that they have suffered (the stories of the seven victims are the somber counterweight to the stories of the seven princesses). The minister is put to death. The king restores justice, and orders the seven pleasure-domes to be converted into fire temples for the worship of God. Bahrām goes hunting one last time and disappears mysteriously into a cavern. He seeks the wild ass (gūr) but finds his tomb (gūr).
  33. ↑ François de Blois. ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ (ингл.). Iranica (15 декабрь 1998). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ, the poetical version of the life of Alexander by the great 12th century narrative poet Neẓāmī Ganjavī (535—605/1141-1209). It consists of two formally independent works, both in rhymed couplets and in the motaqāreb meter (see ʿARŪŻ) of the Šāh-nāma. The first part is generally known as Šaraf-nāma, the second as Eqbāl-nāma or Ḵerad-nāma, but there is no strong evidence that the author used these names to distinguish the two parts, and in quite a few manuscripts the name Šaraf-nāma is in fact applied to the second of the two poems. In India they are also known as Eskandar-(or Sekandar-) nāma-ye barrī and baḥrī respectively. Together they form one of the five constituent parts of the Ḵamsa, the posthumous collection of Neẓāmī’s major poems, and in most, though not all, of the manuscripts they are the last constituent.
  34. ↑ François de Blois. ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ (ингл.). Iranica (15 декабрь 1998). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But earlier in the same poem (Šaraf-nāma, chap. 9, vv. 49-51) Neẓāmī says that he has already created «three pearls» before undertaking this "new ornament, " strengthening the suspicion that the mention of a fourth title in chapter 13 is an interpolation. Moreover, in Šaraf-nāma, chap. 41, vv. 3-23, the author laments the death of the Šarvānšāh Aḵsatān (the dedicatee of Leylī o Majnūn) and addresses words of advice to his (unnamed) successor. This suggests that Neẓāmī originally planned to dedicate the Eskandar-nāma, like Leylī o Majnūn, to one of the kings of Šarvān. But that dynasty evidently lost power over Ganja by the time the poems were completed, and in their final form they are dedicated to the malek of Ahar, Noṣrat-al-Dīn Bīškīn b. Moḥammad. This ruler is mentioned in the introduction to Šaraf-nāma, chap. 10, vv. 11-12, where the poet makes a pun on his name Bīškīn («whose hatred is more»), though some of the manuscripts have a superscription claiming (wrongly) that the verses evoke Bīškīn’s overlord, the atabeg Noṣrat-al-Dīn Abū Bakr.
  35. ↑ François de Blois. ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ (ингл.). Iranica (15 декабрь 1998). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… The principal episodes of the legend of Alexander, as known to the Muslim tradition, are elaborated in the Šaraf-nāma: the birth of Alexander, his succession to the Macedonian throne, his war against the Negroes who had invaded Egypt, the war with the Persians, ending with the defeat and death of Dārā (see DARIUS III) and Alexander’s marriage to Dārā’s daughter, his pilgrimage to Mecca.
  36. ↑ François de Blois. ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ (ингл.). Iranica (15 декабрь 1998). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Neẓāmī then dwells at some length on Alexander’s stay in the Caucasus and his visit to Queen Nūšāba of Bardaʿa (q.v.; in the immediate neighborhood of Neẓāmī’s home town, Ganja) and her court of Amazons; this lady takes over the role of Candace in earlier versions of the Alexander saga. Alexander then goes to India and China. During his absence the Rūs (i.e., the Russian Vikings) invade the Caucasus and capture Bardaʿa (as they in fact did some two centuries before Neẓāmī’s time) and take Nūšāba prisoner.
  37. ↑ François de Blois. ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ (ингл.). Iranica (15 декабрь 1998). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Alexander’s wars with the Rūs, which are depicted at considerable length, end with his victory and his magnanimous treatment of the defeated army. The Šaraf-nāma concludes with the account of Alexander’s unsuccessful search for the water of immortal life.
  38. ↑ François de Blois. ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ (ингл.). Iranica (15 декабрь 1998). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… In the Eqbāl-nāma Alexander, the undisputed ruler of the world, is depicted no longer as a warrior, but as a sage and a prophet. He debates with Greek and Indian philosophers, and a sizeable part of the text is occupied by the discourses in which the seven Greek sages elaborate their ideas about the creation.
  39. ↑ François de Blois. ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ (ингл.). Iranica (15 декабрь 1998). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But we find also a number of extended parables, of only tangential connection with the Alexander story but exceptionally well told. The poet then tells of Alexander’s end and adds an account of the circumstances of the death of each of the seven sages. It is at this point that an interpolator has added the already mentioned account of Neẓāmī’s own death.
  40. ↑ François de Blois. ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ (ингл.). Iranica (15 декабрь 1998). Дата обращения: 16 сентябрь 2010. Архивировано 28 август 2011 года.
    ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Whereas the Šaraf-nāma clearly belongs to the tradition of Persian epic poetry — though Neẓāmī makes no attempt to emulate the style and manner of the Šāh-nāma — in the Eqbāl-nāma he shows his talents as a didactic poet, an anecdotist and a miniaturist.
  41. ↑ Наталья Михайловна Миклашевская / Вступительная статья: доктор искусствоведения проф. К. Керимов. Составители: ст. науч. сотрудник, искусствовед Т. Исмаилова, мл. науч. сотрудник С. Дадашева. Редактор: народный художник Азерб. ССР, лауреат Гос. премии СССР, Кязим-заде К. М.. — Б., 1979.
  42. ↑ Город Нуха. Дом Шекихановых // Азербайджан (Исторические и достопримечательные места) / Под общей редакцией М. А. Казиева.. — Б.: Издательство АН Азербайджанской ССР, 1960. — С. 113.
  43. ↑ Шәкихановларын еви / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1987. — Т. 10. — С. 505.
  44. ↑ Халыков Газанфар Алекпер оглы // Популярная художественная энциклопедия / Под ред. Полевого В. М.. — М.: Советская энциклопедия, 1986.
  45. ↑ Сафарова З. Узеир Гаджибеков. — Баку: Язычы, 1985. — С. 61. — 64 с.
  46. ↑ Романс-газелла, Электронная библиотека Узеира Гаджибекова.
  47. ↑ Абасова Э. А., Касимов К. А. Очерки музыкального искусства Советского Азербайджана 1920-1956. — Б.: Элм, 1970. — С. 131. — 178 с.
  48. ↑ Абасова Э. А. Караев К. А. // Музыкальная энциклопедия / Под ред. Ю. В. Келдыша. — М.: Советская энциклопедия, Советский композитор, 1973—1982.
  49. ↑ Ниязи // Большая биографическая энциклопедия. — 2009.
  50. ↑ Официальный сайт, посвящённый Кара Караеву. Дата обращения: 3 ғинуар 2016. Архивировано 28 сентябрь 2016 года.
  51. ↑ Официальный сайт Фильм Бюро Азербайджана. Дата обращения: 3 ғинуар 2016. Архивировано из оригинала 7 март 2016 года.
  52. ↑ Н. Габибов, М. Наджафов. Искусство Советского Азербайджана. — М.: Искусство, 1960. — С. 132. — 198 с.
  53. ↑ В Вене состоялся вечер азербайджанской литературы. Дата обращения: 26 февраль 2009. Архивировано 4 март 2016 года.
  54. ↑ В Азербайджан доставлен электронный вариант рукописи «Хамсе» великого азербайджанского поэта и мыслителя Низами Гянджеви(недоступная ссылка)

Әҙәбиәт

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  • Хамса // Словарь литературоведческих терминов / Ред.-сост.: Л. И. Тимофеев и С. В. Тураев. — М.: «Просвещение», 1974. — С. 443. — 509 с. — 300 000 экз.

Һылтанмалар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Ҡалып:Низами Гәнжәүи

«https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Хәмсә&oldid=1297841» битенән алынған