Цюрих

Ҡала
Цюрих нем. Zürich
Флаг Герб
Ил	ШвейцарияШвейцария
Кантон	Цюрих
Округ	Цюрих
Координаталар	47°22′30″ т. к. 08°32′30″ кс. о.
Мэр	Корине Маух
Беренсе мәртәбә телгә алынған	929 йылда
Майҙаны	91,88 км²
Бейеклеге	410 м
Климат тибы	умеренный
Рәсми теле	немец
Тығыҙлығы	4 666 кеше/км²
Сәғәт бүлкәте	UTC+1, йәйге UTC+2
Телефон коды	+41 43, +41 44
Почта индексы	8000—8099
Һанлы танытмалар
Автомобиль коды	ZH
Рәсми код	0261
Рәсми сайт	stadt-zuerich.ch  (нем.)
Рәсми булмаған атамаһы	Цвингли ҡалаһы, Лимматштадт
Цюрих

Цю́рих (нем. Zürich [ˈtsyːrɪç]; швейц. Züri [tsy:ri], франц. Zurich, итал. Zurigo) — Швейцарияның төньяғындағы ҡала. Немец телле Цюрих кантонының баш ҡалаһы һәм шул уҡ исемле округтың административ үҙәге.

428 мең кеше йәшәй (2018 йыл аҙағына ҡарата), илдең иң ҙур ҡалаһы булып тора. Агломерация сиктәрендә 1,3 миллиондан ашыу кеше йәшәй.

Цюрих күле ярында Лиммат йылғаһы башында, Утлиберг һәм Цюрихберг тауҙары араһындағы үҙәндә урынлашҡан.

Цюрих глобаль ҡалалар категорияһына инә һәм Швейцарияның иң ҙур финанс үҙәге булып тора, унда күп кенә страховка компаниялары һәм банкыларының штаб-фатирҙары урынлашҡан. 2019 йылда цюрих йәшәү сифаты буйынса донъяла икенсе урынды һәм донъялағы иң ҡиммәтле ҡалалар исемлегендә дүртенсе урынды биләй.

Тарихи үҙәктә Гросмюнстер, Фраумюнстер роман-готик соборҙары һәм изге Петр сиркәүе, ә Лиммат ярында 1694—1698 йылдарҙа төҙөлгән ҡала ратушаһы урынлашҡан.

Ҡала булараҡ беренсе тапҡыр 929 йылда телгә алына. XIII—XVII быуаттарҙа император ҡалаһы була. 1351 йылда Швейцария союзына инә. XVI быуатта Цвингли етәкселегендәге Реформация үҙәге була. XIX быуаттың 2-се яртыһында илдең финанс үҙәгенә әүерелә.

Тарихы

Цюрих кирхалары

Цюрих планы, 1581 йыл

Борон Цюрих урынында кельт-герман торағы булған, ул б.э.т. I быуатта, римлеләр килгәндән һуң, Турикум (лат. Turicum) тип йөрөтөлә башлай. Рим империяһы дәүерендә Турикум римлеләр тарафынан Реция менән Белгика араһындағы сигендәге таможня посы булараҡ ҡулланыла.

1218 йылда Цюрих император ҡалаһы статусын ала һәм феодалға түгел, ә туранан-тура императорға буйһона башлай. 1351 йылда Цюрих Швейцария союзының (1291—1798) бишенсе ағзаһы була. Тоггенбург территорияһы өсөн союздың ете ағзаһы менән һуғыш арҡаһында 1440 йылда ул конфедерациянан сығарыла, әммә ун йылдан һуң ағзалығын тергеҙә.

Цюрих Реформацияның тәүге үҙәктәренең береһе була. XVI—XVIII быуаттар дауамында үҙенең байлығын һәм йоғонтоһон һаҡлап ҡала ала. 1648 йылдан ул император ҡалаһы статусын республика статусына алмаштыра. XVIII быуат аҙағында Революцион һуғыштар ваҡытында Швейцария территорияһында Франция контроле аҫтындағы Гельветик республика ойошторола.

Швейцарияның беренсе тимер юлы Цюрих менән Баденды 1847 йылда тоташтыра.

Физик-географик ҡылыҡһырлама

Цюрих, Цюрих күле һәм Альп тауҙары

Цюрих Лиммат йылғаһы башында, Цюрих күленең төньяҡ осонда, Альп тауҙарынан төньяҡҡа табан яҡынса 30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Лиммат Цюрихтың тарихи үҙәген (Иҫке ҡала) киҫеп үтә һәм һуңынан көнбайышҡа борола. Ҡаланы урман менән ҡапланған тауҙар менән уратып алынған. Цюрихтың тарихи үҙәгендә Лимматҡа Зиль йылғаһы ҡоя. Ҡаланың майҙаны 91,88 км² тәшкил итә, шуларҙың 4,1 км² Цюрих күле акваторияһына тура килә. Ҡаланың төньяғында, Регенсдорф сигендә, Катцензе күле урынлашҡан.

Климат

Ҡала климаты
Күрһәткес	Ғин	Фев	Мар	Апр	Май	Июн	Июл	Авг	Сен	Окт	Ноя	Дек	Йыл
Абсолют максимум, °C	16,9	19,3	23,2	31,3	32,4	36,4	37,7	36,2	32,5	28,7	23,8	17,0	37,7
Уртаса максимум, °C	3,0	4,7	9,6	13,9	18,6	21,7	24,1	23,4	18,9	13,8	7,3	3,8	13,6
Уртаса температура, °C	0,4	1,4	5,3	8,9	13,3	16,4	18,6	18,1	14,2	10,0	4,5	1,5	9,4
Уртаса минимум, °C	−1,8	−1,4	1,8	4,7	9,0	12,0	14,1	13,9	10,7	7,2	2,2	−0,6	6,0
Абсолют минимум, °C	−20,8	−24,2	−14,4	−6,5	−2	0,9	5,3	4,0	−0,3	−5,5	−11	−18,5	−24,2
Яуым-төшөм нормаһы, мм	63	62	78	80	122	129	125	123	99	85	78	84	1128
Сығанаҡ: Погода и Климат

Ҡала климаты
Күрһәткес	Ғин	Фев	Мар	Апр	Май	Июн	Июл	Авг	Сен	Окт	Ноя	Дек	Йыл
Уртаса максимум, °C	3,8	3,8	10,6	15,0	18,5	23,1	25,0	24,6	19,8	14,2	8,4	4,8	14,3
Уртаса температура, °C	1,8	1,4	6,6	10,6	14,2	18,5	20,3	20,0	15,6	10,9	6,1	2,8	10,7
Уртаса минимум, °C	−0,1	−1,3	2,4	6,0	9,6	13,6	15,5	15,3	11,4	7,8	3,8	0,7	7,1
Яуым-төшөм нормаһы, мм	57,0	33,9	33,7	57,6	78,7	81,1	66,6	42,2	37,9	39,5	40,5	56,7	625,4
Сығанаҡ: weatheronline

Иҡтисады

Цюрихты йыш ҡына Швейцарияның иҡтисади һәм финанс баш ҡалаһы тип йөрөтәләр. Бында күп кенә Швейцария банкыларының һәм страховка компанияларының штаб-фатирҙары урынлашҡан (UBS, Credit Suisse, Swiss Re, Zurich Financial Services) һәм Швейцария биржаһы).

2011 йылда Цюрих британияның Monocle журналы версияһы буйынса донъяның иң яҡшы 25 ҡалаһы рейтингында икенсе урынды биләй (беренсе урында — Хельсинки, өсөнсөлә — Копенгаген).

Билдәле шәхестәре

Цюрихта тыуған йәки вафат булыусылар:

• Теодор Библиандр (1505—1564), теолог, көнсығыш белгесе, лингвист.
• Иоганн Якоб Мейер (1798—1826).
• Йоханна Спири (1827—1901), балалар яҙыусыһы.
• Аугусто Джакометти (1877—1947), рәссам.
• Джеймс Джойс (1882—1941), ирланд яҙыусыһы һәм шағиры.
• Макс Фриш (1911—1991), швейцар яҙыусыһы.
• Мартин Сутер (род. 1948), швейцар яҙыусыһы һәм сценарисы.
• Матьё Сейлер (род. 1974), швейцар режиссёры һәм сценарисы.
• Песталоцци Иоганн Генрих (1746—1827), швейцар педагогы
• Баур Артур (1915—2010), швейцар журналисы.

Туғандаш ҡалалары

• Сан-Франциско, АҠШ
• Куньмин, Ҡытай

Һылтанмалар

• Официальный сайт Цюриха