Шиғриәт

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Төп мәғәнәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шиғриәт (грек. ποίησις, («ижад, яралтыу») – телмәрҙе айырым ысул менән ҡороу, телмәргә ябай һөйләштә ҡулланылмаған өҫтәмә үлсәмдәр, образлылыҡ индереү, нәфис һүҙ, фекер, образдар тыуҙырыу ижады.

Телмәрҙең өҫтәмә үлсәм сараһы – шиғыр (шиғыр юлы), шулай уҡ рифма, ритм, метр һ.б. Йыш ҡына "шиғриәт" һүҙе метафора мәғәнәһендә лә ҡулланыла. Был осраҡта ул телмәрҙең йә прозаик әҫәрҙең (картинаның) нескә, образлы, нәфис тел менән яҙылыуын (һүрәтләнеүен) да аңлата. Әммә фәнни әҙәбиәттә "шиғриәт" төшөнсәһен бары тик шиғырға (шиғри юлға) ҡағылышлы файҙаланыу йышыраҡ осрай.

Бөгөнгө мәҙәниәттә шиғриәт сәнғәт төрө итеп ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта шиғырҙар нәфис әҙәбиттә генә ҡулланылмай. Мәҫәлән, төрлө текстар, әйтәйек, рекламаларҙа, нәфис әҙәбиәткә алыҫ торған шиғри текстар урын ала. Тарихтан күренеүенсә, хатта ҡайһы бер фәнни һәм медицина трактаттары ла шиғыр менән яҙылыуы тәбиғи тип ҡабул ителгән. Сөнки шиғри тел кеше аңына етеҙерәк үтеп инә һәм үҙенең образлылығы арҡаһында аҙ күләмгә оло мәғәнәләрҙе һыйҙырыу һәләтенә эйә, әһәмиәтлерәк күренә.

Терминология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ритм (грек. rhythmos,шиғриәттә - шиғри телмәрҙең яңғырашын айырым бер тәртипкә һалыу). Был тәртип “шиғыр ҡороу системаһы”ның нигеҙенә һалынған:

  • Шиғри юлдарға бүлеүҙән генә торған текстар, ирекле шиғыр.
  • Шиғыр юлдары теге йәки был өндәрҙең сиратлашыуы аша бер тәртипкә һалына, тигеҙләнә (аныҡ йәки яҡынса, бер-бер артлы йәки ваҡыты-ваҡыты менән).
  • Бер нисә билдәгә нигеҙләнгән шиғыр ҡороу системаһы: ижектәр теҙмәһендә урынлашыуы буйынса ижектәрҙең дөйөм иҫәбе, бер иш оҙонлоҡтағы, бер төрлө баҫымлы ижектәрҙең сиратланыуы. Мәҫәлән, “силлабик шиғыр ҡоролошо” ижектәрҙең иҫәбе, “тоник ҡоролош” – баҫымдарҙың айырым бер тәртибе; “силлабо-тоник” шиғырҙарҙа иһә ошо ике төрҙөң дә бергә ҡулланылыуы мөмкин.

Рифма («шымалыҡ, көйлөлөк») - шиғыр юлдарындағы аҙаҡҡы һүҙҙәрҙең өнөҡшаш булыуы. Рифмалар шиғырҙарҙы трибунанан, сәхнәнән уҡыуҙы, ятлауҙы еңелләштерә. Рифмалар бик күп төрлө була. Строфаның (дүртъюллыҡтың) йә икенсе һәм дүртенсе юлдары, йәки беренсе-икенсе, өсөнсө-дүртенсе юлдары, йәки беренсе һәм дүртенсе юлдары рифмалашыуы ихтимал. Башҡа төрлө рифмалар, мәҫәлән, эске рифмалар (бигерәк тә йыр текстарында йыш ҡулланыла) ҙа осрай.

Метр - шиғырҙа көслө баҫымлы (икттарҙың) һәм йомшаҡ баҫымлы ижектәр (һүҙҙәр, һөйләмдәр) урындар сиратлап килә. Һәр шиғырҙың үҙ үлсәме була. Төрлө тел һәм ил өсөн үҙенә күрә бер үлсәмле шиғыр төрҙәре билдәле. Полиметриялы, йәғни күп үлсәмле шиғырҙар ҙа ижад ителә.

Поэзияның һәм прозаның сиктәре башлыса әҙәбиәтте өйрәнеүселәр өсөн булдырылған шарт ҡына. Шиғри телдә яҙылған проза әҫәре йәки проза теленә яҡын шиғырҙар ҙа осрай.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]