Эллиптик галактика

Эллиптик галактика
	Эллиптик галактика
Алдағы	Линза формаһындағы галактика
	Эллиптик галактика Викимилектә

Эллиптик галактикалар (Е тип тамғаланалар) — бер ниндәй ҙә айырым билдәләре булмаған сферик (эллипсоид) төҙөлөшлө галактикалар класы. Улар Хаббл тарафынан һүрәтләнгән, спираль, линза формаһындағы һәм дөрөҫ булмаған галактикалар менән бер рәттән, дүрт төп галактика төрөнөң береһе булып торалар^[1].

Дөйөм характеристикаһы

Эллипс формаһындағы галактикалар линза формаһындағы һәм спираль формаһындағы галактикаларҙан ныҡ айырыла. Был ике төрҙән айырмалы рәүештә, улар диск формаһында түгел, ә сферик йәки эллипсоид формаһында. Улар үҙҙәренең газын һәм саңын бөтөргән, йондоҙҙар барлыҡҡа килтереүҙе туҡтатҡан тиерлек, шуға күрә^[2] эллиптик галактикаларҙа тик иҫке йондоҙҙар ғына ҡалған: һары һәм ҡыҙыл карликтар, ҡыҙыл гиганттар һәм аҡ карликтар, ә был галактикалар үҙҙәре лә ҡыҙғылт төҫтә^[3]. Галактикаларҙың төҫөнөң интеграль күрһәткестәре йондоҙҙар популяцияһының яҡынса 10 ¹⁰ йыллыҡ йәшенә тура килә, был галактикаларҙа төҫ градиенты күҙәтелә: үҙәктән ни тиклем алыҫыраҡ булһа, галактика шул тиклем зәңгәрерәк була^[4].

Шуға күрә эллиптик галактикаларҙың спираль структура кеүек күренеп торған үҙенсәлектәре юҡ; дисктары ла юҡ, шуға күрә улар бер-береһенә оҡшаш. Ҡабарынҡылыҡтарҙың һәм эллиптик галактикаларҙың динамик характеристикалары оҡшаш, һәм был объекттар оҡшаш рәүештә формалаша тигән фараздар бар<^[5].

Эллиптик галактикалар параметрҙары араһындағы бәйләнештәр

Эллиптик галактикалар өсөн иң билдәле бәйләнештәрҙең береһе — Фабер-Джексон бәйләнеше^[6], ул галактиканың тиҙлек дисперсияһын уның дөйөм яҡтыртыусанлығы менән бәйләй. Был бәйләнеш линза кеүек һәм спираль галактикалар өсөн ҡулланылған Талли-Фишер бәйлелегенә оҡшаш.

Эллиптик галактикалар параметрҙары өсөн бер нисә корреляция бар, улар графиктарҙа галактикаларҙың фундаменталь яҫылыҡ тип аталған яҫылыҡта ятыуына килтерә. Уның барлығы вириаль теоремаһынан килә^[4].

Ҙурлығы һәм формаһы

Эллиптик галактикалар, атамаһынан күренеүенсә, эллипсоид йәки шар формаһында. Улар араһындағы айырмаларҙың береһе ялпаҡлылыҡ: Хаббл ҡыҫылыу индексы тип ${\textstyle 10(1-{\frac {b}{a}})}$ иҫәпләргә тәҡдим итә, бында $a$ — уның эллипсының ҙур, ә $b$ — бәләкәй ярым күсәре. Был ҡиммәт, иң яҡын бөтөн һанға тиклем түңәрәкләп, галактиканың аҫкласын билдәләй. Е0-дан Е7-гә тиклемге билдәләүҙәр ҡабул ителһә лә, артабан Е4-тән Е7-гә тиклемге класлы галактикаларҙың ысынында линза формаһында булыуы күрһәтелә^[7].

Эллипс рәүешендәге галактикалар үҙҙәренең ялпаҡлылығынан тыш, ҙурлыҡтары буйынса ла ныҡ айырылырға мөмкиндәр. Эллиптик галактикаларҙың өҫкө йөҙө сағыулығы, дөйөм алғанда, Серсик законы менән яҡшы һүрәтләнһә лә, төрлө массалы галактикаларҙың Серсик параметры төрлө, һәм, тимәк, өҫкө йөҙө сағыулығы профилдәренең формалары айырыла^[5]. Эллиптик галактикалар бик төрлө ҙурлыҡта һәм массала була: диаметры 3000-700 000 һәм унан да күберәк яҡтылыҡ йылы, ә массалары 10 ^5- тән 10 ¹³ Ҡояш массаһына тиклем. Башҡа бер ниндәй ҙә галактика төрө бындай киң параметрҙар диапазонын күрһәтмәй^[8]. Иң бәләкәй кәрлә эллиптик галактикаларҙың ҙурлығы һәм массаһы иң ҙур шар формаһындағы тупланмаларҙыҡынан ҙур түгел, әммә уларҙа тупланмаларҙа булмаған ҡара материя бар.

Эллиптик галактикаларҙа уларҙы формаһын һаҡлауҙа, ғәҙәттә, әйләнеш хәрәкәте түгел, ә тиҙлек дисперсияһы төп роль уйнай. Был линза формаһындағы һәм эллиптик галактикаларҙы айырыу ысулының береһенә (тулыһынса дөрөҫ булмаһа ла) нигеҙ булып тора: ялпаҡлылыҡтары тигеҙ булғанда, эллиптик галактикаларҙың әйләнеү тиҙлеге һәм дисперсияһы нисбәте бәләкәйерәк^[9].

Барлыҡҡа килеүе һәм эволюцияһы

1936 йылда Хаббл галактикаларҙы классификациялауҙы тәҡдим иткәндә, галактикалар эллиптик формала барлыҡҡа килә, артабан диск, һуңынан спираль структураға эйә була тигән фараз ҡуя. Был фараздың дөрөҫ булмауы иҫбатлана, әммә галактикаларҙы атауҙа үҙ эҙен ҡалдыра: улар Хаббл классификацияһы буйынса әле лә иртә һәм һуңғы типтағы галактикаларға бүленәләр. Галактикаларҙы артабан өйрәнеү эллиптик галактикаларҙың спираль галактикаларға ҡарағанда күпкә киңерәк масса диапазонын биләүен асыҡлай, ә 1970-се йылдарға галактикалар йәшәү осоронда үҙҙәренең тибын үҙгәртмәй тигән гипотеза өҫтөнлөк ала^[10].

Әлеге ваҡытта галактикалар эволюцияһы теорияһы, киреһенсә, галактикалар спираль рәүешендә барлыҡҡа килә, ваҡыт үткән һайын уларҙағы ҡабарынҡылыҡтар нығыраҡ һиҙелә, был уларҙы элекке төрҙәргә төшөрә, тип фаразлай. Бынан тыш, галактикалар бәрелешкәндә һәм ҡушылғанда улар эллиптик булып китәләр^[10].

Әммә эллиптик галактикалар спираль галактикаларҙан боронғораҡ тип иҫәпләнмәй: икеһе лә яҡынса 10 миллиард йыл элек барлыҡҡа килә башлаған. Тик эллиптик галактикаларҙа йондоҙҙарҙың барлыҡҡа килеүе 1 миллиард йылдан да кәмерәк ваҡыт эсендә тамамланһа, спираль галактикаларҙа ул бер тигеҙ тиерлек дауам итә. Шуға күрә эллиптик галактикаларҙағы иң массив йондоҙҙар күптән инде юҡҡа сыҡҡан, ә спираль галактикаларҙа улар даими барлыҡҡа киләләр һәм әле лә күҙәтеләләр^[10].

Миҫалдар

Скульптор йондоҙлоғондағы кәрлә галактика — беҙгә иң яҡын эллиптик галактика;
М 49 — Ҡыҙ тупланмаһындағы иң сағыу галактика.

Иҫкәрмәләр

↑ Hubble E. P. The realm of the nebulae (инг.). — New Haven: Yale University Press, 1936. — P. 124—151. — (Mrs. Hepsa Ely Silliman Memorial Lectures, 25). — ISBN 9780300025002.
↑ Массивные и маломассивные звёзды перестали образовываться примерно в одно время, но массивные уже успели закончить свои жизненные циклы и стать нейтронными звёздами и чёрными дырами.
↑ Кононович Э. В., Мороз В. И. Общий курс астрономии. — Изд. 2-е, исправленное. — УРСС, 2004. — С. 470—486. — 544 с. — ISBN 5-354-00866-2.
1 2 Эллиптические галактики (билдәһеҙ). Дата обращения: 12 май 2020. Архивировано 14 май 2020 года.
1 2 Graham A. W. Elliptical and Disk Galaxy Structure and Modern Scaling Laws // Planets, Stars and Stellar Systems (инг.) / Editor-in-Chief: T. D. Oswalt; Volume Editor: W. C. Keel. — Dordrecht: Springer Science+Business Media, 2013. — Vol. 6: Extragalactic Astronomy and Cosmology. — P. 91—140. — ISBN 978-94-007-5608-3. — DOI:10.1007/978-94-007-5609-0_2.
↑ Faber S. M., Jackson R. E. Velocity dispersions and mass-to-light ratios for elliptical galaxies (инг.) // The Astrophysical Journal. — IOP Publishing, 1976. — Т. 204. — С. 668—683. — DOI:10.1086/154215 — Bibcode: 1976ApJ...204..668F Архивировано из первоисточника 7 август 2020.
↑ Liller M. H. The Distribution of Intensity in Elliptical Galaxies of the Virgo Cluster. II (инг.) // The Astrophysical Journal. — IOP Publishing, 1966. — Т. 146. — С. 28. — DOI:10.1086/148857 — Bibcode: 1966ApJ...146...28L Архивировано из первоисточника 21 март 2020.
↑ Fraknoi A., Morrison D., Wolf S. C. Open Stax Astronomy. — 2017.
↑ Moran S. M. et al. The Dynamical Distinction Between Elliptical and Lenticular Galaxies in Distant Clusters: Further Evidence for the Recent Origin of S0 Galaxies (инг.) // The Astrophysical Journal : journal. — IOP Publishing, 2007. — Т. 665. — № 2. — С. 1067—1073. — DOI:10.1086/519550 — Bibcode: 2007ApJ...665.1067M — Ҡалып:Arxiv
1 2 3 Сильченко О. К. Происхождение и эволюция галактик. — Век 2, 2017. — С. 7—13. — 224 с. — ISBN 978-5-85099-196-8.

Һылтанмалар

Эллиптик галактикалар

[Hubble-1936-1] Hubble E. P. The realm of the nebulae (инг.). — New Haven: Yale University Press, 1936. — P. 124—151. — (Mrs. Hepsa Ely Silliman Memorial Lectures, 25). — ISBN 9780300025002.

[2] Массивные и маломассивные звёзды перестали образовываться примерно в одно время, но массивные уже успели закончить свои жизненные циклы и стать нейтронными звёздами и чёрными дырами.

[:0-3] Кононович Э. В., Мороз В. И. Общий курс астрономии. — Изд. 2-е, исправленное. — УРСС, 2004. — С. 470—486. — 544 с. — ISBN 5-354-00866-2.

[:2-4] 1 2 Эллиптические галактики (билдәһеҙ). Дата обращения: 12 май 2020. Архивировано 14 май 2020 года.

[:1-5] 1 2 Graham A. W. Elliptical and Disk Galaxy Structure and Modern Scaling Laws // Planets, Stars and Stellar Systems (инг.) / Editor-in-Chief: T. D. Oswalt; Volume Editor: W. C. Keel. — Dordrecht: Springer Science+Business Media, 2013. — Vol. 6: Extragalactic Astronomy and Cosmology. — P. 91—140. — ISBN 978-94-007-5608-3. — DOI:10.1007/978-94-007-5609-0_2.

[6] Faber S. M., Jackson R. E. Velocity dispersions and mass-to-light ratios for elliptical galaxies (инг.) // The Astrophysical Journal. — IOP Publishing, 1976. — Т. 204. — С. 668—683. — DOI:10.1086/154215 — Bibcode: 1976ApJ...204..668F Архивировано из первоисточника 7 август 2020.

[7] Liller M. H. The Distribution of Intensity in Elliptical Galaxies of the Virgo Cluster. II (инг.) // The Astrophysical Journal. — IOP Publishing, 1966. — Т. 146. — С. 28. — DOI:10.1086/148857 — Bibcode: 1966ApJ...146...28L Архивировано из первоисточника 21 март 2020.

[8] Fraknoi A., Morrison D., Wolf S. C. Open Stax Astronomy. — 2017.

[MoranDynamicDistinction-9] Moran S. M. et al. The Dynamical Distinction Between Elliptical and Lenticular Galaxies in Distant Clusters: Further Evidence for the Recent Origin of S0 Galaxies (инг.) // The Astrophysical Journal : journal. — IOP Publishing, 2007. — Т. 665. — № 2. — С. 1067—1073. — DOI:10.1086/519550 — Bibcode: 2007ApJ...665.1067M — Ҡалып:Arxiv

[:3-10] 1 2 3 Сильченко О. К. Происхождение и эволюция галактик. — Век 2, 2017. — С. 7—13. — 224 с. — ISBN 978-5-85099-196-8.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]