Эрдман Фёдор Иванович

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Эрдман Фёдор Иванович
нем. Franz von Erdmann
Эшмәкәрлек төрө:

филолог, университет уҡытыусыһы

Тыуған көнө:

15 март 1793({{padleft:1793|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:15|2|0}})

Тыуған урыны:

Германия, Мекленбург — Алғы Померания, Людвигслюст-Пархим[d], Людвигслюст[d]

Ил:

Германия
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Рәсәй империяһы

Вафат булған көнө:

26 февраль 1862({{padleft:1862|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:26|2|0}}) (68 йәш)

Вафат булған урыны:

Рәсәй империяһы, Ҡазан ҡалаһы

Франц Эрдман (йәки Фёдор Эрдман, рус. Эрдман Франц Иванович, нем. Friedrich Franz Ludwig Erdmann)- профессор, ғәрәп һәм фарсы телдәре мөғәллиме, татарҙарның тарихын өйрәнеүгә, төрки халыҡтарның тарихын һәм фәлсәфәһен асыҡлауға өлөшөн индергән шәхес.

Фәнни хеҙмәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Профессор Эрдман Франц Иванович ғәрәп һәм фарсы телдәре мөғәллиме була, Шәрык халыҡтарының, бигерәк тә татарҙарҙың тарихын өйрәнеүгә, төрки халыҡтарҙың тарихын һәм фәлсәфәһен асыҡлауға иғтибар бирә. Ф.Эрдман 1818 йылдан 1845 йылға тиклем Ҡазан университетында эшләгән осоронда, дөйөм алғанда, ғәрәптәр, фарсылар, һәм ҡайһы бер төркиҙәр тарихына һәм философиягә ҡараған утыҙҙан ашыу фәнни хеҙмәт яҙа.

1829 йылның 20 сентябрендә университеттың тел фәндәре бүлеге ултырышында декан Ф.Эрдман татар теленең бик күп һүҙлеген һәм туп-тулы грамматика корпусы төҙөү тураһында яҙмаса тәҡдимнамә эшләй. Ул унда: Бар тарафтан да татарҙар солғанышында йәшәһәк тә, әлегә тиклем татар теле тураһында туп-тулы күләмдә һәм төрлө тармаҡтарҙа ысын мәғәнәһендә төшөнсәгә эйә булмауыбыҙ һәркемгә ғәжәп тойолор; беҙ хатта олпат, системаға һалынған грамматиканың да, һүҙлекте лә, тулыһы менән тураһында һүҙ ҙә юҡ, хатта урта ҡул саналарҙан ла күрһәтә алмайбыҙ.

Шуның менән бергә, уларҙан шул тиклем Европаның бөтә көткәнлегенә һәм башҡорт теленең башҡа телдәр менән бик үк күп суртанына, йәғни әле уның үткән йөҙөн юғалтмауына иғтибар итеп, Эрдман: Тел-әҙәбиәт фәндәре бүлегенә Ҡаҙан университеты тарафынан көнсығыш телдәрен бик яҡшы белеүсе бер нисә кешене эшкә йылға ебәрергә тәҡдим итәм һәм ул бик ентекләп һүҙлек булдырыу һәм туп-тулы грамматика төҙөлөш өсөн кәрәк булған һәр төрлө мәғлүмәтте тупларға, татар әҙәбиәте тарихын тулы һәм дөрөҫ яҡтыртырға, уның бар өлкәләрендәге бөтөн диалектын татар кластарға тейеш, – тип дауам иттерә. Эрдман тәҡдим ителгән идеяларҙы ғәмәлгә ашырыу Ҡаҙан университеты эшсәнлегендә мөһим этап булып торор ине, тип белдерә.

Тел-әҙәбиәт фәндәре бүлеге ултырышы махсус ҡарар ҡабул итә, профессор Эрдман фекере 7 октябрьҙә университет советына тәҡдим ителә. Совет әлеге фекерҙе хуплай һәм бындай һүҙлекте төҙөү өсөн (бында инде грамматика тураһында бөтөнләй һүҙ бармай) 3000 һумлыҡ бүләк билдәләй. Шул уҡ ваҡытта тел-әҙәбиәт фәндәре бүлегенә һүҙлек материал туплай алырҙай кеше тамғаларға тәҡдим итә. Студент Де-Мезон тап бына шундай кеше булып сыға ла. Шунан һуң университет советы 1830 йылның 8 ғинуарында үҙ яғынан эш планын талап итә, һәм попечитель Мусин-Пушкин, советтың татар теленең бик күп һүҙлеге кәрәккәне тураһында фекерен хуплап, уйланылған эште ентекләп эшләнгән программаһын төҙөргә тәҡдим итә.

Шуның нигеҙендә профессор Эрдман 1829 йылның аҙағында татар теленең бик күп һүҙлеге булдырыуҙың ҡоласлы программаһын төзи. Тел-әҙәбиәт фәндәре бүлеге ошо программаны төплө, тулы һәм дөрөҫ тип таба.

12 параграфтан торған әлеге программа арьякта уйланылған булыуы менән таң ҡалдыра. Уның туп-тулы программа һүҙлек төҙөүҙең төп принциптарын аңлатып бирә, хатта башланғыс сығанаҡтарҙы ла күрһәтә. Әлеге программа 1830 йылның майында попечитель тарафынан халыҡ мәғәрифе министрлығына ебәрелә. Бары тик ике йылдан һуң ғына халыҡ мәғәрифе министры попечителгә яуап бирә һәм академик Х. Френ менән адъюнкт Шмидттың әлеге программа яҡтыртылған фекерен еткерә.

Шмидт һәм Френ уға ҡаршы һүҙлеккә барлыҡ төрки телдәре, шул иҫәптән ғосманлы теле кертелде лә тәҡдим иткән, үҙ программаһын һала. Профессор Эрдман үҙ тигәнендә тора һәм билдәле бер шарттар буйынса ғына Ҡазан, Астрахань, Ырымбур һәм Тобол губерналарында ғына йәшәгән татарҙар теле һүҙлеген тәшкил итеү мөмкин эш тип һанай.

Һүҙлектең ниндәй булаһы хаҡында бәхәс барған бер мәлдә, Эрдман материалдарҙы туплау буйынса төп эште йөктәргә йыйынған студент Де-Мезон, университетты тамамлап, Ырымбур губернаһына китеп бара һәм унда Неплюев хәрби училищеһында төрөк-татар телдәре уҡытыусыһы булып эшләй.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Эрдман, Франц-Федор Иванович // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918.
  • Эрдман, Федор Иванович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Биографический словарь профессоров и преподавателей Казанского университета (1804—1904). Ч. І. — Казань, 1904. — С. 240—242
  • Лобачевский Н. И. Руководство Казанского университета. Фрагменты. Письма. — М.: Наука, Главная редакция физико-математической литературы, 1976.