Эфемерида

Эфемерида
	Эфемерида
Өлөшләтә тура килә	альманах[d]
	Эфемерида Викимилектә

Эфемерида (бор. юнан. ἐφημερίς — тәүлегенә, көндәлек ← ἐπί — тәүлеккә + ἡμέρα — тәүлек), астрономияла — Ҡояш, Ай, планеталар һәм башҡа астрономик объекттарҙың бер үк ваҡыт арауығында иҫәпләнгән (мәҫәлән, һәр тәүлектең төн уртаһында) күк координаталары таблицаһы. Йондоҙ эфемеридалары — прецессия, аберрация һәм нутация йоғонтоһона бәйле йондоҙҙарҙың күренешле урындары таблицалары. Шулай уҡ эфемерида тип йондоҙҙарҙың тотолоусан үҙгәреүсән системалары өсөн минимумдың киләһе моментын иҫәпләргә мөмкин булған формула атала.

Эфемеридалар, атап әйткәндә, күҙәтеүсенең координаталарын билдәләү өсөн ҡулланыла (ҡара: диңгеҙ астрономияһы). Шулай уҡ навигация өсөн ҡулланылған Ерҙең яһалма юлдаштарының координаталары ла эфемеридалар тип атала, мәҫәлән , NAVSTAR (GPS), ГЛОНАСС, һәм Галилео системаларында. Спутниктарҙың координаталары спутниктың позицияһы тураһында хәбәрҙәр составында тапшырыла, был осраҡта эфемеридалар тапшырылыуы тураһында һөйләйҙәр.

Эфемеридаларҙы баҫтырып сығарыу

Тарихи баҫмалар

1474 йылда Региомонтан Нюрнбергта үҙенең билдәле "Эфемеридалар"ын баҫтырып сығара^[1]. Был хеҙмәттә 1475—1506 йылдарға эфемеридалар бар. Исеменән үк күренеп тороуынса, эфемеридалар һәр көн өсөн бирелгән. «Эфемеридалар» йондоҙҙарҙың координаталары, планеталарҙың торошо, яҡтыртҡыстарҙың тоташыу һәм тотолоу шарттары таблицаларын үҙ эсенә ала.

Хәҙерге баҫмалар

Эфемеридалар баҫылған иң мөһим астрономик йыллыҡтар: «Астрономический ежегодник», 1921 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы тарафынан нәшер ителә^[2], «Berliner Astronomisches Jahrbuch», «Nautical Almanaс», «Connaissance des Temps», «American Ephemeris».

Бынан тыш, интернетта башҡа эфемеридалар баҫмаларын, профессионалдар һәм энтузиастар эшләгән эфемеридаларҙы иҫәпләргә мөмкинлек биргән сайттарҙы табырға мөмкин. Мәҫәлән:

Фред Эспенак 1995—2006 йылдарҙа НАСА сайтында Ҡояш системаһы планеталарының, Ҡояш һәм Ай эфемеридаларын баҫтырып сығара^[3].
Эфемеридалар калькуляторы «Күк механикаһы Һәм эфемеридаларҙы иҫәпләү институты» сайтында бар (франц. L'Institut de Mécanique céleste et de calcul des éphémérides IMCCE)^[4].
Швейцария эфемеридалары (Чебышёв полиномы менән ҡыҫылған DE406 эфемерида версияһы), JPL эфемеридалары (DE406 һәм яңыраҡ версиялар) һәм Мошьер эфемеридалары (DE200 интерполяцияһы) ярҙамында Excel битендә астрономик иҫәпләүҙәр башҡарырға мөмкинлек биргән китапхана^[5].

Күк йөҙөндәге есемдәрҙең эфемеридаларын иҫәпләү

Ҡояш системаһы объекттарының хәрәкәте хәҙер ярайһы уҡ яҡшы өйрәнелгән. Төрлө астрономик берләшмәләр эфемеридаларҙы иҫәпләү өсөн бер-береһе менән теүәллек буйынса ярышҡан математик моделдәр эшләгән. Был моделдәр махсус астрономик журналдарҙа баҫылып сыға.

ILE моделе

Э. Браундың яҡшыртылған Ай хәрәкәте теорияһы (ILE — Improved Lunar Ephemeris — «яҡшыртылған Ай эфемеридаһы»). Тәүге тапҡыр 1919 йылда Э. У. Браун тарафынан «Ай хәрәкәте таблицалары» (Tables of the Motion of the Moon) тигән хеҙмәтендә тәҡдим ителә һәм 1954 йылда У. Дж. Экерт (W. J. Eckert) тарафынан «Улучшенная лунная эфемерида» (ILE 1954. Improved Lunar Ephemeris 1952—1959. Хөкүмәт типографияһы, Вашингтон) хеҙмәтендә камиллаштырыла. Артабан теорияға тағы ике тапҡыр камиллаштырыу индерелә.

Модель элек Ф. Эспенак тарафынан НАСА сайтында баҫылған тотолоуҙарҙы иҫәпләү өсөн ҡулланылған.

Планета орбиталарының быуат вариациялары моделдәре

Ҡояш системаһы планеталарының хәрәкәтен һүрәтләйҙәр.

VSOP82

1982 йылда П. Бретаньон (P. Bretagnon) тарафынан тәҡдим ителгән, «Астрономия һәм астрофизика» астрономик альманахында «Бөтә планеталар хәрәкәте теорияһы — VSOP82 сиселеше» («Theory for the motion of all the planets — The VSOP82 solution.») тигән исем аҫтында баҫылған. DE200 моделенә нигеҙләнгән.

VSOP87

DE200 моделе нигеҙендә. Меркурий, Венера, Ер-Ай барицентры һәм Марс өсөн ±4000 йыл интервалында, Юпитер һәм Сатурн өсөн ±2000 йыл, .J2000.0 дәүеренән алып Уран һәм Нептун өсөн ±6000 йыл интервалында яҡынса 1" аныҡлыҡ тәьмин итә^[6].

VSOP2000

VSOP82 һәм VSOP87-гә ҡарағанда 100 тапҡырға анығыраҡ, Меркурий, Венера һәм Ер өсөн миллисекундтың (mas) бер нисә унынсы өлөшөн һәм +1900…+2000 ваҡыт арауығында ҡалған планеталар өсөн бер нисә миллисекунд аныҡлығын тәьмин итә^[7].

VSOP2010

Һигеҙ планета: Меркурий, Венера, Ер-Ай бариүҙәге, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун, һәм кәрлә планета Плутон өсөн эллиптик элементтарҙы иҫәпләү өсөн рәттәр бар. VSOP2010 планеталар сиселеше +1890…+2000 ваҡыт арауығында DE405-тең һанлы интеграцияһына нигеҙләнгән^[8].

Теүәллек VSOP82-гә ҡарағанда 10 тапҡырға яҡшыраҡ. −4000…+8000 ҙур ваҡыт арауығында эске иҫәпләүҙәр менән сағыштырыу VSOP2010 Ер төркөмө планеталары өсөн VSOP2000-гә ҡарағанда яҡынса 5 тапҡырға, гигант планеталар өсөн 10-50 тапҡырға яҡшыраҡ тип әйтергә мөмкинлек бирә^[9].

VSOP2013

VSOP2013 һигеҙ планета: Меркурий, Венера, Ер-Ай бариүҙәге, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун һәм кәрлә планета Плутон өсөн эллиптик элементтарҙы иҫәпләү өсөн рәттәрҙе үҙ эсенә ала. VSOP2013 планета сиселеше +1890…+2000 ваҡыт арауығында INPOP10a һанлы интеграцияһына нигеҙләнгән (IMCCE, Париж обсерваторияһында булдырылған)^[10].

Теүәллек −4000…+8000 ваҡыт арауығында Ер төркөмө планеталары өсөн дуға секундының бер нисә унынсы өлөшөн тәшкил итә (1,6" Марс өсөн)^[11].

Тышҡы планеталар теорияһы моделдәре

Тышҡы планеталар теорияһы (англ.) дүрт гигант планета: Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун һәм кәрлә планета Плутон өсөн аналитик хәл итеүҙәр булып тора.

ТОП2010

VSOP2010 кеүек үк, +1890…+2000 ваҡыт арауығында DE405 эфемеридаларына нигеҙләнгән^[12].

ТОП2013

VSOP2013 кеүек үк, +1890…+2000 ваҡыт арауығында INPOP10a эфемеридаларына нигеҙләнгән^[13]. −4000…+8000 ваҡыт арауығында хәрәкәт өсөн иң яҡшы хәл итеү булып тора. Теүәллек гигант планеталар өсөн дуға секундының бер нисә унынсы өлөшөн тәшкил итә, был VSOP2013-тән 1,5…15 тапҡырға яҡшыраҡ^[11].

ELP 2000 моделе

Ай эфемеридаларын ғына һүрәтләй. 1983 йылда М. Шапрон-Тузе (M. Chapront-Touzé) һәм Ж. Шапрон (J. Chapront) тарафынан «Астрономия һәм астрофизика» астрономик альманахында «Ай эфемеридалары ELP 2000» мәҡәләһендә баҫылып сыға.

Теория 37 862 периодик быуынды үҙ эсенә ала: Айҙың эклиптик оҙонлоғо өсөн 20 560 периодик быуын, Айҙың эклиптик киңлеге өсөн 7 684 периодик быуын, Айға тиклемге алыҫлыҡ өсөн 9 618 периодик быуын. Кесе быуындарҙың амплитудаһы 0,00001 дуға секунды һәм алыҫлыҡтар өсөн 2 см тәшкил итә (был теорияның һуңғы теүәллеге түгел, ул бер аҙ түбәнерәк).

Ябайлаштырылған формала (амплитудалары 0,0005 дуға секундынан һәм алыҫлыҡтар өсөн 1 м-ҙан кәмерәк быуындар алып ташлана), модель (VSOP87 моделе менән бер рәттән) Фред Эспенак тарафынан НАСА сайтында баҫылған тотолоуҙарҙы иҫәпләү өсөн ҡулланыла.

Модель ДЭ200/LE200

Ошо модель нигеҙендә 1986 йылдан башлап «СССР-ҙың астрономик йылъяҙмаһында» («Астрономияның дөйөм курсы», 2004, Кононович Е. В., Мороз В. И.) Ҡояш, Ай һәм планеталар эфемеридалары баҫылып сыға башлай.

Модель ДЭ403/LE403

Ҡояш системаһы планеталарының хәрәкәтен тасуирлай һәм Ай эфемеридаларына айырым иғтибар бирә. JPL лабораторияһы хеҙмәткәрҙәре Э. М. Стэндиш, Х. Х. Ньюхолл, Дж. Г. Уильямс һәм У. Ф. Фолкнер тарафынан эшләнгән, 1995 йылда был лабораторияның махсус баҫмаһында «JPL лабораторияһының планета һәм ай эфемеридалары, DE403/LE403» мәҡәләһендә баҫылып сыға. Әлеге ваҡытта эфемеридаларҙың JPL тарафынан эшләнгән замансараҡ варианттары бар (DE406/LE406, DE414/LE414 һ.б.).

Модель EPM2003

Рәсәй Фәндәр академияһының Ғәмәли астрономия институтында булдырылған, унда дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы сиктәрендә ҙур планеталарҙың Һәм Айҙың үҙ-ара боларыуы, Айҙың физик либрацияһы менән бәйле эффекттар, 300 иң ҙур астероидтарҙың һәм массив ҡулсаның боларыуы, шулай уҡ Ҡояш ҡыҫылыуынан динамик боларыуҙар иҫәпкә алына (http://iaaras.ru/media/print/preprint-156.pdf)

Үҙгәреүсән йондоҙҙарҙы өйрәнеүҙә

Үҙгәреүсән йондоҙҙарҙы өйрәнеү өсөн йыш ҡына сираттағы минимумдың ваҡытын белергә кәрәк. Был ваҡытты иҫәпләү өсөн эфемерида тип аталған формула ҡулланыла. Дөйөм формула түбәндәгесә:

$T_{n}=T_{0}+E\cdot P$ ,

унда:

$T_{n}$ — минимумдың киләһе мәле башланыу ваҡыты;
$T_{0}$ — башланғыс (был — башланғыс дәүер)тип ҡабул ителгән минимум моментының тыуыу ваҡыты;
$E$ — был минимум мәленең тыуыу ваҡыты иҫәпләнгән циклдың номеры
$P$ —период (йәғни ике беренсел йәки икенсел минимум араһындағы ваҡыт аралығы).

Шулай уҡ ҡарағыҙ

Ваҡыт
Астрономик йыллыҡ китаптар
Үҙгәреүсән йондоҙҙар

Иҫкәрмәләр

↑ «Эфемериды» (Ephemerides) (билдәһеҙ). Дата обращения: 22 июнь 2020. Архивировано 31 октябрь 2019 года.
↑ Астрономический ежегодник (билдәһеҙ). Дата обращения: 23 ғинуар 2012. Архивировано из оригинала 29 июнь 2011 года.
↑ NASA — 12-Year Ephemeris (билдәһеҙ). Дата обращения: 22 июнь 2020. Архивировано 28 июль 2020 года.
↑ IMCCE — Ephemerids (билдәһеҙ). Дата обращения: 29 ноябрь 2015. Архивировано 8 декабрь 2015 года.
↑ «Швейцарские эфемериды по-русски» (билдәһеҙ). Дата обращения: 6 июль 2019. Архивировано из оригинала 19 октябрь 2015 года.
↑ Bretagnon, P.; Francou, G. Planetary Theories in rectangular and spherical variables: VSOP87 solution (инг.) // Astronomy and Astrophysics : journal. — 1988. — Т. 202. — С. 309. — Bibcode: 1988A&A...202..309B
↑ Analytical Planetary solution VSOP2000 (инг.) // Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy : journal. — 2001. — Т. 80.
↑ ftp://ftp.imcce.fr/pub/ephem/planets/vsop2010/README.pdf
↑ New analytical planetary theories VSOP2010
↑ ftp://ftp.imcce.fr/pub/ephem/planets/vsop2013/solution/README.pdf
1 2 New analytical planetary theories VSOP2013 and TOP2013 | Astronomy & Astrophysics (A&A) (билдәһеҙ). Дата обращения: 9 сентябрь 2018. Архивировано 3 июнь 2018 года.
↑ ftp://ftp.imcce.fr/pub/ephem/planets/top2010/README.pdf
↑ ftp://ftp.imcce.fr/pub/ephem/planets/top2013/README.pdf

Һылтанмалар

Эфемериды, в астрономии // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
Эфемериды // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.

Ҡалып:^v

[1] «Эфемериды» (Ephemerides) (билдәһеҙ). Дата обращения: 22 июнь 2020. Архивировано 31 октябрь 2019 года.

[2] Астрономический ежегодник (билдәһеҙ). Дата обращения: 23 ғинуар 2012. Архивировано из оригинала 29 июнь 2011 года.

[3] NASA — 12-Year Ephemeris (билдәһеҙ). Дата обращения: 22 июнь 2020. Архивировано 28 июль 2020 года.

[4] IMCCE — Ephemerids (билдәһеҙ). Дата обращения: 29 ноябрь 2015. Архивировано 8 декабрь 2015 года.

[5] «Швейцарские эфемериды по-русски» (билдәһеҙ). Дата обращения: 6 июль 2019. Архивировано из оригинала 19 октябрь 2015 года.

[6] Bretagnon, P.; Francou, G. Planetary Theories in rectangular and spherical variables: VSOP87 solution (инг.) // Astronomy and Astrophysics : journal. — 1988. — Т. 202. — С. 309. — Bibcode: 1988A&A...202..309B

[7] Analytical Planetary solution VSOP2000 (инг.) // Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy : journal. — 2001. — Т. 80.

[8] tp://ftp.imcce.fr/pub/ephem/planets/vsop2010/README.pdf

[9] New analytical planetary theories VSOP2010

[10] tp://ftp.imcce.fr/pub/ephem/planets/vsop2013/solution/README.pdf

[aanda.org-11] 1 2 New analytical planetary theories VSOP2013 and TOP2013 | Astronomy & Astrophysics (A&A) (билдәһеҙ). Дата обращения: 9 сентябрь 2018. Архивировано 3 июнь 2018 года.

[12] tp://ftp.imcce.fr/pub/ephem/planets/top2010/README.pdf

[13] tp://ftp.imcce.fr/pub/ephem/planets/top2013/README.pdf

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]