Яушев Ғәбделвәли Әхмәтйән улы

Яушев Ғәбделвәли Әхмәтйән улы
	Яушев Ғәбделвәли Әхмәтйән улы
	татар. Габделвәли Әхмәтҗан улы Яушев
Зат	ир-ат
Гражданлыҡ	Рәсәй империяһы
Тыуған көнө	12 март 1840
Тыуған урыны	Троицк, Троицк өйәҙе, Ырымбур губернаһы, Рәсәй империяһы
Вафат булған көнө	13 сентябрь 1906 (66 йәш)
Бер туғандары	Яушев, Муллагали Ахметжанович[d]
Балалары	Аитова Фәтихә Ғәбделвәли ҡыҙы
Биләгән вазифаһы	сауҙагәр[d]
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре	За усердие[d]

Ғәбделвәли Әхмәтйән улы Яушев (12 март, 1840 йыл, Троицк ҡалаһы — 13 сентябрь, 1906 йыл, шул уҡ йыл) — эшҡыуар, йәмәғәт эшмәкәре һәм меценат, Яушевтар сауҙагәрҙәре династияһы вәкиле.

Ғәбделвәли Әхмәтйән улы Ырымбур губернаһының Троицк ҡалаһында беренсе гильдия сауҙагәре Әхмәтжан Яушев ғаиләһендә тыуа.^[1] 1875 йылда әтиһе үлгәндән һуң, Әбделвәли Яушев, сабыйҙары Мөхәммәтсадиҡ, Мөхәммәтшәриф һәм Муллағәли менән бергә, ғаилә бизнесын үҙ ҡулдарына ала һәм ғаилә предприятиеларын "Ғәбделвәли Әхмәтйән улы Яушев һәм уның сабыйҙары фирмаһы аҫтындағы сауҙа йорто"на берләштерәләр.^[2]

Эшҡыуарлыҡ

Сауҙа

Яушевтар фирмаһы төрлө ауыл хужалығы һәм сәнәғәт тауарҙары (йөн, тире, күн, иген, он, сәй һәм шәкәр, шулай уҡ сәнәғәт тауарҙары, тәмәке, аҙыҡ-түлек һәм башҡа тауарҙар) менән сауҙа иткән.

Сауҙа уның киң селтәре аша үткәрелгән 20-нән ашыу күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу магазиндарында, шулай уҡ Рәсәй империяһының иң эре йәрминкәләрендә, шул иҫәптән Түбәнге Новгород һәм Ирбит йәрминкәләрендә. 1895 йылда туҡыма һатыуҙан ғына ағалы-ҡустылы Яушевтарҙың сауҙа йортоноң әйләнеше 4,3 млн һум тәшкил итә. Шуның 1,5 миллион һумы Ташкент филиалынан килгән.^[3]

Үҙ производствоһы

Тауарҙың бер өлөшөн Яушевтар үҙҙәренең сәнәғәт предприятиеларында етештергән. Улар атаһынан Троицкиҙа тире һәм һабын заводын мираҫ итеп ала. Яушевтар шулай уҡ Троицкиҙа бәләкәй генә мал һуйыу цехы һәм май заводы, сәй ҡаплау заводы һатып ала, Семиречье районының Троицкиҙа һәм Токмаҡта йөн йыуыу заводтары аса. 1891 йылда Яушевтар Троицкийҙа ҙур пар тирмәне төҙөй, ә 1893 йылда Троицкий районының Ключевская ауылы янында тағы бер ун тирмән төҙөй, ул күн эшкәртеү заводын дубиль матдәләр менән тәьмин итә һәм иген тартыу өсөн шәхси заказдарҙы үтәй.^[3]

Эшҡыуарҙар Урта Азияла ауыл хужалығы эшкәртеүен дә үҫтергән. Улар Ташкент тирәһендә мамыҡ плантациялары төҙөй, 1888 йылда Ташкент районының Әлимкент ҡалаһында һәм Кинсәйҙә, Калес тимер юл вокзалы янында мамыҡ эшкәрткән заводтар төҙөй.^[3]

XIX быуат аҙағында Яушев фирмаһының географияһы

Троицк (штаб-фатиры)

Бүлектәр:

Чиләбе
Оренбург губернасының Кочкар бистәсе
Костанай, Тургай өлкәсе
Ташкент(Сырдарья өлкәсе)
Тараз
Тукмак Семиречье өлкәсе
Казах даласының даими ярминкәләр була торган җиде торак пунктында (Звериноголов, Карачел, Николаев, Тукман, Тургай, Усть-Уй, Чөмләк) һәм Кытай шәһәре Голҗада уңышлы эшли.

Вәкиллектәр:

Хәйриә һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге

Ғәбделвәли күренекле меценат була һәм ағалары менән берлектә Рәсәй империяһындағы төрки халыҡтар араһында әҙәбиәт сығарыуға, мәсеттәр төҙөүгә, мәғарифты үҫтереүгә, модернизацияға булышлыҡ итә.

1893 йылда ул Санкт-Петербургта «Мишҡәт әл-мәсәбих» (Яҡтыртыу урыны) хәҙистәр йыйынтығын мең дана баҫтырыу өсөн 6000 һум бүләк итә. Ғәбделвәли Яушев һәм уның ағалары Ислам джадиды ижтимағи-сәйәси хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. Зәйнулла Рәсүлев һәм башҡа дини һәм донъяуи эшмәкәрҙәр менән бергә ағалы-ҡустылы Яушевтар Көньяҡ Уралда мосолман мәғариф системаһын үҙгәртеп ҡороуҙы башлап ебәреүселәр һәм төп бағыусылар иҫәбендә була. Улар Троицк, Верхнеуральск, Костанай, Троицк һәм Челябинск өлкәләрендәге Жадид (яңы ысул) мәктәптәрен финанслай^[3].

1885 йылдан Троица мәҙрәсәһендә рус класының почетлы кураторы булып эшләй, бының өсөн миҙал менән бүләкләнә. 1901 йылда был класс ағалы-ҡустылы Яушевтар үтенесе буйынса Троица ике класлы урыҫ-татар мәктәбенә үҙгәртелә.^[3]

1896 йылда Троицктың Икенсе мәсете попечителдәре булараҡ Яушевтар «Мөхәммәҙиә» биҫтә мәҙрәсәһен реформалай һәм бағыусылыҡ итә, уны Уралдағы иң яҡшы мосолман белем биреүҙең береһенә әйләндерә.

1898 йылда Яушевтар Троица мосолман хәйриә йәмғиәтен ойоштороу инициаторҙары иҫәбенә инә. 1901 йылдан алып үлеменә тиклем был ойошманың рәйесе булып Абдулвәли Яушев эшләй.^[4]

1905 йылда ул Түбәнге Новгородта үткән Россия мөсөлмандар Беренсе съездында катнашучыларның һәм иғәнәселәрҙең береһе була һәм Россияла беренсе мосолман сәйәси партияһы «Иттифаҡ әл-Мөслимин» сәғәтте ойоштороусыларҙың береһе була.

Бынан тыш, 1888-1906 йылдарҙа Троицк ҡала думаһы ағзаһы була. 1895 йылда мөфтөй Мөхәмәтжар Солтанов һәм Ахун Әхмәтхажи Рахманҡолов менән бергә Ҡышҡы һарайҙа батша Николай II тәхеткә ултырыуы менән ҡотлау өсөн ҡабул итәләр. Делегация императрицаға 10 мең һумлыҡ йөн тун бүләк итте.

Ғәбделвәли Яушев Троицк ҡалаһының Иҫке Мосолман зыяратында ерләнгән.

Ғәиләһе

Ул вафат булғандан һуң, ағаһы Муллағәли ғаилә фирмаһын үҙ ҡулына ала һәм Октябрь революцияһынан һуң Яушев предприятиелары национализацияланғанға тиклем Яушев фирмаһына етәкселек итә.Әбделвәли Яушев бер нисә тапҡыр өйләнгән, революцияға тиклем уның ҡатындарының береһе Ҡостанай ҡыҙҙар гимназияһы мөдире булған.^{[сығанаҡ 71
көн күрһәтелмәгән]}

Ҡыҙҙарының береһе Фатиха Айытова — йәмәғәт эшмәкәре һәм меценат, Ҡазанда беренсе татар ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһына нигеҙ һалыусы.
Улдарының береһе сауҙагәр һәм Мәскәү собор мәсетенә нигеҙ һалыусы Сәлих Эрзиндың ҡыҙына өйләнгән.
Уның ике улы ағалы-ҡустылы Рәмеевтарҙың Оренбургтан килгән ҡыҙҙарына өйләнә: Закир Рәмеевтың ҡыҙы Рауза һәм Шакир Рәмеевтың ҡыҙы Фатима.^[5]^[6]

Уларҙың тоҡомдарының ҡайһы берҙәре Совет власы осоронда репрессияға эләгә.^[7]

Шулай уҡ ҡарағыҙ

Иҫкәрмәләр

↑ Стараниями Абдулвали (билдәһеҙ). Дата обращения: 11 май 2016. Архивировано 13 апрель 2016 года.
↑ Габдулбари Баттал. Абдулвали Яушев // Издатели: сыновья Абдулвали — Мухаметгали, Муллаахмет и Абдулгазиз Яушевы. Типография газеты «Вакыт» в Оренбурге, 1912 г.
1 2 3 4 5 100 великих предпринимателей России" " Номинанты " Яушев Абдулвали Ахметжанович (билдәһеҙ). Дата обращения: 11 май 2016. Архивировано 2 июнь 2016 года.
↑ А. Хабутдинов. Институты российского мусульманского сообщества в Волго-Уральском регионе — Марджани, 2013
↑ Первый съезд мусульман России (к 100-летию проведения)-I Всероссийский съезд мусульман России и его решения (билдәһеҙ). Дата обращения: 11 май 2016. Архивировано 9 август 2016 года.
↑ Участники I Всероссийского съезда мусульман России: краткие биографические сведения (билдәһеҙ). Дата обращения: 11 май 2016. Архивировано 8 август 2016 года.
↑ Фарида Каипова, Альбина Ярмуллина. Дети братьев Рамеевых 2022 йыл 11 август архивланған. - Ватандаш, 25.07.2022

Һылтанмалар

[staranijami-1] Стараниями Абдулвали (билдәһеҙ). Дата обращения: 11 май 2016. Архивировано 13 апрель 2016 года.

[2] Габдулбари Баттал. Абдулвали Яушев // Издатели: сыновья Абдулвали — Мухаметгали, Муллаахмет и Абдулгазиз Яушевы. Типография газеты «Вакыт» в Оренбурге, 1912 г.

[historybiz-3] 1 2 3 4 5 100 великих предпринимателей России" " Номинанты " Яушев Абдулвали Ахметжанович (билдәһеҙ). Дата обращения: 11 май 2016. Архивировано 2 июнь 2016 года.

[4] А. Хабутдинов. Институты российского мусульманского сообщества в Волго-Уральском регионе — Марджани, 2013

[5] Первый съезд мусульман России (к 100-летию проведения)-I Всероссийский съезд мусульман России и его решения (билдәһеҙ). Дата обращения: 11 май 2016. Архивировано 9 август 2016 года.

[6] Участники I Всероссийского съезда мусульман России: краткие биографические сведения (билдәһеҙ). Дата обращения: 11 май 2016. Архивировано 8 август 2016 года.

[vatandash-7] Фарида Каипова, Альбина Ярмуллина. Дети братьев Рамеевых 2022 йыл 11 август архивланған. - Ватандаш, 25.07.2022

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]