Яңы Сүрәкәй

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ауыл
Сүрәкәй
Ил

Рәсәй

Федерация субъекты

Башҡортостан

Муниципаль район

Салауат районы

Координаталар

55°02′04″ с. ш. 58°36′33″ в. д.HGЯO

Сәғәт бүлкәте

UTC+6

Цифровые идентификаторы
Автомобиль коды

02, 102

ОКАТО коды

80 247 847 002

ОКТМО коды

80 647 447 106

Сүрәкәй (Рәсәй)
Сүрәкәй
Сүрәкәй
Яңы Сүрәкәй (Башҡортостан Республикаһы)
Сүрәкәй

Яңы Сүрәкәй (рус. Новосюрюкаево), боронғо исеме НуғайБашҡортостандың Салауат районындағы ауыл. Мөрсәлим ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 145 кеше[1]. Почта индексы — 452485, ОКАТО коды — 80247847002[2].

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Район үҙәгенә тиклем (Малаяҙ): 54 км
  • Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Мөрсәлим): 3 км
  • Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мурсалимкино): 5 км

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сүрәкәй ауылына Себер даруғаһы Түбәләҫ улусына ҡараған Түбәләҫ—Ҡыуаҡан ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылдың ырыу аралары: • АҡтамаҡҠыуаҡанӨрөстәнҠаһашМөһәшСөмәйҠырғыҙШайтан[3].

Сүрәкәй ауылына XVIII быуат уртаһында Мәжит Сүрәкәйевтең атаһы (1760-1823) тарафынан нигеҙ һалынған. Мәжиттең улдары: Ғабит һәм Әбделатиф (уның улдары - Мөхәмәтшәриф, Ишбулды, Ишмырҙа). Мәжиттең ағаһы - указлы аҙансы Иркәбай , уның улы - Ишбирҙе булған[4].

1773 йылда 1865 йылдан бирле Түбәләҫ ырыуы старшинаһы булған Собханғол Килтәков, батыр йөрәкле ирҙәрҙе йыйып, Һатҡы заводына һөжүм иткән һәм баш күтәреүселәргә ҡорал менән ярҙам иткән[5].

1773 йылда Салауат Юлаев етәкселегендәге көрәшкә Илсекәй ауылынан Ғәбдеш Таҡил, Аҡһары Йосопов, Илсекәй Биктуғанов, Тимәт Иштуғанов, Ҡалмаҡ Көҫәпәев (Һунбыҡ нәҫеленән), Наҙарғол Балтасов, Сәфәр Смаҡов, Күсәш Мишәров, Монас Биктуғанов, Биҡҡол Тәүешев (Тәүеш нәҫеленән), Сүрәкәй ауылынан Собханғол Килтәков, Ҡалмаҡҡол Килтәков, Арыҫланғол Собханғолов, Ҡарағол ауылынан Ишембәт Иҫәк(н)әев ҡушыла. Улар бөтәһе лә С. Юлаев һәм уның атаһы Ю.Аҙналиндан һорау алғанда шаһит булараҡ тарихҡа инеп ҡалған. Ошо шаһиттар Эҫем заводын яндырыу, Йүрүҙән, Ҡатау-Иван заводтарын ҡамауҙа тотоу тураһында мәғлүмәт бирәләр. Әммә С. Юлаевтың һәм Ю. Аҙналиндың кеше үлтереүе тураһындағы һорауға: "Беҙ уларҙың кеше үлтергәнен күрмәнек",- тип яуап бирәләр. Был мөмкин тиклем ихтилал етәкселәрен яҡларға тырышыу тураһында һөйләй [6].

Әммә һирәк булһа ла, үлем язаһынан ҡурҡҡанлыҡтан, үҙҙәрен аҡларға тырышыусылар, хаталы юлға баҫыусылар ҙа булған. Салауат Юлаев тураһында эҙләнеү хеҙмәте авторы И. М. Гвоздикова, документтарға таянып, түбәндәге үкенесле мәғлүмәт бирә: "Сүрәкәй ауылынан Арыҫлан Собханғолов, һорау алғанда, башҡорттар, Юлай бойороғо буйынса, йәнәһе, Йүрүҙән заводы эшселәрен үлтерҙе, тигән һүҙҙәре менән милли-азатлыҡ көрәшселәренең хәлен күпкә ҡыйынлаштырған"-, ти. Һәм ғалимә, "нимә этәрҙе икән уны милләттәштәрен һәм диндәштәрен һатырға", тип яҙып ҡуйған[7].

1728-1847 йылдарҙа Сүрәкәй, башҡа Түбәләҫ ауылдары кеүек, 4-се Көнбайыш кантоны 2-се йортона ингән (һуңынан 5-се кантон, тип йөрөтөлгән). 1795 йылда Сүрәкәйҙә 21 йортта 99 кеше, Түбәләҫ ауылдары араһында, дәүмәле буйынса Тирмәндән ҡала, икенсе ауыл булған, тимәк. 1816 йылда шул тиклем үк йортта 118 башҡорт, 1859 йылда - 44 йортта 200 кеше, 1920 йылда - 65 йортта 350 башҡорт донъя көткән.

XIX быуаттың икенсе яртыһында ауылда йорт старшинаһы Ниғмәтулла һәм йорт йөҙ башы (сотник) Шәмсетдин Нуғаевтар йәшәгән. Бына ни өсөн был ауылды әлегә тиклем Сүрәкәй тип тә, халыҡ араһында Нуғай тип тә йөрөтәләр.

Биләмә берәмектәренә инеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Теркәү йылы Улус, ауыл советы Өйәҙ, кантон, район Губерна, Республика Дәүләт
1795 Түбәләҫ улусы Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй Империяһы
1816 18-се йорт 4-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1834 7-се йорт 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1847 7-се йорт 8-се Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1859 7-се йорт 8-се Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1895 Нәсибаш улусы Златоуст өйәҙе Өфө губернаһы Рәсәй империяһы
1920 Ҡалмаҡҡол улусы Мәсәғүт кантоны Автономлы Башҡорт ССР-ы Coat of arms of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg РСФСР
1926 Ҡалмаҡҡол улусы Мәсәғүт кантоны Автономлы Башҡорт ССР-ы СССР СССР
1935 Ҡалмаҡҡол ауыл советы Малаяҙ районы Башҡорт АССР-ы СССР СССР
1941 Ҡалмаҡҡол ауыл советы Салауат районы Башҡорт АССР-ы СССР СССР
1989 Мөрсәлим ауыл советы Салауат районы Башҡорт АССР-ы СССР СССР
1990 Мөрсәлим ауыл советы Салауат районы Башҡортостан Республикаһы Рәсәй флагы Рәсәй Федерацияһы

Сүрәкәйҙәрҙең 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуын фаразлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сүрәкәй ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1842 йылда 158 кешегә ҡарата 16 сирек ужым һәм 144 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. 158 кеше йәшәгән 29 йортта 229 йылҡы, 120 һыйыр, 152 һарыҡ малы, шулай уҡ 29 солоҡтары булған.

Әнүәр Әсфәндийәров: "Яңы Сүрәкәй тураһында мәғлүмәт юҡ. 1920 йылға тиклем тик бер ауыл - Сүрәкәй генә булған. Тимәк, Яңы Сүрәкәй һуңыраҡ барлыҡҡа килгән",- тип яҙған[8].

Совет осоронда Сүрәкәй ауылы XXI партсъезд исемендәге колхоздың бригадаһы ине. Эре мөгөҙлө малсылыҡ, ҡуйсылыҡ үҫешкәйне. Данлыҡлы колхозсылары, хеҙмәт алдынғылары менән ғорурланып йәшәне.

Хәҙерге көндә Сүрәкәй ауылы янында "Башкиравтодор" предприятиеһы ер байлығы, таш, ҡаҙа. Сүрәкәй башланғыс мәктәбе ун йыл элек ябылды. Уҡыусылар Мөрсәлим урта мәктәбенә автобус менән йөрөп уҡый. Йәштәр, эш эҙләп, ситкә сығып китә.

Ауылдың XX быуаттағы үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Большевиктар партияһы 1925 йылдан башлап наҙанлыҡты бөтөрөүгә йүнәлтелгән саралар күрә башлай. Сүрәкәйҙә өс йыллыҡ башланғыс мәктәп асылды, уҡыусылар 4 синыфты Ҡалмаҡҡолда уҡырға тейеш ине. Унан бик һирәк кешегә 20-25 саҡрымда ятҡан Лағыр ШКМ (крәҫтиән йәштәре мәктәбе)н тамалау мөмкин булған. Һуңғараҡ Алты ауыл Түбәләҫ балалары 1935 йылда асылған Тирмән 7-йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәбенә йөрөп уҡыған. Һуғыштан һуң Ҡалмаҡҡолда 7-йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәп, 60-сы йылдарҙан башлап урта мәктәп эшләне. Ҡарағол, Илсекәй, Сүрәкәй ауылы балалары ошо мәктәпкә йөрөп уҡыны. Хәҙер ул Мөрсәлим урта мәктәбе тип атала.

Үҙгәртеп ҡороу йылдарының ҡыйынлыҡтары һәм ҡыҫҡартыу сәйәсәте 2000-се йыдарҙың тәүге тиҫтәһендә Сүрәкәйҙә бөтөнләй мәктәп ябылыуына килтерҙе.

30-сы йылдарҙа Ҡалмаҡҡол, Сүрәкәй, Ҡарағол һәм Илсекәй ауылдары "Путь социализма" тигән колхозға ойошҡан. Уның беренсе рәйесе Әғзәм Хажиморатов, икенсеһе- Ғәлимйән Ишбирҙин булған.

Ҡалмаҡҡол ауылы 1958 йылдан XXI партсъезд исемендәге колхоздың үҙәгенә әйләнде. Был колхозға шулай уҡ Илсекәй, Ҡарағол, Сүрәкәй ауылдары, Рус Илсекәйе утары ҡараны.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар
2002 йыл 9 октябрь
2010 йыл 14 октябрь 145 72 73 49,7 50,3

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Урамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Элек, рәсми исемдәр юҡ саҡта, халыҡ урамдарҙы түбәндәгесә атап йөрөткән: Тау башы, Тау аҫты.

Хәҙер:

башҡ. Тау урамы - рус. Нагорная улица

башҡ. Урман урамы - рус. Лесная улица [9]

Ер-һыу атамалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тауҙар:

Мәсет тауы, Сейә тауы, Уғармағас

Йылға, шишмәләр:

Биремьяҙ

Ялан, бесәнлектәр:


Ер-урын атамалары:

Урта юл, Баҡал юлы [10]

Ауылдың билдәле кешеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Хәйретдинов Ғилметдин улы — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән
  • Сәйетғәлин Сибәғәтулла Ситтыҡ улы — әүлиә, белемсе, халыҡ дауалаусыһы[11].
  • Ибраһимов Баязит Ғәбиҙулла улы (1950) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Салауат районының элекке хакимиәт башлығы, «Восток» колхозы (үҙәге — Ишембай ауылында) рәйесе, Мөрсәлим ауыл советы рәйесе, эшҡыуар[12].
  • Йомағужина Сәхиә Хәйбулла ҡыҙы — XXI партсъезд исемендәге колхозының алдынғы малсыһы, быҙау ҡараусыһы. 1987 йылғы СССР Халыҡ ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең Көмөш миҙалына лайыҡ булыусы[13].
  • Хәйретдинов Роберт Хәйретдин улы (1950-) — Рәсәй Федерацияһы мәғарифының почётлы хеҙмәткәре, уҡытыусы.
  • Ишморатова (Лоҡманова) Роза Ғарифйән ҡыҙы (1957) — Рәсәй Федерацияһы мәғариф алдынғыһы, уҡытыусы.
  • Хәйретдинов Эдуард — физика-математика фәндәре кандидаты, СССР Фәндәр академияһы хеҙмәткәре.
  • Хәйретиднов Эрнст Фәррәх улы — физика-математика фәндәре кандидаты, Германияла йәшәй.
  • Хәйретдинов Марат Ямалетдин (Емадит) улы — профессор, Мәскәү ҡалаһында йәшәй.

Сүрәкәйҙә тыуып-үҫкәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡарағыҙ: Ҡыуаҡан (Түбәләҫ) ырыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡушаматтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сүрәкәй тураһында ваҡытлы матбуғат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Яңы Сүрәкәй // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2019. — ISBN 978-5-88185-143-9.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Хисамитдинова Ф.Г. Башкирская ойконимия XVI-XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991.
  • Гвоздикова И.М. Салават Юлаев. Следственные материалы. Уфа, 1992.
  • Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 141 с. (История деревни Сюрюкаево).
  • Ахмадиев Б.Х., Гафаров Х.А., Гибадуллин В.Г. На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник.  (рус.)
  2. Яңы Сүрәкәй ауылы «Госсправка» сайтында
  3. А. А. Камалов, Ф. У. Камалова «Атайсал», Өфө, Китап, 2001, 285-се б.,полевые записи Абдуллиной М.Ф.
  4. Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001. – 141 с.
  5. И. М. Гвоздикова. Салават Юлаев. Исследование документальных источников, 2-е издание. Уфа:Китап 1992. (Собханғол Килтәковтың батырлығы тураһында "Мөрсәлим" битендә уҡығыҙ)
  6. Шәмсетдинов Я. М. Ырыуым -Түбәләҫ - Ағиҙел, 2002, 2-се һаны, 172-178 бб.
  7. И. М. Гвоздикова. Салават Юлаев. Исследование документальных источников, 2-е издание. Уфа:Китап 1992
  8. Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001. – 141 с.
  9. Информатор Ниғмәтова (Хисамова) Фәриә Шәрифулла ҡыҙы (1950), уҡытыусы
  10. Информатор Ниғмәтова (Хисамова) Фәриә Шәрифулла ҡыҙы (1950), уҡытыусы
  11. Башҡортостан — әүлиәләр иле/ III бүлек. Әүлиәләр-халыҡ хәтерендә, 230—231 бб.
  12. Информатор Ниғмәтова (Хисамова) Фәриә Шәрифулла ҡыҙы (1950), уҡытыусы
  13. https://ba.wikipedia.org/wiki/Йомағужина_Сәхиә_Хәйбулла_ҡыҙы