Ғаруз
Ғаруз (ғәр. اَلْعَرُوض, әл-гаруз) — квантитатив ҡанундарға нигеҙләнгән ғәрәп-фарсыларҙа һәм төрки халыҡтарҙа таратыу алған шиғри әҫәрҙәр ғилеме[1]. Ғәрәптәр тарафынан ул "Шиғриәт ғилеме" (ғәр. عِلْم اَلشِّعْر, гыйлем әш-шигырь) тип күп осраҡта исемләнә[2]. Татар халҡы Урта быуаттар шиғриәтенең күпселек өлгөләре ғаруз метрында ижад ителгән[3][1].
Тарих
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Ғаруз шиғриәт системаһы тәүге тапҡыр күсмә ғәрәптәрҙә барлыҡҡа килә[3]. Системаның теоретик нигеҙҙәрен VIII быуатта боронғо ғәрәп әҙәбиәте белгесе һәм филологы Хәлил ибн Әхмәд (инг.)баш. үҙенең «Garuz» (ғәр. العرض Әл-гаруз) китабында һүрәтләнгән [4]. Китап бөгөнгәсә һаҡланмаған. Аҡрынлап ғаруз тажик-фарсы классик шиғриәтендә киң тарала, әммә унда тажик-фарсы зауыҡтарына яраҡлаштырыла[5]. X — XII быуаттарҙа ғаруз канондарында Ғүмәр Хәйәмдең шиғырҙары һәм Фирҙәүсиҙең «Шахнамә»һе барлыҡҡа килә[5].
Төрки ғаруз
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Утыҙ Имәни, Әбелмәних Ҡарғалай, Һибәтулла Сәлихов, Ғәбделжәбәр Ҡандалай, Шәмсетдин Зәки, Ғәли Чокри, Аҡмулла ижады аша Ғәбдулла Туҡай, Дәрҙемәнд, Мәзи Шәҙиә әҫәрҙәрендә төрки ғаруздың боронғо йолалары дауам итә.
Ҡазан ханлығы осоронда Мөхәммәтйәрҙең «Төхфәи-мәрҙән» ( Егеттәр бүләге ) һәм «Нуры содур» ( Күкрәк яҡтыһы ) әҫәрҙәре, шулай уҡ Ҡол Шәриф һәм Өмми Камалдың айырым шиғырҙары ла төрки ғаруз традицияһына ҡарай .
XI быуатта фарсы шиғриәте йоғонтоһонда төрки ғаруздың формалашыуы башлана. Дөйөмтөрки донъяһында тәүге ғаруз канондарына нигеҙләнгән әҫәр ҡарахан шағиры Йософ Баласағуниның «Ҡотадғу Белег» (Изгелекле белем) әҫәре булған тип иҫәпләнә[3]. Төрки ғаруз XIV-XV быуаттарҙа киң тарала: ул Саҡҡаҡи, Лотфи (рус.)баш. , Мәүләнә Атаи (рус.)баш. , Ғәлишер Нәуаи һәм Борханетдин Сиваслы (рус.)баш. әҫәрҙәрендә ҡулланыла. Волга буйындағы төрки ғаруз канондарында тәүге әҫәрҙәр Ҡотбтың «Хосрау үә Ширин», Хәрәзмиҙең «Мәхәббәтнамә», Хисам Кәтибтең «Жөмжөмә солтан», Сәйф Һараиҙың «Гөлөстан бит-төрки» һәм «Сөһәйел үә Гөлдөрсөн»[6]. Төрки ғаруз стилендә ижад ителгән иң киң билдәле әҫәрҙәрҙең береһе — «Кисекбаш» эпик поэмаһы[5].
Ғаруз үлсәмдәре
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]| № | Бәхер-үлсәмдәр | Тафаилдар | Схема | Асыҡлама |
|---|---|---|---|---|
| 1 | الطويل
Әт-тавил |
فعولن مفاعيلن \ فعولن مفاعيلن | U — — / U — — — / U — — / U — — — | طويلٌ له دون البحور فضائلٌ فعولن مفاعيلن فعولن مفاعلن |
| 2 | المديد
Әл-мәдид |
فاعلاتن فاعلن \ فاعلاتن فاعلن | — U — — / — U — /— U — — / — U — | لمديد الشعر عندي صفاتُ فاعلاتن فاعلن فاعلاتن |
| 3 | البسيط
Әл-бәсит |
مستفعلن فاعلن \ مستفعلن فاعلن | — — U — / — U —/— — U — / — U — | إن البسيط لديه يبسط الأملُ مستفعلن فاعلن مستفعلن فعلن |
| 4 | الوافر
Әл-вафир |
مفاعلتن مفاعلتن فعولن | U — U U — / U — U U — / U — — | بحور الشعر وافرها جميل مفاعلتن مفاعلتن فعولن |
| 5 | الكامل
Әл-камил |
متفاعلن \ متفاعلن \ متفاعلن | U U — U — / U U — U — / U U — U — | كمل الجمال من البحور الكامل متفاعلن متفاعلن متفاعلن |
| 6 | الهزج
Әл-һазәҗ |
مفاعيلن \ مفاعيلن \ مفاعيلن | U — — — / U — — — / U — — — | على الأهزاج تسهيل مفاعيلن مفاعيلن |
| 7 | الرجز
Әр-рәҗәз |
مستفعلن \ مستفعلن \ مستفعلن | — — U — / — — U — / — — U — | في أبحر الأرجاز بحرٌ يسهل مستفعلن مستفعلن مستفعلن |
| 8 | الرمل
Әр-рамәл |
فاعلاتن \ فاعلاتن \ فاعلاتن | — U — — / — U — — / — U — — | رمل الأبحر ترويه الثقات فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن |
| 9 | السريع
Әс-сари' |
مستفعلن مستفعلن مفعولات | — — U — / — — U — / — — — U | بحرٌ سريع ماله ساحل مستفعلن مستفعلن فاعلن |
| 10 | المنسرح
Әл-монсарих |
مستفعلن مفعولات مستفعلن | — — U — / — — — U / — — U — | منسرح فيه يضرب المثل مستفعلن مفعولات مفتعلن |
| 11 | الخفيف
Әл-хәфиф |
فاعلاتن مستفعلن فاعلاتن | — U — — / — — U — / — U — — | يا خفيفاً خفّت به الحركات فاعلاتن مستفعلن فاعلاتن |
| 12 | المضارع
Әл-мозари' |
مفاعيلن فاعلاتن مفاعيلن | U — — — / — U — — / U — — — | تعدّ المضارعات مفاعيلُ فاعلاتن |
| 13 | المقتضب
Әл-мокта́заб |
مفعولات مستفعلن مستفعلن | — — — U / — — U — / — — U — | اقتضب كما سألوا مفعلات مفتعلن |
| 14 | المجتث
Әл-мөҗтасс |
مستفعلن فاعلاتن فاعلاتن | — — U — / — U — — / — U — — | أن جثت الحركات مستفعلن فاعلاتن |
| 15 | المتقارب
Әл-мөтәкариб |
فعولن \ فعولن \ فعولن | U — — / U — — / U — — | عن المتقارب قال الخليل فعولن فعولن فعولن فعول |
| 16 | المتدارك
Әл-мөтәдәрик |
فاعلن \ فاعلن \ فاعلن \ فاعلن | — U — / — U — / — U — / — U — | حركات المحدث تنتقل فعلن فعلن فعلن فعل |
Сығанаҡтар
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- Аруз // Словарь литературоведческих терминов / Ред.-сост.: Л. И. Тимофеев и С. В. Тураев. — М.: «Просвещение», 1974. — С. 22. — 509 с. — 300 000 экз.
- Бакиров М.Х. Татарский фольклор: монография / Марсель Бакиров – Казань : Ихлас, 2012. – 399 с.; ISBN 978-5-904736-22-4.
- Дулат-Алеев В.Д. Татарская музыкальная литература / В.Д.Дулат-Алеев. - Казань, 2007. - ISBN 5-85401-082-8.
- Замалиев А.М. Татарское стихосложение: типологические и национальные особенности: диссертация ... кандидата филологических наук: 10.01.02 / А.М. Замалиев. – Казань, 2011.
- Садыйкова А.Х., Хәйретдинова Р.Р. XII–XX гасыр башы татар әдәбиятында дини фольклор: дәреслек / А.Х. Садыйкова, Р.Р.Хәйретдинова – Казан: КФУ, 2016.
- Фролов Д. В. Классический арабский стих. М.: Наука, 1991.
Иҫкәрмәләр
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- 1 2 Аруз dic.academic.ru
- ↑ An algorithm for the detection and analysis of arud(недоступная ссылка) dergipark.org.tr
- 1 2 3 Замалиев А.М. Татарское стихосложение: типологические и национальные особенности: диссертация ... кандидата филологических наук: 10.01.02 / А.М. Замалиев. – Казань, 2011. - С.134
- ↑ Фәттахов И.Ф. Әдәбият теориясе нигезләре. - Казан, 2014. - Б.124.
- 1 2 3 Замалиев А.М. Татарское стихосложение: типологические и национальные особенности: диссертация ... кандидата филологических наук: 10.01.02 / А.М. Замалиев. – Казань, 2011. - С.135
- ↑ Замалиев А.М. Татарское стихосложение: типологические и национальные особенности: диссертация ... кандидата филологических наук: 10.01.02 / А.М. Замалиев. – Казань, 2011. - С.136.