Ғосман империяһы солтандары исемлеге

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Беренсе Ғосмандан Бишенсе Мәхмәдкә тиклем Ғосман Империяһының монархтары

Ғосман империяһы солтандары исемлеге — Ғосмандар династияһынан 1299—1924 йылдары араһында иң юғары хакимдарҙарының хронологик исемлеге .

Ғосман төрөктәре Урта Азияның Мәрүә ҡалаһы тирәһендәге кайы уғыҙ ҡәбиләһенән килеп сыҡҡандар. Монголдар хжүменән ҡотолор өсөн был ҡәбиләләрҙең бер өлөшө көнбайышҡа күсенгән, бында уларҙың етәкселәре Джалал-уд-Дингә хеҙмәт иткәндәр. Һуңынан Эртогрул[1] етәкселегендә бер төркөм кайы рум солтаны I-се Кей-Кубад биләмәләренә күсте. Эртогрулға византия сигендә Анатолияла Сегют ерҙәре бирелде.

1402 йылда урта азия яугире Тамерлан Анкара тирәһендәге һуғышта ғосмандарҙы ҡыйратты[2]. Солтан I Баязит әсир төшә[3], һәм шунда вафат була. Тимур ғосман дәүләтенең бер нисә өлөшкә бүлә. Бары тик II Морат дәүләтте ҡабат берләштереп тергеҙә алған. XVI-сы быуатта башлап төрөктәрҙең көслө экспансияһы дауам итә[4].

1517 йылында Сәлим I Мысырҙағы мәмлүк дәүләтен юҡ итте һәм Мысырҙы үҙенең биләмәләренә ҡушты[5]. Шулай уҡ ул үҙенә мосолмандарҙың хәлифе титулын алды. Ғосман солтандары хәлиф титулдарын 1924 йылға тиклем йөрөткән.

Яйлап көсәйгәс, төрөк-ғосмандар бик ҙур территорияны яулап алды һәм бөтә Балҡан ярымутрауын, Кесе Азия, Төньяҡ Африканы (Мароккоға тиклем), Сүриә, Фәләстин, Ғәрәп ярымутрауы, Месопотамия, Кавказ Аръяғы һәм Ҡырым был илгә инде[6].

1909 йылда II-се Ғәбделхәмит солтанды тәхеттән төшөрәләр һәм шул ваҡиға менән Ғосман Империяһындағы абсолют монархия йығыла. Быға хәҙәре тәхет хоҡуҡтары булмаған II-се Ғәбделхәмид ҡустыһы V-се Мәхмәт тәхеткә килә[7]. Шул мәлдән Ғосман империяһының хәле тиҙ рәүештә боҙола башлай.

1922 йылда VI Мәхмәт солтан илде ҡалдырып китә. Ошо ваҡытта Ғосман империяһында монархия дефакто бөтә. Документаль рәүештә де-юре бының билдәләүе 29 октябрь 1923 йыл Төркиә Республикаһы иғлан ителеүе менән тамамлана. 1924 йылдың 3 мартында хәлифлек бөтөрөлә[8]. Артабан Төркиәлә монархия тергеҙелмәне.

Хакимдарҙар исемлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ғосман династияһының шәжәрәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Альп Гюндюз[12]
  • Эртогрул-бей, Альп Гюндюздың улы, 1281(?) йылға тиклем Сегют уджбейе

Ғосман дәүләте хакимдарҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Kafadar, Cemal Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State — 1995. — Б. 60.
  2. Dimitris J. Kastritsis, The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402-13, (Brill, 2007), 5.
  3. Nancy Bisaha, Creating East And West: Renaissance Humanists And the Ottoman Turks, (University of Pennsylvania Press, 2004), 98.
  4. Karpat, Kemal H. The Ottoman state and its place in world history — Leiden: Brill, 1974. — Б. 111. — ISBN 90-04-03945-7.
  5. Muir, William The Mameluke; Or, Slave Dynasty of Egypt, 1260-1517, A. D — Smith, Elder, 1896. — Б. 207—213.
  6. Hess, Andrew C. The Ottoman Conquest of Egypt (1517) and the Beginning of the Sixteenth-Century World War (инг.) // International Journal of Middle East Studies (инг.)баш. : journal. — 1973. — Т. 4. — № 1. — С. 55—76. — DOI:10.1017/S0020743800027276
  7. Nicolle 2008, p. 160
  8. Hakan Ozoglu From Caliphate to Secular State: Power Struggle in the Early Turkish Republic — ABC-CLIO, 2011. — Б. 8. — ISBN 978-0-313-37957-4.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]