Ҡазан ханлығы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡазан ханлығы
قازان خانليغى
Qazan Xanlığı
Казан Ханлыгы
Тарихи дәүләт
Flag of Golden Horde-2-.gif
1438 (1445) — 1552


Herb Moskovia-1 (Alex K).svg
Flag of the Kazan Khanate.svg
Ҡазан ханлығы флагы
KazanKhanate1500.png
Баш ҡала Ҡазан
Тел Иҙел (Волга) буйы төркиҙәре теле[1]
Дин ислам (хәнәфит мәҙһәбе)[2]
Майҙаны 75 тыс. кв.км
Халҡы татарҙар, башҡорттар, сыуаштар,
удмурттар, сирмештәр һ. б.
Идара итеү формаһы Ханство[d]
Кан(Хан) (рус йылъяҙмаларында царь)
 - 1438—1445 Оло-Мөхәммәд (тәүге)
 - 1553 Йәдкәр-Мөхәммәд (һуңғы)
Эре ҡалалары
Вариҫлыҡ
Алтын Урҙа
Рәсәй батшалығы

Ҡазан ханлығы — (Ҡалып:Lang-tt2) — 1445 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1438) — 1552 йылдарҙа Алтын Урҙа дәүләте ҡолатылғас, Казан улусы территорияһында барлыҡҡа килгән Урта Иҙел (Волга) һәм Түбәнге Ҡама буйындағы феодаль дәүләт. Төп ҡалаһы — Ҡазан. Ҡазан хандары династияһына нигеҙ һалыусы - Олоғ-Мөхәммәд (14381445 йылдарҙа идара иткән).
1552 йылда Иван ІV Ҡазанды яулаған һәм ханлыҡ территорияларын Рус батшалығына ҡушҡан. Ҡалып:Татарстан тарихы

Ханлыҡтың территорияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡазан ханлығы Ҡазан улусы территорияһынан (Иҙел Болғарының элекке территорияһы) айырылып сыҡҡан. Үҙенең күтәрелеш осоронда (XV быуаттың икенсе яртыһы) Ҡазан ханлығы территорияһы көнбайышта Сура йылғаһы бассейнына, көнсығышта — Ағиҙел йылғаһына , төньяҡта — Үрге Ҡама буйына, көньяҡта — Һамар Дуғаһына саҡлы еткән булған.

Административ ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡазан ханлығы дүрт — Алат, Ар, Галич, Зүри - даруғаларынан (округ) торған. Һуңғараҡ уларға бишенсе — Нуғай даруғаһы ҡушылған[3]. Даруғалар, бер нисә ултыраҡтың ерҙәрен берләштергән, улустарға бүленгән.

Ҡазан, Алат, Арча, Болғар, Джукетау, Ҡашан, Иҫке Ҡазан, Зүри (хәҙерге Түләч районындағы Иҫке Зүри), Лайыш һәм Тәтүш эре ҡалаларҙан һаналған.

Халыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Этник составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡазан ханлығы ерҙәрендә хәҙерге татарҙарҙың, мариҙарҙың (сирмештәр), мордваларҙың, сыуаштарҙың һәм удмурттарҙың (вотяктар, арҙар), шулай уҡ башҡорттарҙың байтаҡ өлөшө йәшәгән[4]. Ханлыҡтың төп халҡы үҙҙәрен барынан да йышыраҡ ҡазанлы, йәиһә дини билдә буйынса — мосолман тип йөрөткән. Халыҡтың дөйөм һаны — 400 мең кеше тирәһе булған[4], XVI быуат уртаһында 450 иең кеше тәшкил иткән[5].

Башҡорт ерҙәренә хандар, үҙҙәренең властары яһаҡ йыйыу менән генә сикләнгән наместниктарын әлдән-әле ебәреп торған. Бынан тыш башҡорттар хан ғәскәрендә хеҙмәт итергә тейеш булғандар.

Хан власы күп һанлы ҡазан юғары ҡатлам вәкилдәренең биләмәләре урынлашҡан удмурт ерҙәрендә шаҡтай көслө булған. Ар ҡаласығында, үҙәктә, ултырған хан аҡһөйәктәре удмурт ерҙәре менән идара иткән.

Сыуаштар башлыса Свияга йылғаһы әйләнә-тирәһендә йәшәгән. Сыуаш ерҙәрендә лә татар юғары ҡатламының биләмәләре булған, әммә унда хан власы көслө булмаған. Региондағы халыҡтың күпселеге яһаҡ ҡына түләгән, һәм уныһын да күп ваҡыт урындағы юғары ҡатлам кешеләре генә йыйған. Сыуаштар йәшәгән үҙәктәрҙең башында яһаҡ йыйыу һәм һуғыш сыҡҡанда һәм походҡа йүнәлгәндә хан ғәскәренә һуғышсылар һайлап алыу өсөн яуаплы «йөҙ башы кенәздәре» торған.

Ижтимағи составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Өҫтөнлөклө ҡатламдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡазан йәмғиәтендә юғары ҡатлам һәм руханиҙар өҫтөнлөклө ҡатламды тәшкил иткән. Диуан ингән иң мөһим кешеләр, («карачалар») һәм әмирҙәр (хужа булыусы кенәздәр), иң ҙур байлыҡ һәм йоғонтоға эйә булғандар. Ҡырым тарихсыһы Сәйед-Мөхәммәд Ризаның хеҙмәттәрендә был ике термин (карачалар һәм әмирҙәр) тиң итеп һанала. Мосолман руханиҙары вәкилдәре өҫтөнлөклө урын биләгән. Әмирҙәр, феодал аристократияһының юғары ҡатламдарынан сыҡҡанлыҡтан, сиктән тыш аҙ булған. Ҡазан аҡ һөйәктәрендә (аристократияһында) атаһының титулы тик өлкән улына ғына тапшырылған. Ҡазан юғары ҡатламының башҡа төркөмдәренә бәктәр, мырҙалар һәм сығышы буйынса башҡа илдән булған кенәздәр ҡараған. Ҡазан йәмғиәтенең ижтимағи төҙөлөшөндә бәктәр әмирҙәрҙән бер баҫҡысҡа түбән торған. Бәктәрҙең кесе улдары мырҙа (мирза) тип аталған (ғәрәп-фарсысанан отоп алынған«эми́р-задэ́», төгәл — «кенәз улы», мирза тигәнде аңлата). Сығышы буйынса сит илдәрҙән булған кенәздәр араһында иң көслө позицияны «Ар кенәздәре» тотҡан. Ханлыҡта сыуаш, вот һәм сирмеш кенәздәре күп булған.

Ер биләмәләренә хужа булған һәм һалымдан, бурыс үтәүҙән азат ителгән өҫтөнлөклө кешеләр төркөмө тархандар тип йөрөтөлгән. Хәрби ҡатлам вәкилдәре рәтенә оғландар һәм казактар ҡараған. Оғландар - ат подразделениелары командирҙары, һәм улар ҡоролтайҙа ҡатнашыу хоҡуғына эйә булғандар. Казактар ябай һуғышсы булғандар. Ҡайһы берҙә уларҙы ике төркөмгә бүлеп йөрөткәндәр: «һарайлылар» (баш ҡалала хеҙмәт итеүселәр) һәм «һарайлы түгелдәр» (провинцияла хеҙмәт иткәндәр). Айырым өҫтөнлөклө статус менән күп һанлы һәм яҡшы ойошҡан түрәләр (чиновниктар) файҙалана.

Һалым түләүсе ҡатламдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һалым түләүсе өҫтөнлөгө булмаған ҡатламдарға ябай ҡала һәм ауыл халҡы: сауҙагәрҙәр, һөнәрселәр, ялланып эшләгән хеҙмәткәрҙәр, крәҫтиәндәр ҡараған. Сәхибгәрәйҙең ярлығында (яҙма бойороғонда) ошо ябай халыҡ түләргә тейешле, әммә тархандар уны түләүҙән азат ителгән, 13 төрлө һалым төрө күрһәтелгән: яһаҡ (килемдән алына торған 10 % һалым), клан (оброк-алпауыттар крәҫтиәндәрҙән алған һалым), салығ, кулуш, култыка, бач, харадж хараджат (сауҙа һалымы), сала-хараджи (ауыл һалымы), ер-хылясы (ер һалымы), төтөн һаны (торба һалымы), сусун (аҙыҡ-түлек), гулюфэ (мал аҙығы -фураж), ҡунып китеү (постой). Шулай уҡ башҡа һалымдар булыуы ла билдәле — тамға (тауар өсөн йыйылған һалым-пошлина ), үлсәүле тауар өсөн йыйым һ.б.

Крепостнойҙар һәм ҡолдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ер биләүселәрҙең ерҙәре бойондороҡло алпауыттарға бәйләнгән крәҫтиәндәр (крепостнойҙар)(«киши»ҙар) тарафынан эшкәртелгән. Шулай уҡ, айырым поместьеларға беркетеп, алпауыттар хәрби ҡолдарҙы ерҙәрен эшкәртеүгә йәлеп иткәндәр. С. Герберштейн яҙып ҡалдырғанса, 6 йыл үтеүгә бындай ҡол иреклегә әүерелгән, ләкин дәүләт территорияһын ташлап китергә хоҡуғы булмаған[6].

Идара итеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сыңғыҙсы хан дәүләт башында торған. Уның яҡын кәңәшселәре (әмирҙәре) ғәскәр командующийҙары булған. Кәңәшсе-«карачи»ҙар ултырған (диван) совет хан власын формаль рәүештә сикләгән. Хандар йыш ҡына татар юғары ҡатламының дошманлашҡан партиялары ҡулындағы уйынсыҡҡа әйләнгәдәр. Диван ҡанун проекттарын тикшереүсе орган булған. «Карачи»ҙар вазифаһы нәҫелдән-нәҫелгә күскән булған. Юғары вазифалар (постар) нәҫелдән-нәҫелгә тапшырылған, ғүмерлек һәм алмаштырғыһыҙ булған. Был, билдәле, дәүләт машинаһының ҡатып ҡалғанлығына, һәм, ахырҙа, уның көсһөҙләнеүенә килтергән. Ҡазан ханлығының аристократик ҡоролошо асыҡ консерватив күренеш алған.

Ҡоролтай - ханлыҡтың ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә саҡырыла торған закондар сығарыусы һәм ойоштороусы юғары органы. Унда тулы составта ханлыҡтағы халыҡтың өс ҡатламы вәкилдәре: дин әһелдәре, ғәскәр һәм ер эшкәртеүселәр ҡатнашҡан. Рус сығанаҡтарында был ҡоролтай «Бөтөн Ҡазан ере» тигән үҙенсәлекле атама алған.

Идара итеүсе элита урҙа юғары ҡатламы вәкилдәренән торған. Айырым «улустар» етәкселәре - бәктәр һәм мырҙалар ижтимағи хәле буйынса түбәндәрәк торған. Улар урындағы йәиһә урҙа юғары ҡатламдарынан, ә һуңғараҡ шулай уҡ Ҡырым ханлығынан һәм Нуғай Урҙаһынан сыҡҡан булған. Тағы ла түбәндәрәк оғландар — ябай һуғышсы-«казактар» менән командалыҡ иткән атлы отрядтар командирҙары торған. Эре ер биләүселәрҙән, әмирҙәрҙән, бәктәрҙән һәм оғландарҙан, айырмалы рәүештә — «казактар» үҙҙәре үҙ аллы эшкәрткән ҙур булмаған ер участкаларына эйә булған. Эре, ҡайһы берҙә ваҡ биләмәләр ҙә, һалымдан азат ителгәндәр. «Сююргал» - ханлыҡтағы алпауыт биләмәһенең төп төрө; нәҫел буйынса түгел, ә хәрби хеҙмәт үтәү шарты менән бирелгән ер участкаһы. Хан, хужаһы үлеү менән, ерҙе башҡа йәнгә биреү хоҡуғына эйә булһа ла, ысынында, ханлыҡтың күп биләмәләре нәҫелдән-нәҫелгә күскән. Мосолман руханиҙары ла ханлыҡтың сәйәси тормошонда шулай уҡ билдәле роль уйнаған һәм ғәйәт ҙур йоғонтоға эйә булған. Руханиҙар шулай уҡ эре мөлкәткә һәм ерҙәргә хужа булған. Яһаҡ йыйыр өсөн ҡазан хөкүмәте монголдар тарафынан төҙөлгән йөҙлө-унлы ойоштороу алымын файҙаланған.

Ҡазан ханлығы кеүек ҙур дәүләт менән идара итеү өсөн хөкүмәткә киң чиновник штаты кәрәк булған. Татарҙар чиновниктар системаһын монгол дәүләтенән мираҫ итеп алған. Бөтөн тораҡтарҙа һәм өлкәләрҙә хан файҙаһына һалым йыйыу өсөн яуаплы кешеләр тәғәйенләнгән. Ханлыҡ территорияһында күп һанлы заставалар һәм таможнялар булған. Ханлыҡта регуляр рәүештә йәниҫәп уҙғарылған.

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ханлыҡтың төп территорияһында йәшәгән ултыраҡ халыҡ Иҙел Болғары заманынан килгән баҫыусылыҡ традицияларын мираҫ итеп алған. Ханлыҡта пар игенселеге таралыш алған. Һабансылар хужалыҡтарында тимер төрәнле ағас һабан ҡулланғандар. Ханлыҡ халҡы арыш, борай, арпа һәм һоло үҫтергән. Игенселек татар халҡының ғына төп шөғөлө булмаған, шулай уҡ сыуаштарҙың да, фин халыҡтарының (сирмештәр, вотяктар, мордва) да төп шөғөлө булған. Игенселек экстенсив характерлы булған. Ауыл хужалыҡтары баҫыусылығы нәҫелдән-нәҫелгә күсеп килгән мөлкәткә таянған. Урманлы зонала, башҡа кәсептәр менән бергә, һунарсылыҡ һәм солоҡсолоҡ таралған булған. Урман зонаһында халыҡ аҙ һанлы нығытылған ултыраҡтарҙа йәшәгәндәр. Хан идаралығы унда тик урындағы властарҙың яһаҡ йыйыуы менән генә сикләнгән. Хандың һәм юғары ҡатламдың алпауыт хужалыҡтары (имение) игенселек региондарында урынлашҡан булған. Татар һәм сыуаштарҙан башҡа хан хужалығында рус әәсирҙәре лә хеҙмәт иткән. кәсепселек хужалығына ҡағылғанда, уның төп тармаҡтары булып һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ һаналған. Умартасылыҡты үҫтереү өсөн урмандарҙа уңайлы шарттар булған. Һөнәрселек тармаҡтарында Күн эше мөһим роль уйнаған.

Ханлыҡ географик яҡтан уңайлы урында урынлашҡанлыҡтан, бында йәшәгән халыҡтың икенсе мөһим шөғөлө булып сауҙа торған. Иҙел буйы боронғо замандарҙан бирле тауар алмашыу үҙәге булған. Халыҡ-ара тауар алмашыуҙа иҙел буйы ҡалалары яраштырыусы (посредник) булып сығыш яһаған. Ханлыҡта тышҡы сауҙа эске сауҙаға ҡарағанда өҫтөнлөк алған. Ҡазан - ханлыҡтың баш ҡалаһы тышҡы сауҙа үҙәге булған. Дәүләт Рәсәй, Фарсыстан һәм Төркөстан менән тығыҙ һәм ныҡлы сауҙа бәйләнештәре булдырған. Ҡала халҡы балсыҡ әйберҙәр (көршәкселек), ағастан һәм тимерҙән, күндән ҡул эштәре, тимер хәрби кейем (брони), һабан һәм затлы биҙәүестәр эшләү (зәргәрлек) менән шөғөлләнгән; Үҙәк Азия, Ҡаф тауы һәм Рәсәй кешеләре менән һатыу итеү әүҙем алып барылған. Ҡолдар менән һатыу итеү ханлыҡта айырым урын биләгән. Бындай сауҙа объекты, нигеҙҙә, сапҡындар барышында ҡулға алынған әсирҙәр, айырым алғанда, Көнсығыш илдәре гаремдарына һатылған ҡатын-ҡыҙҙар булған. Ҡазандағы Ташаяҡ Баҙар һәм Иҙелдә ҡазан кремле ҡаршыһында торған ҙур утрауҙағы, һуңынан Маркиз атамаһын алған (хәҙерге көндә, һыуһаҡлағыс төҙөлөшө барышында һыу аҫтында ҡалған), йәрминкә төп баҙар булып торған. Ҡазан ханлығы һөнәрселегенең бик күп төрҙәре шулай уҡ күп һанлы ҡолдар булыуын (дөйөм алғанда христиандар) талап иткән. Ҡырыйҙа йәшәгән башҡа ҡәбиләләр халҡы тауар алмашыуға йәлеп ителмәгән, сөнки был арала фәҡәт натураль хужалыҡ өҫтөнлөк алған булған. Ҡырыйҙағы халыҡ сауҙа итмәгән, ә үҙҙәре үҫтергән һәм эшләп тапҡан аҙыҡ-түлекте яһаҡ итеп бушлай биргәндәр. Игенселек менән шөғөлләнеүсе татар халҡы, ханлыҡ ситендә йәшәүсе халыҡтан айырмалы рәүештә, тауар алмашыуға йәлеп ителгән булған.

Дине[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Фиринат Халиҡов. Ҡолшәриф мәсете эргәһендә һуңғы һуғыш.

Ҡазан ханлығында Ислам дине өҫтөнлөклө дин булған. Мосолман руханиҙарының башлығы Сәйед — Мөхәммәт бәйғәмбәр тоҡомло юғары вазифалы кеше. Сәйедтәр бер нисә булыуы мөмкин булһа ла, руханиҙар башлығы берәү генә булған. Хандан ҡала руханиҙар башлығы дәүләттең төп вазифалы кешеһе һаналған. 1552 йылда, Ҡазанды рус ғәскәрҙәренең ҡаты һөжүменән һаҡлағанда, үҙенең уҡыусылары менән һуғышта һәләк булған имам Ҡолшәриф иң билдәле сәйедтәрҙең береһе булған. Ханлыҡтың дини әһелдәре шәйехтәр (исламды таратыусылар), муллалар, имамдар (мәсеттәрҙә намаҙ уҡыусы дини кешеләр), дәрүиштәр (монах)тар, хажи (Мәккәгә хаж ҡылған кешеләр), хафиздар (Ҡөрьәнде профессиональ уҡыусылар), шулай уҡ данишмендтар (уҡытыусылар) булған. Бынан тыш, шәйех-задалар һәм мулла-задалар — шәйех һәм муллаларҙың уҡыусылары һәм шәйех һәм муллаларҙың улдары булған. Руханиҙар, башҡа эштәрҙән тыш, халыҡты ағартыу эше менән дә шөғөлләнгәндәр.

Исламдың сөннәтселек йүнәлешенән тыш, ханлыҡта Төркөстандан килтерелгән суфыйсылыҡ тәғлимәте таралған. Ҡазан ханлығында төрлө тәғлимәттәргә түҙемле булыуға ҡоролған дини сәйәсәт принцибы сауҙагәр-һөнәрсе халыҡтың[7] күп конфессионаллегенә, шулай уҡ Иҙел Болғары традицияларына таянған.

Ҡораллы көстәры[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡазан ханлығы һуғышсылары

Русь менән һуғыштарҙа ҡазанлылар сик буйындағы рус ҡалаларына һөжүм итеү менән генә сикләнгәндәр. Шулай булһа ла, татарҙар уңышлы һөжүмдәрен бер генә тапҡыр ойоштормаған һәм Мәскәү дәүләтенең эске өлкәләренә үк баҫып ингән. Ғәскәрҙең төп төрө күп һанлы атлы һуғышсылар булған. Пехота подразделениелары аҙ һанлы булған. Ҡазанлыларҙың күп һанлы артиллерияһы булмаған. Атлы ғәскәрҙең төп массаһын кәрәкле булған саҡта саҡыртып алына торған удел кенәздәре дружинаһы тәшкил иткән. Татар атлыларының тактикаһы манёврлы һәм шәп һөжүмдән ғибәрәт булған. Һөжүм итеү һуғышын алып барырға көстәре булмағас, ҡазанлылар даими рәүештә һаҡланыу (оборона) һуғыштары алып барыу тактикаһын камиллаштырған. Мәскәү кенәздәре власы аҫтында йәшәгән күрше көнбайыш өлкәләренә, әсирҙәр, ҡолдар табыу, поместьеларға һөжүм итеү маҡсатында, периодик рәүештә сапҡын ойошторған. Атап әйткәндә, татар һуғышсылары засадаларҙы оҫта ойошторған, тылдан һөжүм итеү һәм башҡа күп хәрби хәйләләр ҡулланған. Ханлыҡтың баш ҡалаһы артиллерия менән һаҡланған беренсе класлы ҡәлғә булған.

Мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡазан ханлығында, бигерәк тә уның баш ҡалаһында, төҙөлөш эше һәм архитектура, шул иҫәптән монументаль архитектура киң үҫеш алған. Был шул дәүерҙә йәшәгән үҙ күҙе менән күреүселәр хәбәрҙәре, XVI быуат уртаһында күсереп яҙылған китаптар мәғлүмәттәре, Ҡазан кремле территорияһында һаҡланған ҡайһы бер күренекле архитектура һәйкәлдәре, айырым алғанда, Нурғәле мәсетенең элекке зданиеһы, ә шулай уҡ археологик тикшеренеүҙәрҙә табылған ул дәүерҙәге биналарҙың фундаменттары менән дөрөҫләнә.

Таш һырлау - һөнәрселектең сәнғәт кимәленә күтәрелгән киң таралған төрө булған. Зәргәрлек сәнғәте, затлы металдың аҫылташтар менән ойоштормаһынан төрлө биҙәүестәр әҙерләү иң юғары үҫеш кимәленә еткерелгән.

Ҡазан ханлығында Иҙел Болғары дәүере башында килеп сыҡҡан һәм Алтын Урҙала грамотаның нигеҙен тәшкил иткән ғәрәп графикаһы нигеҙендәге яҙма киң таралыш алған. Элеккесә мәктәп һәм мәҙрәсәләрҙә уҡығандар; юғары типтағы мәҙрәсәнең булыуы ла ихтимал, мәҫәлән, билдәле Ҡолшәриф мәҙрәсәһе. Ханлыҡтың халҡы араһында уҡый-яҙа белеү (грамоталылыҡ) етерлек киң таралыш алған булған.

Ҡазан ханлығында көнсығыш шиғриәт киң танылыу тапҡан. Ҡазан ханлығында үҙ шағирҙары ла барлыҡҡа килгән, шулар араһында: Мөхәммәдәмин (ул хан булған, XV быуат аҙағы — XVI быуат башы), Мөхәмәдйәр, Өммикамал, Ғарифбәк, Мәҡсүҙи, Ҡолшәриф (ул шулай уҡ билдәле ҡазан сәйеде, татар халҡының милли батыры — XVI быуаттың беренсе яртыһы). Ҡазанда хан һарайы янындағы һәм халыҡ араһынан сыҡҡан шағирҙар күп булған. Үҙенең «Төхвәи-мәрдән» («Ирҙәр һәләте» — 1539 йыл) һәм «Нуры-содур» («Йөрәктәр яҡтыһы» — 1542 йыл) поэмаларында яҡшылыҡ һәм ғәҙеллек, халыҡҡа тоғро хеҙмәт итеү тәғлимәтен таратҡан Мөхәмәдйәрҙең ижады Ҡазан ханлығы шиғри мираҫының юғары ҡаҙанышы булып тора.[8]

Мәскәү кенәзлеге менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ике төп төркөм Ҡазан ханлығында эске сәйәси низағтың сәбәпсеһе булған — беренсе төркөм күрше Мәскәү кенәзлеге менән тыныс һыйышып йәшәү һәм сауҙа итеү яҡлы булһа, икенсеһе, ҡырым ханлығы сәйәсәте яҡлы булғандары, күршеләргә фәҡәт ҡолдар табыу һәм талау сығанағы итеп кенә ҡараған. Ҡазан ханлығының һуңғы 100 йыл дәүерендәге яҙмышын шул ике төркөмдөң көсөргәнешле көрәше хәл иткән.

Мәскәү кенәзлеге Ҡазанды үҙ тәьҫиренә күп тапҡыр буйһондорорға тырышҡан. 1467 йылда уҡ рус ғәскәрҙәре, ҡазан тәхетенә батша улы Ҡасимды ултыртыу маҡсатында Ҡазанға поход ойошторған. XV быуаттың өсөнсө сирегендә үк Мәскәү һәм Ҡазан дәүләттәре араһында Юғары Иҙел буйы ерҙәре тирәһендә шәхси мәнфәғәттәренең ҡапма-ҡаршы килеүе асыҡ күренгән. XV быуаттың 80-се йылдарында мәскәү хөкүмәте ҡазан тәхете өсөн көрәшкә әүҙем ҡыҫылған һәм, Ҡазан тәхетенә ҡуйылдығын (үҙенең кешеһен) ултыртыу маҡсатында, ғәскәрҙәрен йыш ҡына ебәреп торған. Оҙайлы көрәштең һөҙөмтәһе булып мәскәү ғәскәрҙәренең 1487 йылда Ҡазанды алыуы һәм ҡазан тәхетенә Мәскәүгә лояль булған Мөхәммәдәмин ханды раҫлау торған. Мәскәү хөкүмәтенә ярай алмаған хан ҡолатылған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, мәскәү ҡуйылдығы Мөхәммәдәминдең сағыштырмаса тыныс идара иткән дәүерендә лә ханлыҡ тәхетенә нуғай мырҙалары тарафынан яҡланған төмән батша улын ултыртыу маҡсатында юғары ҡатламдың ҡаршы сығыуы күп тапҡыр күҙәтелгән. Иван III Мөхәммәдәминде төшөрөргә, уның урынына тәхеткә Әбделлатиф ағаһын ҡуйырға, шулай итеп ҡазан юғары ҡатламының талаптарын үтәргә мәжбүр булған.

XVI быуататың беренсе яртыһында, бигерәк тә Гәрәй хан нәҫелдәре идара иткәндә, Ҡазан ханлығы һәм Мәскәү кенәзлеге даими рәүештә һуғышҡандар. 1505—1507 йылдарҙағы һуғыштар осоронда Мәскәүҙең хәрби һәм сәйәси яҡлауы арҡаһында тәхеткә ултырған Мөхәммәдәмин хан Мәскәү бойондороҡлолоғонан ысҡынған. Был һуғыш барышында рустар 1506 йылда Ҡазанға ҙур поход ойошторғандар һәм ҡала диуарҙары эргәһендә тулыһынса ҡыйратылғандар. 1521 йылдың авгусында ҡазан ханы Сәхибгәрәйҙең көстәре хәрби поход түбәнге новгород, муром, клин, мещера һәм владимир ерҙәренә һөжүм иткән һәм ҡырым ханы Мехмед Гәрәй ғәскәре менән Коломна янында ҡушылған. Бынан һуң Мәскәүҙе ҡамаған һәм Василий III ғали йәнәптәрен хурлыҡлы килешеү төҙөргә мәжбүр иткән. Рус йылъяҙмаларына ярашлы, был походта һигеҙ йөҙ мең кешене әсирлеккә алып киткәндәр.

Ҡазан хандары рус ерҙәренә, бигерәк тә Түбәнге Новгород, Вятка, Владимир, Кострома, Галич һәм Муром райондары тирәһенә, барыһы ҡырҡҡа яҡын поход ойошторған.

Мәскәү тарафынан яулап алыныуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡазан тәхетенә Мәскәүгә лояль булған хан ҡуйырға күпмелер маташҡандан һуң, Иван ІV хәрби походтар серияһы башларға ҡарар иткән. Тәүге ике поход уңышһыҙлыҡҡа осраған, һәм 1552 йылда рус батшаһы өсөнсө тапҡыр ханлыҡтың баш ҡалаһын ҡамауға алған. Йәшертен эшләнгән ер аҫты юлына алдан һалып ҡуйылған дары ярҙамында ҡала диуарҙарын шартлатып, Ҡазан ҡаты һөжүм (штурм) менән алынған, халыҡтың байтаҡ өлөшө ҡырылған, ә ҡала үҙе яндырылған. Ҡазан ханлығы юҡҡа сығарылған, һәм Урта Иҙел буйының байтаҡ өлөшө Рәсәйгә ҡушылған. Ҡазан ханлығын алыу һәм еңеү иҫтәлеге итеп, Иван Яуыз (Грозный) бойороғо буйынса Мәскәүҙә, Ҡыҙыл майҙанда, Василий Блаженный соборы төҙөлгән.

Ҡазанды алғандан һуң һәм Пётр I батша 1713 йылда уҙғарған территориаль-дәүләт реформалары буйынса, яулап алынған Ҡазан ханлығы Рәсәй Дәүләтенең унияһындағы формаль бойондороҡһоҙ Ҡазан батшалығы тип атала башлаған, «Ҡазан Батшаһы» тигән титул алған рәсәй батшаһы тарафынан идара ителгән, һәм административ яҡтан Мәскәүҙәге Ҡазан һарай приказы тарафынан идара ителгән. Шулай уҡ яңы барлыҡҡа килгән Ҡазан архиепископияһы ла шундуҡ Рус Православие Сиркәүендә мөһимлеге буйынса өсөнсө урынға ҡуйылған.

Ҡазан хандары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Файл:Ҡазан хандарының Кремлдәге ҡәберлектәре ; 2009.jpg
Захоронения Ҡазан хандарының ҡәберлектәре

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Татарская энциклопедия: В 6 т. - Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2006. - Т.3, С.147
  2. Татарская энциклопедия: В 6 т. - Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2006. - Т.3, С.148
  3. Чувашская энциклопедия
  4. 4,0 4,1 Хамидуллин Б. Л. Казанское ханство // Большая российская энциклопедия. Т. 12: Исландия — Канцеляризмы — М.: «Большая Российская энциклопедия», 2008. — 768 б. — ISBN 978-5-85270-343-9.
  5. Димитриев В. Д. Казанское ханство // Чувашская энциклопедия [Электронный ресурс] / Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук, Чуваш. кн. изд-во. — Чебоксары, 2009.
  6. Худяков М. Г. Очерки по истории Казанского ханства
  7. Худяков М. Г. Очерки по истории Казанского ханства. Казань, 1923
  8. Фахрутдинов Р. Г. История татарского народа и Татарстана. (Древность и средневековье)

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалып:Ханство


Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сығанаҡ[вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Башкирское народное творчество. Т.2. Предания и легенды. Уфа, 1987; Худяков М. Г. Очерки по истории Казанского ханства. М., 1991.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡазан ханлығы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.


Башҡортостан Был Башҡортостан тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
Татарстан гербы Был Татарстан тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.