Эстәлеккә күсергә

Ҡояш бөркөлөүе

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Хиноде юлдашынан төшөрөлгән ҡояш бөркөлөүе. Ҡояш табының көньяҡ өлөшө янында ике тар, яҡты структура булып күренә.

Ҡояш бөркөлөүе — Ҡояш атмосфераһында энергия (кинетик, яҡтылыҡ һәм йылылыҡ) бүленеп сығыуҙың шартлау процесы. Бөркөлөү, нисек кенә булмаһын, ҡояш атмосфераһының бөтә ҡатламдарын: фотосфераны һәм ҡояш тажын ялмай. Ҡояш бөркөлөүе йыш ҡына, әммә һәр ваҡыт түгел, таж массаһын сығарыу менән оҙатыла. Ҡеүәтле ҡояш бөркөлөүе бүлеп сығарған энергия 6×10 25 Дж-ға етә ала, был яҡынса Ҡояштың секунд эсендә бүлеп сығарған энергияһының яҡынса 1⁄6 өлөшө, йәки тротил эквивалентында 160 миллиард мегатонна. Сағыштырыу өсөн, был яҡынса 1 миллион йыл эсендә бөтә донъяла электр энергияһын ҡулланыу күләме.

Магнит ҡыры тәьҫирендә ҡояш плазмаһы ҡапыл ҡыҫыла, плазма жгуты йәки таҫма (оҙонлоғо тиҫтәләрсә йәки йөҙҙәрсә мең километрға етә ала) барлыҡҡа килә, был шартлауға килтерә. Был өлкәлә ҡояш плазмаһы яҡынса 10 миллион К температураға тиклем йылына ала. Ҡояш тажында хәрәкәт иткән һәм планета-ара киңлеккә 1000 км/с тиклем тиҙлек менән хәрәкәт иткән бүлеп сығарылған матдәләренең кинетик энергияһы арта. Электрондар, протондар һәм башҡа зарядлы киҫәксәләр ағымдары өҫтәмә энергия ала һәм һиҙелерлек тиҙләнә. Оптик, рентген, гамма һәм радио нурланышы көсәйә[1]

Бөркөлөү фотондары Ергә бөркөлөү башланғандан алып яҡынса 8,5 минуттан килеп етә; артабан бер нисә тиҫтә минут эсендә зарядлы киҫәксәләрҙең ҡеүәтле ағымдары Ергә килеп етә, ә ҡояш ялҡынынан килгән плазма болоттары беҙҙең планетаға ике-өс көндән һуң ғына килеп етә.

Тасуирламаһы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Ҡояш бөркөлөүенең импульсив фазаһы оҙайлылығы ғәҙәттә бер нисә минуттан артмай, ә был ваҡыт эсендә сығарылған энергия күләме миллиардлаған мегатонна тротил эквивалентына етә ала. Бөркөлөү энергияһын ғәҙәттә электромагнит тулҡындарының күренгән диапазонында түбәнге хромосфераның йылыныуын характерлаусы Hα водородының нурланыш һыҙығындағы балҡыш майҙанын был сығанаҡтың ҡеүәте менән бәйле сағыулығына ҡабатландығы буйынса билдәләйҙәр.

Һуңғы йылдарҙа бер төрлө патруль үлсәүҙәргә нигеҙләнгән Ерҙең бер нисә яһалма юлдаштарында, айырыуса GOES[2], үткәрелгән 0,5—10 кэВ энергия диапазонындағы (0,5—8 ангстрем тулҡын оҙонлоғондағы) йылы рентген шартлауы амплитудаһының классификацияһы киң ҡулланыла. Классификация 1970 йылда Д. Бейкер тарафынан тәҡдим ителә һәм тәүҙә «Solrad» юлдаштары үлсәүҙәренә нигеҙләнә[3]. Был классификация буйынса ҡояш ялҡынына балл — латин хәрефенән һәм унан һуң килгән индекстан торған билдә бирелә. Ялҡын өлгәшкән рентген нурланышының иң юғары интенсивлығының дәүмәленә бәйле хәреф А, В, С, М йәки Х булыуы мөмкин[4][Комм 1]:

Хәреф Интенсивлыҡ пигы (Вт/ м2 )
А 10−7 -нән кәмерәк.
Б 1,0×10−7-нән 10−6-нә тиклем.
С 1,0×10 −6-нән 10 −5-нә тиклем.
М 1,0×10 −5-нән 10 −4-нә тиклем.
Х 10−4-нән артыҡ.

Индекс А, В, С, М хәрефтәре өсөн ялҡын интенсивлығының 1,0-ҙән 9,9-ға тиклемге ҡиммәтен күрһәтә. Шулай, 2010 йылдың 12 февралендә M8.3 баллы Ҡояш бөркөлөүенә 8,3×10−5 Вт/м2 интенсивлыҡ пигы ярашлы. 1976 йылдан алып теркәлгән (2010 йылға ҡарата)[5], 2003 йылдың 4 ноябрендә булған иң көслө бөркөлөүгә Х28 балы бирелгән. Шулай итеп, уның иң юғары нөктәһендә рентген нурланышының интенсивлығы 28×10−4 Вт/м2 тәшкил иткән. Ҡояштың рентген нурланышын теркәү, ул тулыһынса Ер атмосфераһы тарафынан йотолғанлыҡтан, Спутник-2 йыһан карабын тейешле ҡорамалдар менән тәүге тапҡыр осороуҙан башлап мөмкин булды[6], шуға күрә ҡояш ялҡындарының рентген нурланышының интенсивлығы тураһында мәғлүмәттәр 1957 йылға тиклем юҡ.

Тулҡындар оҙонлоғоноң төрлө диапазондарында үлсәүҙәр ялҡындарҙа төрлө процестарҙы сағылдыра. Шуға кңрә, ике ялҡын активлығы индексы араһындағы бәйләнеш статистик мәғәнәлә генә бар; айырым ваҡиғалар өсөн бер индекс юғары, икенсеһе түбән булыуы мөмкин, һәм киреһенсә.

Ҡояш бөркөлөүе, ғәҙәттә, ҡапма-ҡаршы магнит полярлығындағы Ҡояш таптары үҙ-ара тәьҫир итешкән урындарҙа, йәки анығыраҡ әйткәндә, төньяҡ һәм көньяҡ полярлыҡтағы өлкәләрҙе айырып торған нейтраль магнит ҡыры һыҙығы янында барлыҡҡа килә. Ҡояш ялҡындарының йышлығы һәм ҡеүәте 11 йыллыҡ ҡояш циклы фазаһына бәйле.

Эҙемтәләре

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Ҡояш бөркөлөүҙәренең практик ҡулланылышы бар. Мәҫәлән, һирәк атмосфералы йәки атмосфераһы булмаған күк есеменең өҫтөндәге элементтар составын өйрәнеүҙә ҡулланыла, шулай уҡ йыһан караптары бортында ҡуйылған рентген флуоресценция спектрометрҙары өсөн рентген нурҙарын ҡуҙғытыусы булып торалар. Ялҡындарҙың ҡаты ультрафиолет һәм рентген нурланышы ионосфераның барлыҡҡа килеүе өсөн яуаплы төп фактор булып тора, ул шулай уҡ өҫкө атмосфераның үҙенсәлектәрен һиҙелерлек үҙгәртергә һәләтле: уның тығыҙлығы һиҙелерлек арта, был Ерҙең яһалма юлдашының орбита бейеклегенең тиҙ кәмеүенә килтерә. Ҡояш бөркөлөүҙәре ваҡытында зарядлы киҫәксәләрҙең көслө ағымдары йыш ҡына юлдаштарға зыян яһай һәм аварияларға килтерә[7] [8]. Ҡояш бөркөлөүе ваҡытында башлыса КМОП элементтары булған заманса электроникаға зыян килтереүҙең ихтималлығы ТТЛ-ға ҡарағанда юғарыраҡ, сөнки етешһеҙлек тыуҙырыусы киҫәксәләрҙең сик энергияһы түбәнерәк. Бындай киҫәксәләр йыһан караптарының ҡояш батареяларына ла ҙур зыян килтерәләр[9][10]. Бөркөлөү ваҡытында һирпелгән плазма болоттары геомагнит дауылдарының барлыҡҡа килеүенә килтерә, улар техникаға һәм биологик объекттарға билдәле бер йоғонто яһай.

Күҙаллау

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Хәҙерге ҡояш бөркөлөүҙәрен күҙаллау Ҡояштың магнит ҡырҙарын анализлауға нигеҙләнгән. Әммә Ҡояштың магнит төҙөлөшө шул тиклем тотороҡһоҙ, хатта бөркөлөүҙе бер аҙна алдан да күҙаллау әлеге ваҡытта мөмкин түгел. НАСА бик ҡыҫҡа ваҡытлы күҙаллауҙар бирә, 1 көндән 3 көнгә тиклем: тыныс көндәрҙә көслө бөркөлөү ихтималлығы, ғәҙәттә, 1–5% диапазонында күрһәтелә, ә әүҙем осорҙа ул 30–40%-ҡа тиклем генә арта[11].

Теркәлгән иң көслө ҡояш бөркөлөүҙәре

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Рентген диапазонында ҡояш бөркөлөүе ҡеүәтен үлсәүҙәр 1975 йылдан алып GOES юлдаштары ярҙамында үткәрелә. Түбәндәге таблицала 1975 йылдан алып был юлдаштарҙан алынған мәғлүмәттәргә ярашлы иң көслө 30 бөркөлөү күрһәтелгән[12].

Ҙур ҡояш дауылдары (Мияке ваҡиғалары) беҙҙең эраға тиклем 660 йылда, 774—775 һәм 993-994 йылдарҙа була[15][16].

Комментарийҙар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  1. ↑ Выбор для классификации вспышек рентгеновского диапазона обусловлен более точной фиксацией процесса: если в оптическом диапазоне даже крупнейшие вспышки увеличивают излучение на доли процентов, то в области мягкого рентгеновского излучения (1 нм) — на несколько порядков, а жёсткое рентгеновское излучение спокойным Солнцем не создаётся вообще и образуется исключительно во время вспышек.

Иҫкәрмәләр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  1. ↑ Воронцов-Вельяминов Б.А., Е.К. Страут. Астрономия базовый уровень 11 класс / зав. редакцией И.Г. Власова. — Дрофа, 2014, с изм. 2018. — С. 141.
  2. ↑ Энциклопедия Солнца — Солнечные вспышки. Дата обращения: 29 март 2008. Архивировано 1 апрель 2008 года.
  3. ↑ Priest, Eric Ronald. Flare classification // Solar flare magnetohydrodynamics. — Gordon and Breach Science Publishers, 1981. — С. 51. — ISBN 0677055307.
  4. ↑ Классификация вспышек 2011 йыл 27 сентябрь архивланған.
  5. ↑ Самые мощные зарегистрированные солнечные вспышки 2011 йыл 6 август архивланған.
  6. ↑ Эксперимент на втором искусственном спутнике Земли (Спутник-2). Дата обращения: 26 апрель 2011. Архивировано 13 октябрь 2014 года.
  7. ↑ С. И. Болдырев, Иванов-Холодный Г.с., О. П. Коломийцев, А. И. Осин Влияние Солнечной Активности На Вариации Плотности Верхней Атмосферы Земли (рус.) // Геомагнетизм И Аэрономия. — 2011. — В. 4. — Т. 51. — ISSN 0016-7940.
  8. ↑ [title=subtitle=2017-09-07 access-date=2021-10-29]. Дата обращения: 29 октябрь 2021.
  9. ↑ С. И. Болдырев, Иванов-Холодный Г.с., О. П. Коломийцев, А. И. Осин Влияние Солнечной Активности На Вариации Плотности Верхней Атмосферы Земли (рус.) // Геомагнетизм И Аэрономия. — 2011. — В. 4. — Т. 51. — ISSN 0016-7940.
  10. ↑ Мощная вспышка на Солнце может повлиять на работу спутников, заявил эксперт. РИА Новости (7 сентябрь 2017). Дата обращения: 29 октябрь 2021. Архивировано 29 октябрь 2021 года.
  11. ↑ Богачёв С. А., Кириченко А. С. Солнечные вспышки // Земля и Вселенная. — 2013. — № 5. — С. 3—15. — ISSN 0044-3948.
  12. ↑ Solar Flares: Solar X-ray Flares from the GOES satellite 1975 to present and from the SOLRAD satellite 1968—1974. Дата обращения: 7 сентябрь 2017. Архивировано 1 июль 2017 года.
  13. ↑ Тесис — 6 сентября 2017 года. Дата обращения: 6 июль 2020. Архивировано 15 август 2021 года.
  14. ↑ "На Солнце произошла одна из мощнейших вспышек с 2017 года". nauka.tass.ru. Дата обращения: 14 май 2024. Архивировано 14 май 2024 года.
  15. ↑ O'Hare, Paschal et al. Multiradionuclide evidence for an extreme solar proton event around 2,610 B.P. (∼660 BC) (инг.) // Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America : journal. — 2019. — Т. 116. — № 13. — С. 5961—5966. — DOI:10.1073/pnas.1815725116 — Bibcode: 2019PNAS..116.5961O — PMID 30858311.
  16. ↑ Hayakawa, Hisashi et al. The Earliest Candidates of Auroral Observations in Assyrian Astrological Reports: Insights on Solar Activity around 660 BCE (инг.) // The Astrophysical Journal : journal. — IOP Publishing, 2019. — Т. 884. — С. L18. — DOI:10.3847/2041-8213/ab42e4 — Bibcode: 2019ApJ...884L..18H

Һылтанмалар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
«https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ҡояш_бөркөлөүе&oldid=1295186» битенән алынған