Ҡуштанай өлкәһе

Ҡуштанай өлкәһе
	Ҡуштанай өлкәһе
	ҡаҙ. Қостанай облысы
	Герб
Нигеҙләү датаһы	29 июль 1936
Рәсми атамаһы	Кустанайская область һәм Костанайская область
Дәүләт	Ҡаҙағстан
Административ үҙәк	Ҡуштанай
Административ-территориаль берәмек	Ҡаҙағстан, Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы, Целинный край[d] һәм Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы
Сәғәт бүлкәте	UTC+6 һәм Asia/Qostanay[d]
Геомәғлүмәттәр	Data:Kazakhstan/Qostanay.map
Хөкүмәт башлығы	Архимед Бегежанович Мухамбетов[d]
Халыҡ һаны	833 643 кеше (2021)
Сиктәш	Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе[d], Аҡмулла өлкәһе, Ҡарағанда өлкәһе[d], Аҡтүбә өлкәһе[d], Ырымбур өлкәһе, Силәбе өлкәһе һәм Ҡурған өлкәһе
Шул уҡ территорияны биләй	Asia/Qostanay[d]
Майҙан	196 001 км²
Почта индексы	110000
Рәсми сайт	kostanay.gov.kz
Урындағы телефон коды	7142
Номер тамғаһы коды	W, P һәм 10
	Ҡуштанай өлкәһе Викимилектә

Ҡуштанай өлкәһе (ҡаҙ. Қостанай облысы) — Ҡаҙағстан Республикаһының төньяғында урынлашҡан административ-территориаль берәмек.

Административ үҙәге — Ҡуштанай ҡалаһы.

Өлкә төньяҡ-көнбайышта һәм төньяҡта Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһе, Силәбе өлкәһе һәм Ҡурған өлкәһе менән сиктәш. Көнсығышта Ҡаҙағстандың Төньяҡ Ҡаҙағстан, Аҡмола, Ҡарағанды һәм Улытау өлкәләре менән, ә көньяҡ-көнбайышта Аҡтүбә өлкәһе менән сиктәш.

Физик-географик ҡылыҡһырлама

Географик урыны һәм рельефы

Өлкә Төньяҡ Ҡаҙағстанда урынлашҡан. Төньяҡ өлөшөн Көнбайыш Себер уйһыулығы, көньяғын — Туғай платоһы, көнбайышын — Урал алды үҙәне, ә көньяҡ-көнсығышын Һарыарҡаның көнбайыш тармаҡтары биләй. Ер өҫтө башлыса тигеҙлек булып тора. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге 200-ҙән 400 метрға тиклем етә.

Гидрографияһы

Өлкә территорияһы буйынса 300-гә яҡын бәләкәй йылға аға, уларҙың иң эреһе — Тубыл (Тобыл). Тубыл йылғаһында Юғары Тубыл, Ҡаратомар һәм Әмингелде һыу һаҡлағыстары төҙөлгән. Көньяҡта Туғай йылғаһы аға (өлкә сиктәрендә оҙонлоғо 390 км). Өлкәлә 5 меңдән ашыу күл бар. Иң эреләре — Ҡушморон, Тәңеҙ, Ҡойбағар, Һарыкүл, Һарымойын.

Климаты һәм тупрағы

Климаты ҡырҡа континенталь. Ҡышы оҙон, һыуыҡ, көслө бурандар менән оҙатыла. Йәйе эҫе һәм ҡоро. Төньяҡ өлөшөндә ҡара тупраҡ таралған, унда ҡайын һәм урмандар үҫә. Көньяҡта ҡылғанлы үҫемлектәр менән каштан тупрағы өҫтөнлөк итә.

Наратлыҡтар һәм ҡурсаулыҡтар

Өлкәлә уникаль Араҡарағай, Әмәнҡарағай һәм Терсек-Ҡарағай нарат урмандары урынлашҡан. Көньяҡ өлөшөндә экологик туризм үҙәге булып торған, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән Наурыҙым дәүләт тәбиғи ҡурсаулығы урынлашҡан.

Тарихы

Электән был ерҙәрҙә андронов һәм синташта археологик мәҙәниәттәре (бронза быуаты) йәшәгән. Урта быуаттарҙа территория Төрки ҡағанаты, артабан Дәште Ҡыпсаҡ составына инә. Монгол яулауҙарынан һуң Алтын Урҙа ере була. Йөҙ йыллыҡтар дауамында өлкә биләмәһендә Урта һәм Кесе жүз ҡаҙаҡ ҡәбиләләре (арғын, ҡыпсаҡ, керей һ.б.) күсеп йөрөгән.

1879 йылда Тубыл буйында Николаевск (ҡаҙаҡса атамаһы Ҡуштанай) ҡалаһына нигеҙ һалына. 1895 йылда ҡалаға рәсми рәүештә Кустанай исеме бирелә. 1936 йылдың 29 июлендә СССР Юғары Советы Указы менән Кустанай өлкәһе ойошторола. 1997 йылда Рәсәй транскрипцияһы «Костанайская область» тип үҙгәртелә^[3].

Башҡорт ырыуҙары менән тарихи бәйләнеше

Хәҙерге Ҡуштанай өлкәһенең төньяҡ һәм көнбайыш ерҙәре (айырыуса Тубыл, Эйә (Әйет) йылғалары буйы һәм Урал алды үҙәндәре) тарихи яҡтан башҡорт ҡәбиләләренең кочевой ареалына һәм этник бәйләнештәр зонаһына ингән. Өлкә биләмәһендә башлыса түбәндәге башҡорт ырыуҙарының вәкилдәре күсеп йөрөгән һәм йәшәгән:^[4]

Ҡыпсаҡ — был төбәктә ҡаҙаҡ ҡыпсаҡтары менән иң тығыҙ этник бәйләнештә булған һәм ҡатнашҡан иң эре башҡорт ҡәбиләләренең береһе.
Табын — өлкәнең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм сиктәш Силәбе, Ҡурған өлкәләрендә таралған иң күп һанлы берләшмә.
Ҡатай һәм Ҡыуаҡан — Көнсығыш Урал үҙәндәренән Тубыл йылғаһының үрге ағымына тиклем күсеп йөрөгән ырыуҙар.
Тамъян һәм Үҫәргән — өлкәнең көнбайыш (Ырымбур өлкәһе менән сиктәш) райондарында этник эҙҙәрен ҡалдырған ҡәбиләләр.

Ҡаҙаҡ ҡәбиләләренең урынлашыуы

Хәҙерге өлкә биләмәһендә ҡаҙаҡ ҡәбиләләренең (башлыса Урта жүз арғындары менән ҡыпсаҡтарының) урынлашыуы XVI–XVII быуаттарҙа тамамлана.

XVIII быуаттың уртаһынан алып Рәсәй империяһы Яйыҡ буйында хәрби-сиктәш һыҙаттарын (Уй һәм Яйыҡ һыҙаттарын) төҙөй башлай. Был сикләүҙәр арҡаһында башҡорттарҙың Тубыл буйы далаларына көньяҡҡа табан күсеп йөрөү юлдары тулыһынса ябыла. Ошо тарихи һыҙаттан һуң, был ерҙәрҙә башҡорттар бүтән күсенмәй, ә ерҙәр тулыһынса ҡаҙаҡ ырыуҙарының биләмәһе булып ҡала^[5].

Халыҡ һаны һәм милли состав

2025 йылдың башына ҡарата өлкә халыҡ һаны 825 569 кеше тәшкил итә^[6].

өлкәнең милли составы (2025 йыл башына)
Милләт	Халыҡ һаны (кеше)	Процент (%)
Ҡаҙаҡтар	367 908	44.56 %
Урыҫтар	276 766	33.52 %
Украиндар	84 394	10.22 %
Немецтар	30 346	3.68 %
Белорустар	15 921	1.93 %
Татарҙар	14 167	1.72 %
Башҡорттар	3 865	0.47 %
Башҡалар	12 202	1.40 %
Бөтәһе	825 569	100.00 %

Административ бүленеше

Өлкә составына 4 өлкә әһәмиәтендәге ҡала хакимиәте (Ҡуштанай, Рудный, Арҡалыҡ, Лисаковск) һәм 16 район инә.

Ҡуштанай өлкәһенең райондары
Райондың атамаһы (башҡортса)	Административ үҙәге	Ҡаҙаҡса атамаһы
Алтынсарин районы	Убаған ауылы	ҡаҙ. Алтынсарин ауданы
Әмингелде районы	Әмингелде ауылы	ҡаҙ. Амангелді ауданы
Әүлиәкәл районы	Әүлиәкәл ауылы	ҡаҙ. Әулиекөл ауданы
Бейембәт Майлин районы	Әйәт ауылы	ҡаҙ. Бейімбет Майлин ауданы
Денисов районы	Денисовка ауылы	ҡаҙ. Денисов ауданы
Джангельдин районы	Туғай ауылы	ҡаҙ. Жангелді ауданы
Етекәрә районы	Етекәрә ҡалаһы	ҡаҙ. Жітіқара ауданы
Ҡамысты районы	Ҡамысты ауылы	ҡаҙ. Қамысты ауданы
Ҡарабалыҡ районы	Ҡарабалыҡ ҡасабаһы	ҡаҙ. Қарабалық ауданы
Ҡараһыу районы	Ҡараһыу ауылы	ҡаҙ. Қарасу ауданы
Ҡуштанай районы	Тобыл ҡалаһы	ҡаҙ. Қостанай ауданы
Мәндүгәрә районы	Боровской ауылы	ҡаҙ. Меңдіқара ауданы
Наурыҙым районы	Ҡарамәнде ауылы	ҡаҙ. Наурызым ауданы
Һарыкүл районы	Һарыкүл ҡасабаһы	ҡаҙ. Сарыкөл ауданы
Уҙынҡүл районы	Уҙынҡүл ауылы	ҡаҙ. Ұзынкөл ауданы
Фёдоров районы	Фёдоровка ауылы	ҡаҙ. Фёдоров ауданы

Иҫкәрмәләр

↑ https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/asia
↑ https://stat.gov.kz/upload/medialibrary/75f/z2gxd3z3s8gsf7em4x4q5ahd87mgoc5m/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf
↑ Костанайская область (урыҫ). Костанай: Истории нашего города. Дата обращения: 19 август 2026., Указ Президента РК от 17 июня 1997 г. N 3550 (урыҫ). ИПС «Әділет».
↑ Рыбалко А. А., Новикова О. В. Этнокультурная и политическая история Южного Урала в эпоху средневековья и в новое время (урыҫ). Заповедник «Аркаим». Дата обращения: 19 август 2026.
↑ Коршунова Н. В., Стромов П. А. {{{заглавие}}} (рус.). — № 2 (8). — DOI:10.46539/jfs.v8i2.406
↑ Ҡаҙағстан Республикаһы Стратегик планлаштырыу һәм реформалар агентлығының Милли статистика бюроһы. Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам и возрастным группам (на начало 2025г.) (урыҫ). stat.gov.kz (27 март 2025). Дата обращения: 2 февраль 2026. Архивировано 8 февраль 2026 года.

Сығанаҡтар

[_c1af6634f9139e61-1] ttps://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/asia

[_d422f19c045cc233-2] ttps://stat.gov.kz/upload/medialibrary/75f/z2gxd3z3s8gsf7em4x4q5ahd87mgoc5m/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf

[3] Костанайская область (урыҫ). Костанай: Истории нашего города. Дата обращения: 19 август 2026., Указ Президента РК от 17 июня 1997 г. N 3550 (урыҫ). ИПС «Әділет».

[4] Рыбалко А. А., Новикова О. В. Этнокультурная и политическая история Южного Урала в эпоху средневековья и в новое время (урыҫ). Заповедник «Аркаим». Дата обращения: 19 август 2026.

[5] Коршунова Н. В., Стромов П. А. {{{заглавие}}} (рус.). — № 2 (8). — DOI:10.46539/jfs.v8i2.406

[:6-6] Ҡаҙағстан Республикаһы Стратегик планлаштырыу һәм реформалар агентлығының Милли статистика бюроһы. Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам и возрастным группам (на начало 2025г.) (урыҫ). stat.gov.kz (27 март 2025). Дата обращения: 2 февраль 2026. Архивировано 8 февраль 2026 года.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]