Өсөнсө рейх

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Германия империяһы
нем. Deutsches Reich (19331943)
нем. Großdeutsches Reich (19431945)
Диктатура
24 март 1933 — 23 май 1945


Flag of the German Reich (1935–1945).svg Reichsadler der Deutsches Reich (1933–1945).svg
Өсөнсө рейх Флагы Өсөнсө рейх Гербы
Девиз
нем. Ein Volk, ein Reich, ein Führer
(«Бер халыҡ, бер империя, бер башлыҡ»)
Гимн[d] һәм Гимн[d]
German Reich 1942.svg
     Германия[1]

     Рейхскомиссариаттар      Хәрби администрациялар

Баш ҡала Берлин
Эре ҡалалар Берлин, Вена, Гамбург, Мюнхен
Тел нимес
Дин донъяуи дәүләт[2]
Аҡса берәмеге рейхсмарка
Гимн «Немецтар йыры»
Майҙаны 633.786 км² (1938 й.)
696.265 км² (1941 й.)
Халҡы 90 млн. (1941 йылға Ер халҡының 4 проценты)
Идара итеү формаһы

де-юре: президент-парламент республикаһы[3]

де-факто: автократия[4][5]
Фюрер
 - 1934—1945 Адольф Гитлер
Рейхспрезидент
 - 1925—1934 Пауль фон Гинденбург
 - 1945 Карл Дёниц
Рейхсканцлер
 - 1933—1945 Адольф Гитлер
 - 1945 Йозеф Геббельс
 - 1945 Иоганн фон Крозиг
Элек булған һәм баҫып алынған дәүләттәр[6]
Дауам итеүселәр:
Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg Веймар республикаһы
Flag of Saar 1920-1935.svg Саар (Милләттәр Лигаһы)
Flag of Austria.svg Беренсе Австрия Республикаһы
Flag of the Czech Republic.svg Чехословакия
Flag of Lithuania.svg Клайпеда крайы
Flag of the Free City of Danzig.svg Ирекле Данциг ҡалаһы
Flag of Poland.svg Поляк Республикаһы (1918—1939)
Flag of Denmark.svg Дания
Flag of Norway.svg Норвегия
Flag of Luxembourg.svg Люксембург
Flag of the Netherlands.svg Нидерланды
Flag of Belgium (civil).svg Бельгия
Flag of France.svg Өсөнсө Француз республикаһы
Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg Югославия короллеге
Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg СССР
Оккупацияланған Германияның Совет зонаһы Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg
Оккупацияланған Германияның Америка зонаһы Flag of the United States (1912-1959).svg
Оккупацияланған Германияның Британия зонаһы Flag of the United Kingdom.svg
Оккупацияланған Германияның Франция зонаһы Flag of France.svg
Чехословакия Flag of the Czech Republic.svg
Польша Халыҡ Республикаһы Poland flag 300.png
Люксембург Flag of Luxembourg.svg
Югославия Федератив Халыҡ Республикаһы Flag of SFR Yugoslavia.svg
Австрияның оккупация зоналары Flag of Austria.svg

Өсөнсө рейх (нем. Drittes Reich, Өсөнсө империя, Өсөнсө держава; урыҫ. Тре́тий рейх, Третья империя, Третья держава) — 1933 йылдың 24 мартынан 1945 йылдың 23 майына тиклемге осорҙа Германия империяһының рәсми булмаған исеме[7][8].

Немец дәүләтенең 1871 йылдың 18 ғинуарынан 1943 йылдың 26 июненә тиклемге рәсми атамаһы — Германия империяһы (Deutsches Reich), ә 1943 йылдың 26 июненән 1945 йылдың 23 майына тиклем — Бөйөк Германия империяһы (Großdeutsches Reich). Немец телендә бер власҡа бойһонған ерҙәрҙе аңлатҡан «рейх» һүҙе ғәҙәттә «империя» тип, ә ҡайһы саҡта, текстағы мәғәнәнән сығып, батшалыҡ («царство») йәки «держава» тип тә тәржемә ителә. Әҙәбиәттә һәм тарихнамәлә йыш ҡына нацистик Германия һәм фашист Германияһы (фашистик Германия) тигән һүҙ бәйләнештәр ҙә ҡулланыла.

Германия был осорҙа бер партиялы система һәм милли социализм идеологияһы өҫтөнлөк иткән тоталитар[9] дәүләт була. Йәмғиәттең бөтә яҡтары ла контролдә тотола.

Өсөнсө рейх Милли-социалистик немец эшселәр партияһын етәкләгән һәм үҙенең 1945 йылдың 30 апрелендәге үлеменә ҡәҙәр алмашһыҙ дәүләт башлығы булған (рәсми титулы — «фюрер һәм рейхсканцлер») Адольф Гитлерҙың власы менән туранан-тура бәйле.

Үҙенең аяуһыҙлығы йәһәтенән Гитлер режимы бөтә тоталитар режимдарҙы, шул иҫәптән Португалиялағы Антониу ди Оливейр Салазарҙың һәм Испаниялағы Франциско Франконың уң диктатураларын да, СССР-ҙағы Сталиндың һул диктатор режимын да уҙып китә.

1938 йылдан Өсөнсө рейхтың тышҡы сәйәсәте территориаль-сәйәси экспанцияға ынтылыш менән билдәләнә: 1938 йылдың мартында Беренсе Австрия Республикаһы баҫып алына[10], 1938 йылдың сентябре — 1939 йылдың мартында Германия Чехияны һәм Клайпеда крайын үҙенә ҡуша[11], вермахтың 1939 йылғы Польшаға хәрби кампанияһы нәтижәһендә Ирекле Данциг ҡалаһы һәм Польша биләмәләренең бер өлөшө Германияға ҡушылдырыла[12], 1941 йылда Люксембург Германия тарафынан көсләп үҙенә ҡушылдырыуға (аннексия)ға дусар ителә. Төрлө сит биләмәләрҙе көсләп берләштереү аҙаҡтан да дауам итә.

Икенсе донъя һуғышының тәүге йылдары Германия өсөн үтә уңышлы була. 1942 йылға ул континенталь Европаның күп өлөшөндә (Испания, Португалия, Швейцария һәм Швециянан башҡа) контроль урынлаштыра: биләмәләрҙең бер өлөшө баҫып алынған булһа, ҡайһылары де-факто бойондороҡло дәүләт берәмектәренә әйләнә (мәҫәлән, быға тиклем үҙ аллы булған Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте). Хатта Германияның союздаштары һаналған Болгария менән Финляндия ла бары тик өлөшләтә генә үҙ аллы сәйәсәт алып бара[13]. Әммә 1943 йылда һуғыш барышында Гитлерға ҡаршы коалиция файҙаһына һынылыш була, ә 1945 йылдың ғинуарынан хәрби хәрәкәттәр Германияның һуғышҡа тиклемге биләмәләренә күсә. 1945 йылдың 23 майында союзниктар тарафынан рейхспрезидент Карл Дёниц етәкләгән Фленсбург хөкүмәте таратылғандан һуң Өсөнсө рейх йәшәүҙән тулыһынса туҡтай.

Термин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

СССР-ҙа 1940 йылда сығарылған Донъя атласында нацистик Германия картаһы. Өсөнсө рейх (Генерал-губернаторство) «Германияның дәүләт мәнфәғәттәре өлкәһе» («Область государственных интересов Германии») тип билдәләнгән.

Немец телендәге «рейх» һүҙен (нем. Das Reich) «дәүләт» йәки «империя» (урыҫса «государство» йәки «империя») тип тәржемә итеп була, әммә мәғәнә яғынан ул «держава» атамаһына күпкә яҡыныраҡ. немецсә ул шулай уҡ мистик ерлектә «батшалыҡ» (урыҫса «царство») аңлатмаһын да бирә: «Dein Reich komme» — «Pater noster» (урыҫ. Да придет Царствие Твое)[14]. Тәү башта германдар (алмандар) тарафынан был атама Рим Империяһына бирелгән булһа, аҙаҡтан ул "Герман милләтенең Изге Рим империяһы"на (урыҫса «Священная Римская Империя германской нации]]» тағыла. Артабан «рейх» һүҙе немец ерҙәрен берләштергән дөйөм герман дәүләте атамаһы булараҡ ҡулланыла башлай ҙа инде (нәҡ шул сәбәптән Веймар Республикаһы ла рәсми рәүештә «Рейх» тип исемләнә. Ҡасандыр бары тик мистик юҫыҡта ғына ҡулланылған «Өсөнсө рейх» («Третье царство») һүҙ бәйләнешенә сәйәсәтсәйәси мәғәнәне тәүге тапҡыр милләтселек ҡараштарында торған немец яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе Артур Мёллер ван ден Брук һала: 1923 йылда нәшер ителгән китабын ул шулай атай. Уның раҫлауҙарынса, 9621806 йылдарҙа йәшәгән «Герман милләтенең Изге Рим империяһы» — Беренсе рейх, ә 1871 йылда иғлан ителеп, 1918 йылда ҡолатылған Германия империяһы — Икенсе рейх була. Мёллер ван ден Брук фекеренсә, Өсөнсө рейх — идеаль пангерман дәүләте, һәм ул көсһөҙ Веймар республикаһына алмашҡа килергә тейеш. Гитлер нәҡ ошо идеяны үҙенә ҡулланыуға ала ла инде. Уның авторы, әлбиттә Гитлер хаҡында әллә ни юғары ҡараш-фекерҙә булмай һәм 1925 йылда үҙ-үҙенә ҡул һала[15].

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. К
  2. ст. 137 Веймарской конституции, формально действовавшей в 1933—1945 гг.
  3. Согласно «Веймарской конституции» Германии, формально действовавшей в стране в период 1933—1945 гг.
  4. Автократия
  5. АВТОКРАТИЯ|Энциклопедия Кругосвет
  6. Чехословакия, Франция, Югославия, Черногория короллеге (1941—1944)), СССР тулыһынса баҫып алынмай
  7. Адольф Гитлергә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр һәм бер ни менән сикләнмәгән власть (диктатура) урынлаштырыу өсөн нигеҙ биргән «Ғәҙәттән тыш вәкәләттәр тураһында» (тулыһынса «Халыҡтың һәм дәүләттең ауыр хәлен еңеп сығыу тураһында») Законын (1933) ҡабул итеү
  8. Дата шартлы алынған. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Өсөнсө рейхтың ойошторолоу көнө итеп шулай уҡ 1933 йылдың 30 ғинуары ла күрһәтелә
  9. Национал-социализм
  10. VIVOS VOCO: А. О. Наумов, «АНШЛЮС АВСТРИИ В 1938 ГОДУ КАК КРИЗИС ВЕРСАЛЬСКОЙ СИСТЕМЫ»
  11. 1938 йылғы Мюнхен килешеүе
  12. Piotr Eberhardt Political Migrations in Poland, 1939–1948 — 2006. — P. 24.
  13. Baryshnikov 2003; Juutilainen 2005, p. 670; Ekman, P-O: Tysk-italiensk gästspel på Ladoga 1942, Tidskrift i Sjöväsendet 1973 Jan.-Feb., pp. 5-46.
  14. В.Клемперер. LTI: язык Третьего Рейха. Записная книжка филолога
  15. Мазарчук Д.В. Консервативные революционеры Веймарской Германии о государственности и праве // Право и политика. — 2005. — № 6.

Әҙәбиәт һәм һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

5-85233-003-18