Лао-цзы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Лао-цзы
老子
Lao Tzu - Project Gutenberg eText 15250.jpg
Лао-цзы даосизм илаһы һынында
Тыуған ваҡыты:

604 йыл б. э. т.(-604)

Тыуған урыны:

Чжоу

Вафат урыны:

Чжоу

Ижад теле:

китайский

Мәктәп/традиция:

даосизм

Мөһим идеялары:

У-вэй

Лао-цзы (Ҡарт Сабый, Аҡыл Эйәһе Бабай; ҡыт. упр. 老子, пиньинь: Lǎo Zǐ, б.э.т. VI быуат),{б.э.т. VI—V быуаттың 3}боронғо ҡытай философы , ул классик дао фәлсәфәүи трактаты «Дао Дэ Цзин»ды яҙған тип иҫәпләнә. Хәҙерге фән уның тарихи шәхес булыуын шик аҫтына ала, әммә Лао-цзы фәнни әҙәбиәттә даосизмға[1] нигеҙ һалыусы тигән фекер бар.

Биографияһы[үҙгәртергә]

Zhongwen.svg Был биттә Ҡытай телендә яҙма бар.
Уның урынына һорау билдәһе күренергә мөмкин
Лао-цзы һыу һыйыры менеп Ҡытайҙан сығып китә

Даосизмдың башланған осронда уҡ әле Лао-цзы легендар шәхес булараҡ таныла һәм уны илаһилаштырыу күҙәтелә. Риүәйәттәр буйынса, имеш, әсәһе әллә нисә йылдар уға ғоманлы булған, шуға ла бабай булып тыуған, шуға ла, имеш, Ҡарт Сабый тип исемләгәндәр. Мәгәр «цзы» иероглифы «аҡыл эйәһе» тигәнде лә аңлата, шулай булғас уның исемен "Аҡыл Эйәһе Бабай" тип тә уҡырға мөмкин.

Уның тарихи шәхес булыуын шик аҫтына алып, бәлки Конфуций менән бутайҙарҙыр тигән фекер ҙә бар.

Шулай уҡ Лао-цзы — даосизм философияһына нигеҙ һалған, легендаларға күмелгән ҡытай фекер эйәһе тип һанау ҙа бар. Б.э.т. 604 йылда тыуған тип һанайҙар. Ҡыҫҡа ғына биографияһында император йортонда йылъяҙмасы-архивариус булып эшләгән һәм әллә 160, әллә 200 йәш[сығанаҡ 1273  көн күрһәтелмәгән] йәшәгән тигән һүҙҙәр бар.

Сыма Цянь тигән кеше тулыраҡ мәғлүмәт бирә: Лао-цзы Ҡытайҙың Чу тигән батшалғында тыуған. Ғүмеренең күп йылдарын император архивын Чжоу дәүләте китапханаһын һаҡлап тороусы булып уҙғарған.. 517 йылда Конфуций менән данлыҡлы осрашыу булған. Ҡартайғас, ул илдән көнбайышҡа табан юлға сыға. Ил сигенә еткәс, застава етәксеһе Инь Си Лао-цзының үҙ тәғлимәтен һөйләүен үтенгән. Лао-цзы Дао Дэ Цзин (Юл һәм Изге Көс ҡануны ) тигән яҙма яҙып ҡалдыра. Ҡайҙа китеп юғалғаны билдәһеҙ.

Икенсе бер риүәйәт буйынса Лао-цзы Остаз Ҡытайға , элекке тормошон юйҙыртып, сабый халәтендә Һиндостандан килгән,

Көнбайышҡа сәйәхәт[үҙгәртергә]

Ҡалып:Даосизм

«Көнбайышҡа сәйәхәт» тигән романда Лао-цзыны тау эйәләре рәтенә алғас, илаһтар Сунь Укунды тоторға ҡушыуҙары бәйән ителә. Сунь Укун илаһтарға буйһонмаған, уларға ҡаршы этлектәр ҡылған имеш. Артабан Лао-цзының уны тотоуы, әммә бер нисек тә уны юҡҡа сығара алмауы һүрәтләнә. Хатта мейескә ултыртып 49 көн буйы яндырғандан һуң да тере ҡалып, мейсте емерә һуғып, кирбестәре осоп төшкән ерҙәрҙә утлы тауҙар барлыҡҡа килә. Бары Будда ғына уны еңеп, тау аҫтына ултыртып ҡуя. Лао-цзының һыу һыйыр (буйволы) уның мөғжизәле алмас беләҙеген урлап, Иблискә әйләнә һәм ҡот осҡос ҡыйралыштар эшләй башлай. Будда Ляо-цзыға Сунь-Укунды ярҙамға ебәрә, тегеләр икәүләп яуызды тота һәм кире һыу һыйырына әйләндерә.

Лао-цзының мейесе кирбестәренән барлыҡҡа килгән утлы тауҙар , Сюаньцзан тигән кешенең сәйәхәт ваҡытнда юлын быуа. Бер тау Урта Азия яғына йүнәлгән юлда була. Шул тауҙа юл быуған уттарҙы һүндергәндә килеп сыҡҡан мажаралар бәйән ителә.

Лао-цзы үҙе тураһында[үҙгәртергә]

Дао Дэ Цзин исеменән яҙа:

Бар кеше үҙем тип йәшәй,
Мин генә бынан баш тарттым
Йөрәгем алйоттар йөрәгендәй
Ҡараңғы, аңлайышһыҙ.
Кешеләрҙең тормошо үтә күренеп тора,
Мин генә күҙ бәйләнгән киске эңерҙәй
Буталсыҡ донъяла йәшәйем.
Кешеләр ваҡ ҡына эште лә уйлап эшләй
Мин генә билдәһеҙлек тулы мөхиттә
Тын күлдәрҙәй тоноп, тауышһыҙмын,
Елдәй иҫһәм, тыйып алалмаҫлыҡмын!
Һәр кешенең шөғөлө бар, тик мин генә
бер ҡырағай наҙан кеүек көн итәм.
Бер мин генә тормош тамырын,
Бар теректең тамырын ҡиммәт күрәм.

Фәлсәфәһе[үҙгәртергә]

Лао-цзының фәлсәфәһендә ике башланғыс — Дао һәм Дэ барлығы төп урында тора. «Дао» йәки «Тао» ҡытай телендә "юл" тигәнде аңлата;әммә был фәләсәфә системаһында ул киңерәк метафизик мәғәнәгә эйә. «Дао» есемдәрҙең асылын да, Ғаләм булмышын да үҙ эсенә ала.. Материалистик күҙлектән алғанда «дао» - ул тәбиғәт, объектив донъя.

Дэ төшөнсәһе ҡытай ғәҙәт-йолаларында бик ҡатмарлы урын биләй.. Бер яҡтан, Дэ — Даоны туйындырыусы, бар итеүсе (' . Шулай уҡ ул Даоны ҡулланыу һәм уға ярашлы йәшәү ысулы ла. Дэ — йәшәйеш принцибы. Ул йәшәү ҡеүәте тупларға биреүсе көс, ци. Дэ — йәшәйеш ҡеүәтен дөрөҫ файҙаланыу, дөрөҫ ҡылыҡ-фиғел. Әммә Дэ — әхлаҡ менән генә сикләнмәй. Дэ аңды көндәлек мәшәҡәттәрҙән өҫкә күтәреүсе лә .

'




'
'

Төп идеялары[үҙгәртергә]

Ғаләм үҫешен билдәле өлгөлөр һәм принциптар менән аңлатып булмай. Әммә бик үк теүәл булмаһа ла — Дао тип атап була.

Артыҡ белемгә ынтылмаҫҡа кәрәк— киреһенсә, юнылмаған ағас, йәки сабый халәтендә булыу хәйерле. Бар ҡапма-ҡаршылыҡтар ҙа үҙ-ара мөнәсәбәттә, шулай уҡ һыйыша ала. Мәҫәлән, йәшәү һәм үлем.. Үлем - ул ғүмер тамамланыу, шул уҡ ваҡытта икенсе тормошта йәшәй башлау. Һәр "үлемдең" ахыры - икенсе "үлемдең" башы. Эш һүҙҙәрҙә, төшөнсәләрҙә түгел, ә уларға ниндәй мәғәнә һалыныуында. Ингән ер - сығыу урыны ла.

Тормош — ул «йомшаҡ» һәм «һығылмалы». Үлем — ул «ҡаты» һәм «киҫкен». Даоса проблемаларҙы сисеү юлы — киреләнмәү, ыңғайға ҡуйыу. Быны гел буйһоноп тороу тип аңларға ярамай — мөмкин тиклем әҙерәк көс сарыф итеп, үҙеңдекенә өлгәшергә тырышыу тип аңларға кәрәк.


Кешенең төп ыңғай сифаты — нәфсене тыя белеү.[2]

Идеялары Адвайта [сығанаҡ 613  көн күрһәтелмәгән] тәғлимәтенә яҡын.

Лао-цзы хәҡиҡәт тураһында[үҙгәртергә]

  • «Тел менән әйтелгән хәҡиҡәт - хәҡиҡәт түгел инде, сөнки хәҡиҡәт менән баштағы бәйләнеште юғалтҡан ».
  • «Белгән - һөйләмәй, һөйләгән - белмәй».

Кеше үҙендәге ялғандарҙан арынып, хәҡиҡәткә өлгәшә. Лао-цзы былай тип яҙған: «Күктән һәм Ерҙән алда уҡ булған Сикһеҙ бер Көс бар. Ниндәй тыныс, ниндәй сабыр ул! Яңғыҙлыҡта йәшәй һәм үҙгәрмәй.. Бар нәмәне ҡулында тота, әммә сәбәләнмәй.Беҙ уны Ғаләмдәр Инәһе тип атай алабыҙ. Мин уның исемен белмәйем. Үҙемсә Дао тип атайым».

Диалектика[үҙгәртергә]

Лао-цзының фәлсәфәһе бик үҙенсәлекле дидактикаға ҡоролған:

  • «Ысынбарлыҡтан һәм юҡтан бар нәмә барлыҡҡа килгән; мөмкинлек һәм мөмкин булмағандан — башҡарылыш;оҙон һәм ҡыҫҡанан - рәүеш (форма). Юғары - түбәнде буйһондра; ҡалын һәм нәҙек тауыштар бергә гармония тыуҙыра; алдан килгәне үҙенән һуң килгәнде буйһондора.

Әммә Лао-цзы быларҙы ҡапма-ҡаршылыҡ көрәше түгел, ә килешеү тип һанай.

  • «Кеше бер нәмә эшләмәҫкә ҡарар иткәндә еткәндә эшләр нәмә ҡалмаған булыр.»
  • «Кем халыҡты ярата һәм уға идара итә, шул бер ни ҙә эшләмәҫкә тейеш»

Был фекерҙәрҙән Лао-цзының фәлсәфәһе, йәки этикаһы: бер ни ҙә эшләмәү икәне күренә. Көсләп нимәнелер тағыу, тәбиғәтте үҙгәртергә тырышыу ғәйепләнә.

  • «Бик күп тау һыуҙары диңгеҙгә ағып төшә, сөнки диңгеҙ тауҙарҙан аҫтараҡ. Шуға ла бар сығанаҡтарға ла идара итә ала. Аҡыл эйәһе лә, кешеләрҙән өҫтәрәк булырға теләһә, үҙен уларҙан аҫтараҡ тота, алдараҡ булайым тиһә - артҡа баҫа. Шуға ла кеше уның өҫтәлегенең ауырлығын тоймай, артта торғас, алдалығын күрмәгәнлектән, ғәҙелһеҙлек тип уйламай»
  • Илгә идара иткән «„Изге ир“ аҡыл эйәләрен нимәлер эшләүҙән тыя. Бер ни ҙә эшләнмәгәндә донъяла тыныслыҡ урынлаша»
  • «Бер белеме лә булмаған кеше бер ваҡытта ла ауырымай» (Башҡорт халыҡ әйтеме - Белмәгәндең беләге тыныс)
  • «Белем юҡ ул, шуға бер ни ҙә белмәйем»
  • «Дәүләттең һалымдары күтәргеһеҙ ауыр. Бына шул халыҡты бөлдөрә.»
  • Сыма Цянь Лао-цзының һәм конфуцийлыҡҡа ҡаршы сыҡҡан философ Хань Фэйҙың 韩非 биографияһын бергә ҡуша. «Хань Фэй-цзы» трактатында Лао-цзыға ике бүлек бағышланған(《解老》, 《喻老》).

Әҫәрҙәренең исемлеге[үҙгәртергә]

Башҡорт халҡының даосизмға ауаздаш мәҡәл һәм әйтемдәре[үҙгәртергә]

  • Атым юҡ бурамда, ҡайғым юҡ буранда
  • Белмәгәндең беләге тыныс
  • Иртәгәһен ишәк ҡайғыртҡан
  • Иртәгә лә көн бөтмәҫ
  • Үгеҙ үлһә - ит, арба ватылһа - утын
  • Аҙ ҙа етә, күп тә бөтә

Әммә был мәҡәлдәр күпселек тарафынан хәрәкәт итмәү, бошмауҙы ғәйепләп ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта даосылыҡта ыңғай һыналған бәхәскә инмәү, тыныслыҡ һаҡлау, килешә белеү ысулы беҙҙең халыҡта ла өнәлә:

  • Баҙнатлы тыныслыҡ яратыр
  • Иҫәр менән иҫәр булма
  • Йоҡлаған йыланды уятма
  • Ҡырмыҫҡа ояһына таяҡ тыҡма
  • Таш менән атҡанға аш менән ат
  • Тыныслыҡтың төбө - уңышлыҡ

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. Лао-цзы // Китайская философия. Энциклопедический словарь. 2009 (автор — Е. А. Торчинов)
  2. http://philosophy.ru/library/asiatica/china/laotzy.html Учение Лао-цзы

Әҙәбиәт[үҙгәртергә]

  • Ян Хиншун. Древнекитайский философ Лао-цзы и его учение. М.-Л.,1950
  • Мялль Л. К пониманию 'Дао дэ цзина' // Учёные записки Тартуского государственного университета. Тарту, 1981. Вып. 558. С. 115—126.
  • Спирин В. С. Гармония лука и лиры глазами Лао-цзы //Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XIV.Ч.1. М.,1981.
  • Спирин В. С. Строй, семантика, контекст 14-го параграфа «Дао дэ цзина» //Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XX.Ч.1. М.,1986.
  • Лукьянов А. Е. Первый философ Китая: Фрагменты философской автобиографии Лао цзы. // Вестник МГУ. Серия 7: Философия. 1989. N 5. С. 43-54.
  • Спирин В. С. «Слава» и «позор» в § 28 «Дао дэ цзина»//Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XXII.Ч.1. М.,1989.
  • Лукьянов А. Е. Лаоцзы (философия раннего даосизма). М., 1991.
  • Лукьянов А. Е. Рациональные характеристики Дао в системе 'Дао дэ цзин' // Рационалистическая традиция и современность. Китай. М., 1993. С. 24-48.
  • Маслов А. А. Мистерия Дао. Мир «Дао дэ цзина». М., 1996.
  • Viktor Kalinke: Studien zu Laozi, Daodejing . Band 1: Text und Übersetzung / Zeichenlexikon. Leipzig 2000, ISBN 3-934015-15-8
  • Viktor Kalinke: Studien zu Laozi, Daodejing . Band 2: Anmerkungen und Kommentare. Leipzig 2000, ISBN 3-934015-18-2
  • Viktor Kalinke: Studien zu Laozi, Daodejing . Band 3: Nichtstun als Handlungsmaxime. Essay , Leipzig 2011, ISBN 978-3-86660-115-4
  • Кычанов Е. И. Тангутский апокриф о встрече Конфуция и Лао-цзы //XIX научная конференция по историографии и источниковедению истории стран Азии и Африки. СПб.,1997. С.82-84.
  • Карапетянц А. М., Крушинский А. А. Современные достижения в формальном анализе «Дао дэ цзина» // От магической силы к моральному императиву: категория дэ в китайской культуре. М., 1998.
  • Мартыненко Н. П. Изучение семантики древних форм начертания текста «Дао дэ цзин» как необходимая компонента изучения истории даосизма // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. № 3. 1999.С.31-50
  • Рехо Ким «Неделание»: Лев Толстой и Лао-Цзы Проблемы Дальнего Востока. 2000.-№ 6. С.152-163.
  • Лукьянов А. Е. Лао-цзы и Конфуций: Философия Дао. М., 2001. 384 с.
  • Маслов А. А. Загадки, тайны и коды «Дао дэ цзина». Ростов-на-Дону, 2005. 272 с.
  • Степанова Л. М. Проблема личности в учении Лао-цзы о совершенномудром. // Вестник Бурятского государственного университета. 2008. № 6. С. 24-29.
  • Кобзев А. И. Лао-цзы и Будда — «совпадение двух в одном» или «раздвоение единого»? // Общество и государство в Китае: XXXIX научная конференция / Институт востоковедения РАН. — М., 2009. -С.221-225 ISBN 978-5-02-036391-5 (в обл.)
  • Дао-Дэ цзин: Книга о Пути жизни / Сост. и пер. В. В. Малявина. М., Феория. 2010. (статья по традиционной иконографии Лао Цзы)
  • Shien Gi-Ming, "Nothingness in the philosophy of Lao-Tzu, " Philosophy East and West 1 (3): 58-63 (1951).
  • Chad Hansen, Linguistic Skepticism in the Lao Tzu // Philosophy East and West, Vol. 31, No. 3 (Jul., 1981), pp. 321–336

Ҡалып:PD-писатель

  • Лао Си, «ТАО-ТЕ-КИНГЪ, или писанiе о нравственности». Под редакцiей Л. Н. Толстого, перевелъ съ китайскаго профессоръ университета въ Кiото Д. П. Конисси, примечанiями снабдилъ С. Н. Дурылинъ. Москва — 1913

Һылтанмалар[үҙгәртергә]