Һар

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Һар
Һар
Өлкән ҡош
Фәнни классификация
Батшалыҡ: Хайуандар
Тип: Хордалылар
Класс: Ҡоштар
Отряд: Ыласын һымаҡтар
Ғаилә: Ҡарсығалар
Ырыу: Һарҙар
Төр: Һар
Латинса исеме
Buteo buteo
Linnaeus, 1758
Ареал
рәсем
     Оялау урындары

     Йыл буйы йәшәйҙәр

     Ҡышҡы күсенеү
ITIS 175383
NCBI 30397
Халыҡ - ара Ҡыҙыл китап
Status iucn3.1 LC ru.svg en:Least Concern
Ҙур хәүеф янамай
IUCN 3.1 Least Concern : / 160032591

Һар (урыҫ. обыкновенный канюк ) (лат. Buteo buteo)- йыртҡыс ҡош; ваҡ кимереүселәрҙе күпләп ҡырыуы арҡаһында ауыл хужалығы өсөн файҙалы булған көндөҙгө йыртҡыс ҡоштар [1].

25 төрө билдәле, Европа, Азия, Африка һәм Америкала таралғандар. Күсмә ҡоштар. Ҡатнаш якты урмандарҙа йәшәй.

Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]

Һар, ҡарғанан ҙурыраҡ. Осҡанда киң ҡанаттарының аҫ яғындағы аҡ һыҙыҡ һәм түңәрәкләнеп торған ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы арҡыры һәм буй көрән һыҙыҡтар менән биҙәлгән аҡһыл һоро. Ялан һарынан ҡарараҡ төҫө, ә һағыҙаҡ һарынан ҡыҫҡа ҡойроғо менән айырыла.

Кәүҙә оҙонлоғо 50 см-ға ҡәҙәр, ата ҡоштоң ауырлығы 600-800 г, инә ҡоштоҡы − 800-1200 г. Ҡанаттары киң, сағыштырмаса ҡыҫҡа. Ҡойроғо ҡыҫҡа, түгәрәкләнгән. Ҡаурый ҡапламының өҫкө өлөшө ҡара ҡоңгорт, аҫты ҡыҙғылт-көрән. Яҙын, апрелдең икенсе яртыһында осоп килә. Ояны ағастарҙа яһай. Ҡоңгорт тимгелле 2-3 йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Йөнтәҫа һарҙар октябрҙә килә һәм декабрьгә ҡәҙәр тотҡарлана, ҡайһы ваҡыт ҡышларға ла мөмкин. Ата ҡоштоң ауырлығы 850 г, инә ҡоштоҡо 1100 г тирәһе. Арҡаһы ҡара-ҡоңғорт, ҡаурыйҙары һоро ҡуныҡлы. Күкрәгендә тамсы һымаҡ тимгелдәре бар. Ҡанаттары киң. Ҡойроғо асык төҫтә, түгәрәкләнгән. Төп айырымлыҡ билдәһе аяктарының шүре өлөшөнең бармаҡтарға ҡәҙәр тейәрлек йөнләнгән булуы. Ояны ерҙә, ҡайһы ваҡыт ағастарҙа яһай. Ҡыҙыл-һары тимгелле 2-7 аҡ йомортка һала. Тау карчыгасы - очраклы осоп килүче төр, Нурлат районында осорай. Каурый капламы чуар. Кәүҙә оҙонлоғо 65 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 1000 г га ҡәҙәр. Балсыклы текә ярҙарҙа, ағастарҙа оялай.

Туҡланыуы[үҙгәртергә]

Барлыҡ төрҙәре лә сысҡан һымаҡ кимереүселәр, гөмөмән алғанда, ҡыр сысҡандары, шулай уҡ ер сысҡандары, һуҡыр сысҡандар, һирәк кенә ҡоштар (миләш сыпсыҡтары, ваҡ сыспсыҡтар) менән туҡланалар.

Тауышы[үҙгәртергә]

Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: «ҡый-йа, ҡый-йа, ҡый-йа».

Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]

Урманда йәшәй, асыҡ урындарҙа һунар итә. Сысҡандар, йомран, кеҫәртке, йылан менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас башында оялай. Ҡара-көрән таплы 2—3 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.


Әҙәбиәт[үҙгәртергә]

  • Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
  • Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

Сығанаҡ[үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]