Кимереүселәр

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Кимереүселәр
Кимереүселәр
Себер борондоғо (Tamias sibiricus)
Фәнни классификация
Батшалыҡ: Хайуандар
Тип: Хордалылар
Класс: Һөтимәрҙәр
Отряд: Кимереүселәр
Латинса исеме
Rodentia Bowdich, 1821
ITIS 180130
NCBI 9989

Кимереүселәр (лат. Rodentia) — һөтимәрҙәр араһында иң күп һанлы хайуандар. Донъяла барлығы 2277 төрө бар[1].Улар Антарктиданан башҡа бар континеттарҙа ла күпләп таралған.

Кимереүселәр диастемаһы, аҫҡы һәм өҫкө яңаҡ һөйәктәрендә берәр пар эре ҡырҡҡыс тештәре булыуы менән айырылып торалар. .

Этимология[үҙгәртергә]

Отрядтың латинса аталышы rodo «кимереү, тешләү» һүҙенән алынған.

Тышҡы күренеше[үҙгәртергә]

Кимереүселәр ғәҙәттә кәүҙәгә ҙур түгел.Дәүмәлдәре 5 сантиметрҙан алып (сысҡансыҡ), 130 сантиметрға хәтлем етә (капибаралар)[2]. Әммә ғәҙәттә 50 см-ҙан уҙмай[3]. Хвост у грызунов может быть значительно длиннее тела (например, у мышовок и тушканчиков), а может и вовсе отсутствовать(например, у морских свинок)[2].

Тән төҙөлөшө һәм тәпәйҙәре йәшәү рәүешенә бәйле бик ныҡ айырылыуы ихтимал. Ырғып йөрөй торғандарының артҡы аяҡтары ныҡ үҫешкән булыусан. Ер йырып йөрөүселәре оҙонсараҡ бәдәнле, алғы тәпәйҙәренең тырнаҡтары көслө. Шулай уҡ ҡабырға яғынан ярылы кимереүселәр ҙә була, улар "осоп" йөрөй ала[4].

Анатомия[үҙгәртергә]

Тештәре[үҙгәртергә]

Кимереүселәрҙең теш системаһы

Кимереүселәрҙең иң ҙур айырмаһы - өҫкө һәм аҫҡы яңаҡ һөйәктәрендәге берәр пар ҡырҡҡыс тештәре. Ҡырҡҡыс тештәр даими үҫә һәм ашала бара. Улар тәүлегенә 0,8 мм-ға тиклем үҫә (ҡондоҙ)[3]. Ҡырҡҡыс тештәрҙең ал яғы - эмаль , арт яғы  дентин менән ҡапланған, шуға күрә кимергәндә тештәре үҙенән-үҙе үткерләнә[3]. Кимереүселәрҙең ҡаҙыҡ тештәреюҡ, ҡырҡҡыс тештәр менән ҡыҫҡа тештәр аралыҡ - диастема бар. Аҙауҙары сәйнәргә яраҡлашҡан, яҫы өҫлөклө [5]. Ҡырҡҡыс тештәрҙең (ә ҡайһы бер төрҙәрҙең аҙау тештәренең дә) тамыры юҡ.
Тештәренең һаны 12-нән 22-гә тиклем(зубная формула I{1 \over 1} C{0 \over0} P{2-0 \over 1-0} M{3-1 \over3-1})[3][2].

Ҡондоҙҙоң баш һөйәге

Эсәктәре[үҙгәртергә]

Тупаҫ аҙыҡ менән туҡланыу һөҙөмтәһендә кимереүселәрҙең эсәктәре ярайһы оҙон. Йоҡосо кеүектәрҙән башҡаларының һуҡыр эсәге бар[2], бында аҙыҡ әсеп эшкәртелә. Бигерәк тә үлән һәм ағас ҡайырыһы ашаған төрҙәренең һуҡыр эсәге ныҡ үҫешкән.

Тормош рәүеше[үҙгәртергә]

Күпселек кимереүселәр төнөн йә эңерҙә сығып йөрөй башлайҙар, ҡайһы бер төрҙәрен көндөҙ ҙә осратырға мөмкин. Кимереүселәр айырым да, ҙур төркөмдәр булып та йәшәүе мөмкин 100 данаға тиклем).Кимереүселәр бар ерҙә лә йәшәй, хатта һауала ла көн күрә ала (осар тейендәр). Улар Антарктидала һәм ҡайһы бер ваҡ утрауҙарҙа ғына осрамай. Кимереүселәр һәм ҡуян һымаҡтар үҫемлек аҙыҡ менән туҡланғанлыҡтан, үҙ тиҙәктәренең ҡайһы бер төрҙәрен яңынан ашап, икенсегә эшкәртеп сығара ала.

Происхождение и эволюция[үҙгәртергә]

Согласно молекулярно-генетическим данным, грызуны возникли примерно 60 миллионов лет назад[6][7]. Это согласуется с палеонтологическими данными. Так старейшими ископаемыми грызунами являются представители палеоценового рода Paramys, обитавшего на территории современной Северной Америки.

Современные группы грызунов образовались и достаточно быстро эволюционировали в течение позднего эоцена[8].

Систематика[үҙгәртергә]

Внешняя систематика[үҙгәртергә]

Раньше грызунов вместе с зайцеобразными объединяли в один общий отряд Glires. После того, как от этого концепта на долгое время полностью отказались, сегодня снова появляются биологи, поддерживающие такую классификацию. Некоторые пытаются их объединить даже с прыгунчиковыми. Однако такие тезисы спорные. Другие исследования приводят к противоположенным результатам и видят в зайцеобразных признаки совсем другой эволюционной линии. Что касается прыгунчиковых, то большинство считает, что они не являются даже представителями одного надотряда с грызунами (надотряд Euarchontoglires), будучи частью надотряда Afrotheria.

Внутренняя систематика[үҙгәртергә]

Традиционно грызуны разделяются на три подотряда: белкообразные (Sciuromorpha), мышеобразные (Myomorpha) и дикобразообразные (Hystricomorpha). Но в последнее время всё больше замечают, что систематика грызунов гораздо сложнее.

При этом белкообразные составляют самый древний подотряд грызунов. Вероятно все остальные, за исключением дикобразообразных, откололись от них в течение эволюции. Особым предметом споров являются дикобразообразные. Некоторые исследователи считают, что их вообще не следует причислять к грызунам, а составить из них отдельный отряд.

См. также[үҙгәртергә]

Примечания[үҙгәртергә]

  1. Ҡалып:Китап
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Соколов В.Е. Систематика млекопитающих. Отряды: зайцеобразных, грызунов — М:: Высшая школа, 1977. — С. 29-39. — 494 с. — 20000 экз.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Громов И.М., Ербаева М.А. Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий. Зайцеобразные и грызуны — СПб., 1995. — С. 58-61. — 522 с. — 1000 экз.
  4. Павлинов И.Я., Крускоп С.В., Варшавский А.А., Борисенко А.В. Наземные млекопитающие России — М.: КМК, 2002. — С. 132-133. — 298 с. — ISBN 5-87317-094-0.
  5. Nowak R., Paradiso J. Walker's Mammals of the World — 4th. — Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1983. — Т. 1. — С. 493. — 1306 с. — ISBN 0-8018-2525-3.
  6. Douzery EJ, Delsuc F, Stanhope MJ, Huchon D. Local molecular clocks in three nuclear genes: divergence times for rodents and other mammals and incompatibility among fossil calibrations (en). — J Mol Evol, 2003. — Т. 57. — С. 201-213.
  7. Horner DS, Lefkimmiatis K, Reyes A, Gissi C, Saccone C, Pesole G. Phylogenetic analyses of complete mitochondrial genome sequences suggest a basal divergence of the enigmatic rodent Anomalurus (en). — BMC Evol Biol., 2007. — Т. 8. — С. 7-16.
  8. Kemp T.S. The origin and evolution of mammals — New York: Oxford University Press, 2005. — P. 273-274. — 331 p.