Башҡорт теле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Башҡорт теле
Үҙатама:

Башҡорт теле

Илдәр:

Рәсәй Рәсәй, Ҡаҙағстан Ҡаҙағстан

Региондар:

Башҡортостан, Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Төмән өлкәһе, ХМАО, Свердловск өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Һамар өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Пермь крайы, Татарстан, Удмуртстан

Рәсми тел

Башҡортостан Башҡортостан (Рәсәй Федерацияһында республика)

Яйға һалыусы ойошма:

Рәсәй фәндәр академияһының Өфө тарих, тел һәм әҙәбиәт институты

һөйләшеүселәр һаны:

1 223 744(2010 йылғы төҙәтмә менән)[1]

Классификация
Категория:

Евразия телдәре

Алтай ғаиләһе

Төрки тармаҡ
Ҡыпсаҡ төркөмө
Ҡыпсаҡ-булғар төркөмсәһе
Яҙма:

кириллица (башҡорт яҙмаһы)

Тел кодтары
ГОСТ 7.75–97:

баш 086

ISO 639-1:

ba

ISO 639-2:

bak

ISO 639-3:

bak

См. также: Проект:Лингвистика

Башҡорт теле (Loudspeaker.png башҡорт теле (белешмә • ярҙам) [bɑʂ.ˌqʊ̞rt.tɪ̞ˈlɪ̞]) — башҡорт халҡының милли теле. Төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ-булғар төркөмсәһенә ҡарай. Морфологик төрө буйынса агглютинатив телдәр иҫәбенә инә. Башҡорт теленең диалекттары: көнсығыш, көньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш.

Башҡорт теле, урыҫ теле менән бер рәттән, Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булып тора[2]. Башҡорт теле дәүләт теле дәрәжәһендә беренсе тапҡыр Башҡорт ҮҒК (ЦИК) 1921 йылдың 6 июль ҡарары менән билдәләнә[3].

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында башҡорт телен белеүселәр Рәсәй күләмендә 1379727 (бөтә халыҡтың 0,95%), Башҡортостанда 1056871 (Башҡортостан халҡының 25,8%) кеше булыуы асыҡланды[4]. Башҡорт телен белеүсе милләт вәкилдәре һаны (2002 йыл): башҡорттар – 912204, татарҙар – 109799, урыҫтар – 14765, сыуаштар – 9126, марыйҙар – 3548, удмурттар – 2921, башҡа халыҡтар – 4449 кеше. Башҡорт телен белеүсе кешеләр күпләп йәшәгән (3 мең кешенән артыҡ) төбәктәр исемлегенә Силәбе – 133389, Ырымбур – 45973, Төмән – 32668, Свердловск – 22451, Ҡурған – 14203, Пермь – 12701, Һамар – 6145, Һарытау өлкәләре – 3038, Татарстан Республикаһы – 11765, Мәскәү ҡалаһы – 3264 кеше, инә.

Рәсәйҙә башҡорт телен 1152,4 мең кеше белә (2010), бөтә донъя буйынса — 1223,74 мең кеше[1]. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата башҡорт телен белеүселәр Рәсәй күләмендә 1152404 (0,83%) , Башҡортостанда 935810 (23%) кеше теркәлгән. 2002 йылғы күрһәткестәр менән сағыштырғанда был һандың ил буйынса 227323 кешегә, ә республика буйынса 121061 кешегә кәмеүе күҙәтелә[5].

ЮНЕСКО 2009 йылда башҡорт телен «Юғалыу ҡурҡынысы янаған донъя телдәре Атласы»на индерҙе[6].

Башҡорт алфавиты урыҫ алфавитына нигеҙләнеп төҙөлгән.

Башҡортостанда юл билдәһе башҡорт һәм урыҫ яҙма менән

Башҡорт алфавиты[үҙгәртергә]

Ислам динен ҡабул иткәнгә тиклем башҡорттар боронғо төрки рун яҙмаһын ҡуллана.[7] Боронғо төрки халыҡтары руна яҙыуынан башҡа тағы икенсе бер төр яҙыу ҡулланған. Ул — боронғо уйғыр яҙыуы, VIII–ХVII быуаттарҙа ҡулланылышта була. [8]

Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай. Ислам менән бергә ғәрәп яҙмаһы тарала башлай. Үҙ заманының уҡымышлылары ғәрәп яҙмаһын ҡулланып күп нәмә яҙып ҡалдырғандар, улар араһында тарихи документтар менән шәжәрәләр ҙә, эпос, легендалар һәм башҡалар ҙа бар. Боронғо ҡәбер таштарындағы, һәр төрлө һәйкәлдәрҙәге яҙыуҙар ҙа ғәрәп хәрефе менән башҡарылған. XIX быуатта, XX быуат башында байтаҡ китап, әҙәби әҫәрҙәр, журнал, газета, һәр төрлө мөһим документтар анна шул ғәрәп хәрефе менән баҫылған.[9]

1928 йылда латиница нигеҙендә яңы башҡорт алфавиты ҡабул ителә. 1928-1930 йылдарға тиклем партия, совет учреждениеларында эш йөрөтөү ғәрәп хәрефе менән алып барыла әле.

1940 йылда иһә латин алфавиты урынына кириллица ҡабул ителә. 1950 алфавитҡа Ёё хәрефе өҫтәлә һәм нәҡ ошо вариант әлеге көндәрҙә ҡулланыла. Шулай итеп, ғәмәлдәге башҡорт алфавитында 42 хәреф, шуларҙың туғыҙа телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй – Ә ә, Ө ө, Ү ү, Ғ ғ, Ҡ ҡ, Ң ң, Ҙ ҙ, Ҫ ҫ, Һ һ хәрефтәре. Шуныһы тағы ла иғтибарға лайыҡ – Ҡҡ, Ҙҙ хәрефтәре башҡа бер төрки телдә лә осрамай.[10][11]

Башҡорт алфавиты[үҙгәртергә]

А а Б б В в Г г Ғ ғ Д д Ҙ ҙ Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Ҡ ҡ Л л
М м Н н Ң ң О о Ө ө П п Р р С с
Ҫ ҫ Т т У у Ү ү Ф ф Х х Һ һ Ц ц
Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ә ә
Ю ю Я я

Алфавиттағы хәрефтәрҙең бүленеше[үҙгәртергә]

Һуҙынҡылар: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.

Тартынҡылар: а) яңғырау: б, в, г, ғ, д, ҙ, ж, з, й, л, м, н, ң, р; б) һаңғырау: к, ҡ, п, с, ҫ, т, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ.

Махсус билдәләр: ъ, ь.

Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]

Башҡорт телендәге сайттар[үҙгәртергә]

Башҡорт телен башҡа халыҡтар өйрәнә[үҙгәртергә]

Башкирским языком интересуются не только в Башкортостане, но и за рубежом. БСТ. Яңылыҡтар. 21/02/2013.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Lewis, M. Paul (ed.) Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. (en). Dallas, Tex.: SIL International. (2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011.
  2. Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы, беренсе бүлек, беренсе статья
  3. Башкирский язык в «Башкортостан. Краткая энциклопедия»
  4. Башкиры в начале XXI века: Статистический сборник. – Уфа:Башкортостанстат, МСОО ВКБ, 2008. – 194 с.
  5. Ғатауллин Р.Ш. Башҡорт теле XX быуатта – һандар һәм һығымталар, йәки статистика мәғлүмәттәре был турала нимә һөйләй. Городские башкиры: традиции и современное общество: Материалы VII Межрегиональной научно-практической конференции (г. Учалы, 20 апреля 2012 г.). Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2012, — 296 с. ISBN 978-5-91608-076-6
  6. ЮНЕСКО сайты мәғлүмәте
  7. Иршат ЙӘНБИРҘИН, «БАШҠОРТ ЯҘМАҺЫ... ете мең йыллыҡ тарихҡа эйә», «Киске Өфө» гәзите, №37, 15 - 21 сентябрь, 2012
  8. Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов. «Башҡорт әҙәби теле нисек барлыҡҡа килде?», «Башҡортостан» гәзите, 25 май 2012 йыл
  9. Ғәли Ишбулатов «Ғәрәп яҙмаһын өйрәнеүселәргә әлифба»
  10. Юлия Филиппова «Письменность башкирского народа», lingtown.ru сайты
  11. Башҡорт энциклопедияһы