Һиндостани

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Хиндустани (хинди—урду)
Илдәр:

Индия, Пакистан, Фиджи, Гайана, Малайзия, Суринам, Тринидад и Тобаго

Региондар:

Южная Азия, Океания, Карибский бассейн

Рәсми тел

Индия (хинди), Пакистан (урду), Фиджи

һөйләшеүселәр һаны:

Ҡалып:Нет АИ 2

Классификация

Индоевропейская семья

Индоарийская группа
Центральная подгруппа
Яҙма:

деванагари, арабское письмо (почерк насталик), ранее — кайтхи

Тел кодтары
ISO 639-1:

hi, ur

ISO 639-2:

hin, urd

ISO 639-3:

hin, urd, hif (Фиджи), hns (Карибский бассейн)

См. также: Проект:Лингвистика

Ҡалып:Поддержка азиатских языков

Гласные, согласно М. Охала[1].

Һиндостани (Hindustānī, हिन्दुस्तानी, ہندوستانی) — көнбайыш һинди кластерының өлөшө булып торған идиомдар төркөмөнөң дөйөм атамаһы Был идиомдар Һиндостанда, Пакистанда һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә таралған. Һинд субконтинентынан ситтәге оҡшаш телдәргә ҡарата ла ҡулланыла - : фиджи һиндостаниһы, кариб һиндостаниһы.

Һиндостани донъя халыҡтары араһында ҡытай (бәлки инглиз)[2] теленән ҡала икенсе йәки өсөнсө урында ҡулланыла торған тел.

Тарихы[үҙгәртергә]

Һиндостани терминын европалылар XV быуатта уйлап сығарған.[3] Һиндостани кһари-боли диалектының дели вариантынан килеп сыҡҡан.

Һиндостаниҙың фонетик һәм грамматик төҙөлөшө һинди һәм урду менән уртаҡ. [4].

Уның нигеҙендә һинди һәм урдуның стандарт тел нормалары эшләнгән. Улар элеккерәк әҙәби телдәрҙе (авадһи, брадж бһакһа, садһукадди) ҡыҫырыҡлап сығарған. Британ Һиндостанын бүлгәнгә тиклем «һинди», «һиндосстани» һәм «урду» синонимдар булған. 1947 йылда бүленгәндән һуң Һиндостан һәм Пакстан телдең үҙ варианттарын үҫтерә башлаған —Һиндостанда - деванагари, санскрит киң ҡулланыла, Пакстанда иһә ғәрәп-фарсы яҙмаһы һәм терминологияһы нигеҙ итеп алынған. Яҙма телдә улар хәҙер насар аңлаша, әммә һөйләштә айырма артыҡ ҡамасау түгел. Һинд фильмдарында шуның өсөн урталыҡ һиндостани ҡулланыла.

Әҙәби варианттар[үҙгәртергә]

Һиндостани нигеҙендә 4 әҙәби тел барлыҡҡа килгән, икәүһе әле лә һаҡланып килә:

  • Һинди (Hindi);
  • Урду (Urdu);
  • Дакһни (Dakhani, «көньяҡ»), Һәйҙәрабадта (Һиндостан) ҡулланылған, фарсы әҙ ҡулланылған урду;
  • Рехта (Rekhta), моголдар батшалығында ҡулланылған, фарсы бик ныҡ ҡатышҡан тел.


Яҙмаһы[үҙгәртергә]

Тарихи рәүештә «кайтһи» (Kaithi) яҙмаһы киң таралған булған. Әлеге көндә ғәрәп грамматикаһының «насталик» тигән яҙмаһы (урдула), йәки деванагари ҡулланыла(һиндиҙә). Латиница ла файҙаланыла. Ул нәсрани әҙәбиәттә ҡулланыла (урду).

Ғәрәп яҙмаһы:

جھ ڄ ج پ ث ٺ ٽ ٿ ت ڀ ٻ ب ا
ɟʱ ʄ ɟ p s ʈʰ ʈ t ɓ b *
ڙ ر ذ ڍ ڊ ڏ ڌ د خ ح ڇ چ ڃ
ɽ r z ɖʱ ɖ ɗ d x h c ɲ
ڪ ق ڦ ف غ ع ظ ط ض ص ش س ز
k x f ɣ z t z s  ? s z
rowspan="2" ي ه و ڻ ن م ل ڱ گھ ڳ گ ک
* h * ɳ n m l ŋ ɡʱ ɠ ɡ

Девангари:

a ā i ī u ū e ai o au
ख़ ग़

! घ ! ! ङ |- | k | | x | ɡ | ɠ | ɣ | | ɡʱ | | ŋ |- ! च ! छ ! ! ज ! ॼ ! ज़ ! ! झ ! ! ञ |- | c | | | ɟ | ʄ | z | | ɟʱ | | ɲ |- ! ट ! ठ ! ! ड ! ॾ ! ड़ ! ! ढ ! ढ़ ! ण |- | ʈ | ʈʰ | | ɖ | ɗ | ɽ | | ɖʱ | ɽʰ | ɳ |- ! त ! थ ! ! द !colspan="3"| ! ध ! ! न |- | t | | | d |colspan="3"| | | | n |- ! प ! फ ! फ़ ! ब ! ॿ !colspan="2"| ! भ ! ! म |- | p | | f | b | ɓ |colspan="2"| | | | m |- ! य ! र ! ल ! व !colspan="6"| |- | j | r | l | ʋ |- ! श ! ष ! स ! ह !colspan="6"| |- | ʃ | ʂ | s | h |colspan="6"| |}

Грамматикаһы[үҙгәртергә]

Урду менән һинди араһында лексик айырма ғына түгел, тел айырмаһы ла бар [5].

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]

  • Кһари боли

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. [2]
  2. The World’s Most Widely Spoken Languages
  3. Дымшиц З. М. Грамматика языка урду. — М.: Восточная литература, 2001. — С.6.
  4. «Хиндустани» в Большой советской энциклопедии
  5. Introductory Urdu, Volume I, C. M. Naim, Revised, Third Edition, South Asia language & Area Center, University of Chicago, 1999'

Әҙәбиәт[үҙгәртергә]

  • Зограф Г. А. Хинди, урду и хиндустани (об употреблении терминов), «Краткие сообщения института востоковедения», 1956, т. 18
  • Зограф Г. А. Хиндустани на рубеже XVIII—XIX вв., М.. 1961
  • Шаматов А. Н. Классический дакхини. (Южный хиндустани XVII в.), М., 1974
  • Harley, A. H. 1944. Colloquial Hindustani, Publisher:Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., Ltd

Һылтанмалар[үҙгәртергә]