Һөйрәлеүселәр

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Һөйрәлеүселәр
China-Alligator.jpg
Ҡытай аллигатор
Agkistrodon contortrix mokeson.jpg
Еҙ башлы ҡалҡанморон
African Leopard Tortoise.jpg
Ҡаплан ташбаҡаһы
Tuatara.jpg
Гаттерия
Фәнни классификация
Халыҡ-ара фәнни исеме

Reptilia Laurenti, 1768

Бүлендек таксондар

Хәҙерге отрядтар

Wikispecies-logo.svg
Викитөркөмдә
Систематика
Commons-logo.svg
Викиһаҡлағыста
рәсемдәр
ITIS   173747
EOL   4658568

Һөйрәлеүселәр (рептилиялар — лат. Reptilia) — ташбаҡа, крокодил, томшоҡбашлылар, амфисбен, кәҫәртке һәм йыландарҙы берләштергән умыртҡала хайуандар класы. XVIIIXIX быуаттарҙа амфибиялар төркөмөнә һалҡын ҡанлы умырҡалылар берләштерелә. Дөнъяла һөйрәлеүселәрҙең 9400 төрө билдәле[1], Рәсәйҙә 72 төр тереклек итә.[2][3] Динозаврҙар – боронғо һөйрәлеүселәрҙең вәкиле. Мезозой осоронда һөйрәлеүселәрҙең тереклек итеүе осоро булған, улар ерҙә, диңгеҙҙә, һауала өҫтөнлөк алған. Мел осоронда күп һөйрәлеүселәр юҡҡа сыҡҡан. Хәҙерге заман рептилиялары шул замандан ҡалған һөйрәлеүселәрҙең айырым төрҙәре.

Рептилиялар 260 миллион йылдар элек барлыҡҡа килгән. Улар – ер йөҙөндәге беренсе умыртҡалы хайуандар. Йылы урындарҙы һәм уртаса климатты яраталар, Ер йөҙөндә Антарктиданан башҡа барлыҡ урында йәшәйҙәр. Ҡайһы бер төрҙәр ерҙә йәшәһә, башҡалары һыуҙа йәшәүҙе хуп күрә.

Риптилялар – һалҡын ҡанлы умыртҡалы хайуандар. Тиреләре ҡоро, тышҡа яҡтан мөгөҙсөл тәңкәләр менән ҡапланған. Тире биҙҙәре, ҡағиҙә булараҡ юҡ, үпкә менән һулыш алалар.

Баш мейеһенең төҙөлөшө ер-һыу хайуандарына ҡарағанда ҡатмарлылаҡ. Бүлеп сығарыу органдары – бөйөрҙәр. Тән температураһы даими түгел, шуға уларҙың активлығы тирә-яҡ температураһына бәйле. Кәлтә, йылан кеүек һөйрәлеүселәрҙең тәне – тиреле япма, крокодил һәм ташбаҡаныҡы известь кабырсаҡ менән ҡапланған.

Һойрәлеүселәрҙең күбеһе− йыртҡыстар, йәки бөжәк ашусылар. Ә ҡоро ер ташбаҡалары үҫемлек менән туҡлана. Һөйрәлеүселәр араһында йыландарһың ғына ослоҡтары юҡ. Башҡа һөйрәлеүселәрҙең икешәр пар ослоҡтары һәм һәр ослоҡта тырнаҡлы бишәр бармағы бар. Рептилиялар дүрт отряҡа бүленә: тәңкәлеләр, ташбаҡалар, крокодилдар һәм томшоҡбашлылар.

Ер-һыу хайуандары менән сағыштырғанда, рептилиялар хәрәкәтсәнерәк, активыраҡ һәм тайга урмандарынан алып сүллектәргә, тропиктарға ҡәҙәр йәшәргә яраҡлашҡан

Быға уларҙың мөгөҙматденән торған тәңкәләр менән ҡапланған һәм кибеүән һаҡлаған ҡоро тиреһе, тиҙ хәрәкәтләнеүгә яйлашҡан ослоҡтары, бармаҡ остарында төрлө өҫлктәрҙә шыуышырға мөмкинлек биреүсе тырнаҡтары булышлыҡ итә. Шулай уҡ уларҙың ослоҡтары оҙон. Ваҡ күҙәнәкле упкә газдар алмашына камиллыҡ бирә.

Сығанаҡ[үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. The Reptile Database
  2. Высшие таксоны животных: данные о числе видов для России и всего мира
  3. См. также Список пресмыкающихся России