Бәшмәктәр

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Бәшмәктәр
Fungi collage.jpg
Бәшмәктәрҙең төрлөлөгө
Фәнни классификация
Халыҡ-ара фәнни исеме

Fungi

Бүлек

Юғары төҙөлөшлө бәшмәктәрҙең системаланмаған төркөмө

Wikispecies-logo.svg
Викитөркөмдә
Систематика
Commons-logo.svg
Викиһаҡлағыста
рәсемдәр
ITIS   555705
NCBI   4751
EOL   5559
MB   99029
Clavaria zollingeri кораллы бәшмәк, АҠШ, Көнбайыш Вердджиниялағы Бакок дәүләт паркы
Ҡыршағыслы бәшмәк грифтары
ҡыу бәшмәге(ағас бәшмәге) ағаста

Бәшмәк (күплектә: бәшмәктәр) тереклек итеүсе организмдың бер төрө; бәшмәктәр төрөнә сүпрә, күк һәм тәнле бәшмәктәр ҡарай. Бәшмәктәр хайуандарҙан, үҫемлектәрҙән һәм башҡа төр тереклектән айрым Батшалыҡҡа бүленгән.

Бәшмәк күҙәнәктәрендә ядролар бар. Целлюлозанан торған үҫемлектәрҙең күҙәнәктеренең стенкаһынан айырмалы рәүештә, уларҙың күҙәнәк стеналары (диуар) хитиндан тора. Был һәм башҡа айырмалар бәшләктәрҙе, Eumycota (ысын бәшмәктәр) йәки Eumycetes тип аталған берҙәм зат төркөмөнән барлыҡҡа килеүен күрһәтә. Уларҙың дөйөм ата-бабалары һәм дөйөм монофилетлы төркөмдәре бар.

Уларҙың төп йәшәү рәүеше сапрофитлы: бәшмәк үҙе тирәләй ятҡан үле органик матдәне аҙыҡ урынына ҡуллана һәм шулай итеп уларҙы тарҡата.[1]

Структура[үҙгәртергә]

Репродукция[үҙгәртергә]

Бәшмәктәр ике юл менән барлыҡҡа киләләр: енси һәм енесһеҙ. Ҡаһы бер бәшмәктәр тәнле бәшмәктәр булып үҫешә: был емеш биреү органдары. Ҡыйыҡ аҫтында гимениаль пластиналары бар; гимениаль пластиналарҙа споралар һаҡлана, һәм улар яңы бәшмәктәр булып үҫеп китә ала. Ҡалған осраҡтарҙа, бәшмәктәр спорангий (споралар тоҡсаһында) митоз ярҙамында килеп сыҡҡан енесһеҙ спораларҙы, йәки мейоз ярҙамында килеп сыҡҡан енси спораларҙы һаҡлай. Спроралар гаплоидлы була.

Бәшмәктәр бер күҙәкле йәки күп күҙәкле була ала. Сүпрә бер күҙәкле була, һәм ике ысулдың береһе менән барлыҡҡа килә: йә енси йә енесһеҙ. Енесһеҙ репродукция ябай һабаҡсаланыу ярҙамында килеп сыға.

Мицелий[үҙгәртергә]

Күп күҙәнәкле бәшмәктәрҙең гифтар тип аталған, мицелий формаһында вегетатив үҫеү сүстәре бар. Мицелий ғәҙәттә синцитий була. Был күҙәнәк ҡыршағысы (бүлгесе) тулы түгел тигәнде аңлата, һәм күҙәнәк ядролары бер береһенән нормаль күҙәнәктәрҙәге кеүек бүленмәгән була. Төрҙәр араһында ваҡ айырмалар бар.

Симбиоз[үҙгәртергә]

Симбиоз бергә йәшәү ысулын аңлата. Ҡайһы бер бәшмәктәр ылымыҡтар менән бергә мүк формаһында килә. Бындай берҙәмлектә, бәшмәк туҡымалары эскендә ылымыҡ күҙәнәктәре йәшәй. Тамамлаусы һөҙөмтә булып яңы, юшҡынға оҡшаш, таштарға һәм башҡа тышҡы йөҙҙәргә йәбешкән тереклек формаһы була. Бөтә бәшмәктәрҙең 20% тирәһе мүкләнгән (лихенинланған) була.

Башҡа әһәмиәтле симбиоз төрө - микориза. Был осраҡта үҫемлек тамыры эсендә бәшмәк йәшәй; күп ағастарҙа тамырҙар микоризлы бар. Был механизм икеһенә лә файҙа килтерә.

Патогендар[үҙгәртергә]

Тырҡыш бәшмәге
үтә ағыулы

Ҡайһы бер бәшмәктәр ауыл хужалығы культураһыныда ауырыуҙар барлыҡҡа килтерә; башҡалары кешеләрҙә ҡаты ауырыуҙар тыуҙыра. Ҡаһы берҙәре бик ағыулы: әгәр ҙә һеҙ ҡырағай тәбиғәттә йыйып алынған тәнле бәшмәктәрҙе белмәйһегеҙ икән уны бер ҡасан да ашамағыҙ.

Ҡулланыу[үҙгәртергә]

Ашай торған бәшмәктәр кеше аҙығы сифатында киң ҡулланыла. Сырҙарҙың билдәле төрҙәренә бәшмәк төрҙәре өҫтәргә кәрәк. Бәшмәктәр сырҙарға ҡабатланмаҫ тәм һәм текстура бирә.

Ҡаһы бер бәшмәктәр психотроп (психик) матдәләр эшләп сығара. Бер нисә төрө, айырыуса, тәнле псилоцибин бәшмәктәре (тылсымлы тәнле бәшмәктәр кеүек әйтелеш аҫтында билдәле), уларҙы галлюциноген үҙенсәлектәре өсөн ҡулланалар. Хәҙерге ваҡытта, ҡайһы бер бәшмәктәрҙе (мәҫәлән, пенициллин) антибиотик сығанағы сифатында ҡулланалар. Бәшмәктәрҙең күбеһе антибиотиктарҙы, бактерияға ҡаршы тәбиғи һаҡланыу сифатында эшләп сығара.

Һылтанма[үҙгәртергә]

  1. Margulis L. Schwartz K.V. & Dolan M. 1999. Diversity of life: the illustrated guide to the five kingdoms. Jones & Bartlett, Sudbury MA.