Йәшелсә

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Йәшелсәләр. Брокгауза һәм Ефрондың Энциклопедик һүҙлегенән һүрәттәр

Йәшелсә — кулинар атама. Үҫемлектәрҙең ашарға яраҡлы өлөштөренә, мәҫәлән, һабағына, емешенә, орлоғона йәки бүлбегә ҡарата ҡулланыла. Емеш-еләк, ярма һәм сәтләүектән башҡа ашарға яраҡлы үҫемлектәр йәшелсә тип һанала. Ботаника күҙлегенән ҡарағанда, йәшелсә үлән үҫемлектәрҙең ашарға яраҡлы өлөштәре. Йәшелсә тип ҡайһы саҡ ботаникала еләк йәки емеш тип һаналған үҫемлектәр ҙә аталыуы мөмкин. Мәҫәлән, ҡарбуз.

В. И. Даль әйткәнсә, йәшелсә ул — «огородина, съедомая ботва и коренья: луки, капуста, морковь, репа, свёкла с ботвой и пр., также плоды огородные, как огурцы, арбузы, а встарь, и плоды древесные, садовые, также варёные и обсахаренные: пряные и составные овощи»[1]. Брокгауз һәм Ефрондың Энциклопедик һүҙлеге «все вообще огородные растения, идущие в пищу человека» тип һяҙған[2]. Т. Ф. Ефремова фекеренсә, «огородные плоды и зелень, употребляемые в пищу»[3].


Йәшелсә кешенең рационында бик мөһим урын тота. Йәшелсә етештерә торған ауыл хужалығы тармағы йәшелсәселек тип атала

Аш-һыуҙа[үҙгәртергә]

Дөрөҫ туҡланыу - организмды ваҡытында һәм тейешенсә әҙерләнгән, туҡлыҡлы матдәләре етерлек булған тәмле ризыҡ менән тәьмин итеп тороу. Аҙыҡты төрлө йәшелсәләр менән байытып биреү сәләмәтлек өсөн файҙалы, айырым алғанда һәр витаминдың үҙләштерлеүенә булышлыҡ итә. Дөрөҫ туҡланыуҙың мөһим өлөшө - витаминдарға һәм минераль матдәләргә бай йәшелсәләрҙе көн дә һәм мотлаҡ ҡулланыу[4].

Йәшелсәләр углеводҡа бай. Аҡһымы иттәгенән ҡайтыш, майы юҡ тиерлек. Йәшелсә биологик әүҙем матдәләргә байлығы менән юғары баһалана: уларҙа витаминдар (C витамины , каротин, фолий кислотаһы), минераль матдәләр, органик кислоталар, күҙәнәклек һәм пектинлы матдәләр күп булыуы алыштырғыһыҙ итә[5].

Йәшелсә диета буйынса туҡланыуға ярҙам итә. Кеше көнөнә йәшелсәне 600 г -дан да кәм ашамаҫҡа тейеш[5].

Түбәндәге таблицала ҡайһы бер йәшелсәнең химик составы һәм аҙыҡ ҡиммәте күрһәтелгән[5]:

Аҙыҡ-түлек Аҡһымдар, г Углеводтар, г Калорияһы,
ккал/100г
С витамины ,
мг %
Аҡ күсәнле кәбеҫтә эшкәртелмәгән 1,5 5,2 27,0 24,0
Тоҙло кәбеҫтә 1,0 4,5 23,0 14,0
Төҫлө кәбеҫтә 2,1 4,7 28,0 42,0
Башлы һуған 2,5 9,2 48,0 8,4
Йәшел һуған 1,1 4,1 21,0 48,0
Кишер 1,3 7,6 36,0 4,0
Ҡыяр эшкәртелмәгән 0,7 2,9 15,0 4,7
Тоҙло ҡыяр 0,7 1,3 8,0
Аш сөгөлдөрө 1,1 10,3 47,0 8,0
Ҡыҙыл Томат 0,5 4,0 18,0 34,0

Йәшелсә аппетитты көсәйтә, аш биҙҙәренең эшен көсәйтә[5].Ҡайһы бер йәшелсә эшкәртелмәй ҡулланыла. Ләкин йышыраҡ уларҙы бешерәләр, быҡтыралар, ҡуралар йә мейескә тәгәрәтеп бешерәләр. [6]. Шуны әйтергә кәрәк, бешергәндә һәм дөрөҫ һаҡламағанда йәшелсәнең биологик ҡиммәте түбәнәйә. Йәшелсәне оҙағыраҡ һаҡлау өсөн консервалайҙар, тоҙлайҙар, маринадлайҙар, әсетәләр, туңдыралар һәм киптерәләр[7]. Тоҙлап әҙерләгәндә һәм тиҙ генә туңдырғанда файҙалы матдәләре күберәк һаҡлана[5].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. Даль В. И. Овощ // Толковый словарь живого великорусского языка — 2-е изд., испр. и доп. — СПб.—М.: Изд. М. О. Вольфа, 1880—1882.
  2. Овощи // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)Yes check.svg 16
  3. Ефремова Т. Ф. Овощи // Современный толковый словарь русского языка. В 3-х т — М.: АСТ, 2006. — Т. 2. М-П. — ISBN 5-17-029520-0.
  4. Л. В. Шабыкина. Овощи к столу (Табынға йәшелсәләр) — 1-е изд. — Алма-Ата: Кайнар, 1979. — С. 3-4. — 200 с. — 200000 экз.
  5. Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; .D0.91.D0.A1.D0.AD төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  6. Л. М. Богатова. Книга о вкусной и здоровой пище. 8-е издание, исправленное и дополненное — М.: Агропромиздат, 1987.
  7. Овощи // Популярная медицинская энциклопедия / гл. ред. Б. В. Петровский — М., 1979.