Белоруслаштырыу

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Пустой элемент Викиданных

Белоруслаштырыу (бел. беларусізацыя) — 1920-се һәм 1930-сы йылдарҙа Белорус ССР-ында республиканың ижтимағи-сәйәси һәм мәҙәни тормошонда белорус телен ҡулланыуҙы киңәйтеү буйынса сәйәсәт. Белоруслаштырыу шулай уҡ белорус мәҙәниәтен үҫтереүҙе һәм БССР-ҙың етәксе органдарында белорустарҙың һанын арттырыуҙы ла күҙҙә тота[1].

Идеологик нигеҙ һәм белоруслаштырыуҙың башланғыс осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

БССР-ҙа ижтимағи һәм дәүләт тормошонда белорус телен ҡулланыуҙы арттырыу буйынса сәйәсәт үткәреү кәрәклеге тураһында беренсе тапҡыр Советтарҙың II Бөтә Белорус съезында (1920 йылдың декабре) иғлан ителә. Белорус халыҡтарының бөтә телдәрендә лә мәҙәниәтте үҫтереүгә, шулай уҡ улар өсөн махсус кадрҙар әҙерләүгә һәм әҙәбиәт нәшер итеүгә булышлыҡ итеүсе учреждениелар селтәрен булдырырға тәҡдим ителә[2]. БССР Үҙәк Башҡарма комитетының II сессияһы (1921 йылдың феврале) Мәғариф халыҡ комиссариатына «Беларус хеҙмәтсән халҡының күпселеге һөйләшкән телдә — белорус телендә» уҡытырға тигән күрһәтмә бирә[2]. Шулай уҡ Мәғариф халыҡ комиссариатына «белорус балалары уҡыған учреждениеларҙа уҡытыуҙы әкренләп уларҙың туған белорус телендә уҡытыуға күсерергә»[2]. Квалификациялы белгестәрҙең һәм уҡыу әсбататтарының етешмәүе сәбәпле, Минскиҙа Халыҡ мәғарифы институтында, шулай уҡ Бобруйскиҙа һәм Борисовта өс айлыҡ курстарҙа белгестәр өҙерләү бурысы буйыла, ә белорус телендә бөтә төр әҙәбиәтте әҙерләү «көнүҙәк мәсьәлә» тип билдәләнә[3]. Шулай итеп, белоруслаштырыуҙың башланғыс этапбында төп иғтибар халыҡ мәғарифына йүнәлтелә[4]. 1923 йылдың март айында Белоруссия Компартияһының VII съезында (XII партконференция) белорус мәҙәниәте үҫеше өсөн шарттар тыуҙырыу компартияның төп маҡсаттарының береһе булырға тейеш, тип белдерелә.[3].

Төп фазаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Белоруслаштырыу буйынса эшмәкәрлек БССР территорияһының киңәйә барыуы менән бер үк ваҡытта башлана. 1924 йылда хәҙерге Могилев, Витебск өлкәләре, ә 1926 йылда — Гомель һәм Речица округтары территориялары БССР составына индерелә[5]. 1924 йылдың июлендә БССР-ҙың үҙәк башҡарма комитеты «Милли сәйәсәтте үткәреү буйынса ғәмәли саралар тураһында»[6]. Башҡарса комитетта, Халыҡ Комиссарҙары Советында, Мәғариф һәм Игенселек Комиссариаттарында эшлекле ҡағыҙҙарҙы белорус телендә тултырыуға күсереүҙе бер йылда, эске эштәр халыҡ комиссариаты, юстиция, почта һәм телеграфта — ике йылда, ҡалғандарында өс йылда тамамлау планлаштырыла[1][7].

Күпселек башланғыс мәктәптәр белорус телендә уҡытыуға күсә. Әкренләп юғары уҡыу йорттары ла белорус телендә уҡытыуға күсә. 1924 йылда республикала дүрт төп телдең: белорус, урыҫ, поляк һәм идиштың тиң хоҡуҡҡа эйә булыуы тураһындағы Декрет ҡабул ителә.[8]. Белорус теле «дәүләт, һөнәри һәм йәмәғәт ойошмалары араһындағы мөнәсәбәттәр өсөн белорус теле өҫтөнлөклө тел булып ҡала», шул уҡ ваҡытта СССР-ҙың үҙәк органдары менән мөнәсәбәттәрҙә урыҫ теле ҡулланыла[1].

Белоруслаштырыу һәм БССР халҡының этнотел структураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1926 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса БССР-ҙа йәшәүселәрҙең 80,6 проценты белорустар, 8,2 % йәһүдтәр 7,7 %, урыҫ 2 % тиклеме[9]. Шуның 67 проценты белорус, 23,5 % — урыҫ, 7,5 % — идиш, яҡынса 1%-ы поляк телен үҙенең туған теле тип иҫәпләй. Ҡалаларҙа хәлдәр икенсе тәрлә: ҡала лар халҡының 40,2 проценты йәһүдтәр, шунан инде белорустар (39 %) һәм урыҫтар (15,6 %). Ҡалаларҙа йәшәүселәрҙең 19 проценты белорус телентуған теле тип иҫәпләй[<span style="" title="не указан источник на утверждение (26 декабря 2011)">2653 сығанағы көн күрһәтелмәгән</span>].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 1,2 Беларусі гісторыі нарыс. 2 сәғ. — Мн., 1995. — 119-сы б.
  2. 2,0 2,1 2,2 Беларусі гісторыі нарыс. 2 сәғ. — Мн., 1995. — С. 116
  3. 3,0 3,1 Беларусі гісторыі нарыс. 2 сәғ. — Мн., 1995. — С. 117
  4. Беларусі гісторыі нарыс. 2 сәғ. — Мн., 1995. — 121 б.
  5. Беларусі гісторыі нарыс. 2 сәғ. — Мн., 1995. — С. 105—106
  6. Беларусі гісторыі нарыс. 2 сәғ. — Мн., 1995. — С. 118
  7. Беларусі гісторыі нарыс. 2 сәғ. — Мн., 1995. — 120 б.
  8. Я Запруднік скрыжавання беларусь гістарычных. Минск, 1996. С 93-94
  9. 1926 йылда бөтә союз халыҡ иҫәбен. Милли состав буйынса республика халҡының СССР Демоскоп Weekly