Шайтанташ яҙмаһы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Шайтанташ ҡаяһынан күренеш, Рәсәй

Шайтанташ яҙмалары — Шайтанташ ҡаяһындағы һүрәттәр (Урал).

Урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шайтанташ Реж йылғаһының уң ярындағы ҡая. Уралдағы шундай атамалы ҡаялар араһында иң ҙуры. 

Мөһабәт ҡая Октябрь ауылынан 4.5 км көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Геоморфологик һәм ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.

Яҙманы һүрәтләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡаялағы һүрәттәр Реж йылғаһының үрге һәм урта ағымдары тәңгәлендә табылған. Иң беренсе билдәле һүрәт — Шайтанташ яҙмаһы. Шайтан — Уралдағы бик күп ҡая һәм күлдәрҙең атамаһы. Уларҙы ғәҙәттә манси-вогулдар менән бәйләйҙәр Әммә шайтан һүҙенең сығышы мансиҙарҙыҡы түгел, ә төркиҙәрҙеке.  Бындай топонимдар башлыса төрки мосолмандарға бәйле. 

Шайтанташ - көлһыу төҫтәге граниттан тоған 40 метр бейеклектәге 400 метрға һуҙылған ҡая. Был тәңгәлдә йылғаның киңлеге 20-25 метр самаһы. Ҡая менән һыу араһы 25-30 метр. Бында ҡарағай, ҡайын, муйыл, миләш, уҫаҡ күп. Ҡая башында ҡарағай үҫә. Ҡая үҙе ике өлөшкә вертикаль бүленгән, был ярыҡтан өҫкә күтәрелеүе бик еңел.

Ҡаяның йөҙө тигеҙ, көлһыу һоро төҫтә, урыны менән аҡһыл, ҡыҙғылт, көрән юлаҡтар бар. Таштарҙа төрлө формалы һәм төҫтәге мүктәр осрай: йәшел, һары, ай һары, ҡара-һоро, ҡыҙғылт.

Өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо һүрәттәрҙе 1976 йылда В.Т. Петрин, А.Ф. Шорин, В.Н. Широков таба. Артабан бер нисә тапҡыр тикшереүселәр була. 1990 йылда «Шайтанская и Северская писаницы на Среднем Урале», (Широков В. Н., Чаиркин С.Е.) хеҙмәте баҫыла. 2007 йылда Широковтың  «Уральские писаницы: Реки Реж и Ирбит» китабы донъя күрә. Ул бөгөнгө көндә һүрәттәр буйынса тулы өйрәнелгән баҫма тип һанала. 

Һүрәттәр төркөмө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡая һүрәттәре Шайтанташтың уң яғы өлөшөндә табылған. Уларҙың араһы 175 метр самаһы. Широков В. Н. һүрәтле биш урын билдәләй. Улар 17 төркөмгә бүленә.  Һүрәттәрҙең бейеклеге 2 метрҙан бейегерәк.  Уларҙың күбеһе етҙән 15-20 см бейеклектә яһалған. 

Шайтанташтағы һүрәттәр ҡасан һалынғаны әлегә тиклем билдәһеҙ. 

Һүрәттең сағыулығы буйынса ҡарағанда, Шайтан яҙмалары бер генә ваҡытта яҙылған тип әйтеп булмай. Уларҙың ҡайһылары өҫтө-өҫтөнә һалынған. Ҡайһы бер фигуралар асыҡ, ҡайһылары ныҡ ҡына юйыла башлаған. Бөтә һүрәттәр ҙә ҡыҙғылт-һоро төҫтән алып ҡуйы көрән төҫкә тиклем охра менән яһалған. 

Беренсе төркөм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәүге төркөм Шайтанташтың көньяҡ осонан 19,4 метр бейеклектә башлана. Һүрәттәр насар күренә, 3 һын ғына асыҡ айырымлана (1-3).  3-сө һын тояҡлы хайуанды, йәки ҡуянды хәтерләтә. 

Ике һын өҫтәрәк урынлашҡан. Улар яҡшыраҡ һаҡланған, тояҡлы хайуандар асыҡ күренә. 

Икенсе төркөм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Икенсе төркөм тәүгеһенән 20 метрһулғараҡ урынлашҡан. Һүрәттәр насар һаҡланған. Бында 4 хайуан һынын айырырға мөмкин. 

Өсөнсө төркөм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Өсөнсө төркөм ҡаяның түбәнге өлөшөндә урынлашҡан. Бында геометрик фрагменттар күрергә мөмкин. 

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Петрин В. Т. Новые наскальные изображения Урала.// Проблемы археологии Северной и Восточной Азии. Новосибирск. 1986
  2. Петрин В. Т., Широков В. Н. Об одном антропоморфном сюжете с Шайтанской писаницы (Средний Урал)// Первобытное искусство. Антропоморфные изображения. Новосибирск. 1987
  3. Широков В. Н., Чаиркин С. Е. Шайтанская и Северская писаницы на Среднем Урале. Свердловск. 1990
  4. Широков В. Н. Уральские писаницы.: Реки Реж и Ирбит. Екатеринбург. 2007

Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Уралдағы ҡая һүрәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Северская писаница
  • Писаница на мысе Еловый
  • Мыс Еловый

Рәсәй петрографтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Боярская писаница
  • Сулекская писаница
  • Канозерские петроглифы
  • Томская писаница
  • Бага-Заря

Донъя петрографтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Андский канделябр
  • Наска