Ҡырымтатар теле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡырымтатар теленең ҡулланыу урындары
Ҡырымтатар теле
Үҙатама: Qırımtatar tili, Qırım tili
Илдәр: Рәсәй, Украина (ҠАР) һәм башҡалар
Төбәктәр: Ҡара диңгеҙ
Рәсми статусы: ҠАР
Телде белеүселәрҙең дөйөм һаны: 400 000
Классификация (?)
Категория: Евразия телдәре
Алтай ғаиләһе
Төрки тармағы
Ҡыпсаҡ төркөмө/Оғуз төркөмө
Яҙма: Латин әлифбаһы, кирил әлифбаһы(ҡырымтатар имләһе)
Тел кодтары (?)
ISO 639-1: ——
ISO 639-2: crh
ISO 639-3: crh

Ҡырымтатар теле (ҡырымтат. Qırımtatar tili/Къырымтатар тили, Qırım tili/Къырым тили ) - ҡырым татарҙарының милли теле. Хәҙер ул урыҫ һәм украин теле менән бер рәттән Украиналағы Ҡырым Автономиялы Республикаһының рәсми теле. Шулай ул Үзбәкстанда, Болгарияла, Төркиәлә, Румынияла һ.б. илдәрҙә ҡырымтатар диаспораһында ҡулланылған тел.

Телде белеүселәр һаны[үҙгәртергә]

Хәҙерге ваҡытта яҡынса 260 000 ҡырымтатар Ҡырымда йәшәй, ә 140 000-150 000 тирәһе Урта Азияла (Үзбәкстанда һ.б.илдәрҙә) йәшәй. Сама менән Төркиәлә 5 миллион ҡырымтатар ғаиләһе бар (ҡырымтатарҙар Төркиәгә XIX-XX б. эмиграция киткән). Ҡырымтатар диаспоралары Румынияла (24 000 кеше), Болгарияла (3 000 кеше), Польшала, Финляндияла, АҠШта бар.

Диалекттар[үҙгәртергә]

Ҡырымтатар халҡының теле өс диалектҡа бүленә. Ноғай йәки Дала яғы этнолекты - ҡыпсаҡ төркөмдә, Ялыбойлу (төр. Yalıboylus) йәки Көньяҡ яр буйы этнолекты - оғуз төркөмөнә һәм хәҙерге әҙәби тел нигеҙе Урта Ҡырым диалекты —оғуз төркөмөнә инә.

Имлә[үҙгәртергә]

Ҡарағыҙ: Ҡырымтатар имләһе
Хәҙер Ҡырымда ҡырымтатар теленең рәсми алфавиты - латин алфавиты. Ләкин совет ваҡытында кирил алфавиты ҡулланылған.

Латин алфавиты[үҙгәртергә]

A a B b C c Ç ç D d E e F f G g
Ğ ğ H h I ı İ i J j K k L l M m
N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s
Ş ş T t U u Ü ü V v Y y Z z

 â символы хәреф булып һаналмай.

IPA
а b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n ñ o ö p q r s ş t u ü v y z
[a] [b] [ʤ] [ʧ] [d] [e] [f] [g] [ɣ] [x] [ɯ] [i], [ɪ] [ʒ] [k] [l] [m] [n] [ŋ] [o] [ø] [p] [q] [r] [s] [ʃ] [t] [u] [y] [v], [w] [j] [z]

Кирил алфавиты[үҙгәртергә]

А а [a] Б б [бэ] В в [вэ] Г г [гэ] Гъ гъ [гъы] Д д [дэ] Е е [e] Ё ё [ё]
Ж ж [жэ] З з [э] И и [и] Й й [йы] К к [кa] Къ къ [къы] Л л [эль] М м [эм]
Н н [эн] Нъ нъ [энъ] О о [o] П п [пэ] Р р [эp] С с [эc] Т т [тэ] У у [у]
Ф ф [эф] Х х [xa] Ц ц [цэ] Ч ч [чэ] Дж дж [джэ] Ш ш [шa] Щ щ [щa] Ъ ъ [твёрдый знак]
Ы ы [ы] Ь ь [мягкий знак] Э э [э] Ю ю [ю] Я я [я]


IPA
а б в г гъ д е ё ж з и й к къ л м н нъ o п p c т у ф x ц ч дж ш щ ъ ы ь э ю я
[a] [b] [v],[w] [g] [ɣ] [d] [ɛ], [jɛ] [ø],[jo],[jø] [ʒ] [z] [i], [ɪ] [j] [k] [q] [l], [ɫ] [m] [n] [ŋ] [o], [ø] [p] [r] [s] [t] [u], [y] [f] [x] [ts] [tʃ] [dʒ [ʃ] [ʃtʃ] [(.j)] [ɨ] [ʲ] [ɛ] [y], [ju], [jy] ['a], [ja]

Фонетика[үҙгәртергә]

Һуҙынҡы өндәр[үҙгәртергә]

Ҡырымтатар телендә 8 һуҙынҡы фонема бар: e, a, i, ı, o, ö, u, ü


Классификация[үҙгәртергә]

Иренле Иренһеҙ
Киң Тар Киң Тар
Алыҫтағы рәт e i ö ü
Арттағы рәт a ı o u

Тартынҡы өндәр[үҙгәртергә]

Ҡырымтатар телендә 25 тартынҡы фонема бар: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, i, j, k, l, m, n, ñ, p, q, r, s, ş, şç, t, v, y, z

Транслитерация таблицаһы[үҙгәртергә]

Qırımtatarca Къырымтатарджа Башҡорт аналогы
b б б
c дж дж
ç ч ч
d д д
f ф ф
g г г
ğ гъ ғ
h х х
j ж ж
k к к
l л л
m м м
n н н
ñ нъ ң
p п п
q къ ҡ
r р р
s с с
ş ш ш
şç щ щ
t т т
v в в
y й й
z з з

Классификация[үҙгәртергә]

Губные Губно-зубные Переднеязычные Среднеязычные Заднеязычные
Шумные Смычные Һаңрау
Яңрау
p
b
t
d
k, q
g, ñ
Щелевые Һаңрау
Яңрау
f
v
s, ş
z, j
h
Аффриката Һаңрау
Яңрау
ç
c
Сонорные Назаль m n
Щелевые l z
Дрожащие r
Увулярные ğ

Морфология[үҙгәртергә]

Һүҙ төркөмдәре[үҙгәртергә]

Исем[үҙгәртергә]

Исемдең грамматик категориялары: һан, килеш, эйәлек заты, хәбәрлек (предикативлыҡ)[1].

Исем һаны[үҙгәртергә]

Исемдәр һан менән уҙгереше:

Берлек һаны Күплек һаны
ayvan ayvanlar
köy köyler
Килеш категорияһы[үҙгәртергә]

Ҡырымтатар телендә 6 килеш.

Килештәр Аффикстар Мәҫәлән
Баш килеш taş, töpe
Эйәлек килеш -nıñ/-niñ taşnıñ, töpeniñ
Төбәү килеш -qa/-ke, -ğa/-ge[2] taşqa, töpege
Төшөм килеш -nı/ni taş, töpeni
Урын килеш -da/-de, -ta/-te taşta, töpede
Сығанаҡ килеш -dan/-den, -tan/-ten taştan, töpeden
Эйәлек заты[үҙгәртергә]

Һуҙынҡы өн менән тамамлаған нигеҙле һүҙҙәрҙә:

Лицо Берлек һандағы аффикстар Мәҫәлән Күплек һандағы аффикстар Мәҫәлән
I -m odam -mız/-miz odamız
II odañ -ñız/-ñiz odañız
III -sı/-si oda -sı/-si, -ları/leri oda, odaları

Тартынҡы өн менән тамамлаған нигеҙле һүҙҙәрҙә:

Лицо Берлек һандағы аффикстар Мәҫәлән Күплек һандағы аффикстар Мәҫәлән
I -ım/-im ım -ımız/-imiz ımız
II -ıñ/-iñ ıñ -ıñız/-iñiz ıñız
III -ı/-i ı -ı/-i, -ları/leri ı, aşları

Текст[1][үҙгәртергә]

Латин алфавитында[үҙгәртергә]

Asan oğlu Üsein masalı

Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken. Bir padişalıqta Asan degen adam bar eken. Bu Asannıñ da Üsein degen bir oğlu bar eken. Üseinniñ zenaatı dağdan kiyik ayvanlarnı avlap özüne keçiniş çıqara eken. Künlerden bir kün, er vaqıtki kibi, Üsein öz oqunı alıp avlanmağa ketken. Çoq vaqıt dağ içinde dolaşsa da urmağa bir quş bile tapamağan. Üsein artıq ümütini kesip başlağan, bir vaqıtta bir terekniñ üstünde daa dünyada misli körülmegen acayip bir quş körgen. Üsein oqnıñ cayını çekip, quşnı közlep atqan. Qanatından urıp yaralağan. Quşnı urdım bellep almağa çapıp barğanda, acayip quş insan kibi söylenmege başlağan. — Ey, merametli avcı, saña yalvaram, meni öldürme. Menim canımı bağışla, belki seniñ bir keregine yararım.

Кирил әлифбаһында[үҙгәртергә]

Асан огълу Усеин масалы

Бир заманда бар экен, бир заманда ёкъ экен. Бир падишалыкъта Асан деген адам бар экен. Бу Асаннынъ да Усеин деген бир огълу бар экен. Усеиннинъ зенааты дагъдан кийик айванларны авлап озюне кечиниш чыкъара экен. Куньлерден бир кунь, эр вакъытки киби, Усеин озь окъуны алып авланмагъа кеткен. Чокъ вакъыт дагъ ичинде долашса да урмагъа бир къуш биле тапамагъан. Усеин артыкъ умютини кесип башлагъан, бир вакъытта бир терекнинъ устюнде даа дюньяда мисли корюльмеген аджайип бир къуш корьген. Усеин окънынъ джайыны чекип, къушны козьлеп аткъан. Къанатындан урып яралагъан. Къушны урдым беллеп алмагъа чапып баргъанда, аджайип къуш инсан киби сёйленмеге башлагъан. — Эй, мераметли авджы, санъа ялварам, мени ольдюрме. Меним джанымы багъышла, бельки сенинъ бир керегине ярарым.

Кирил фонетик транскрипцияһы[үҙгәртергә]

Аса́ноғлу усеинмасалы

бір заманда́ ба́рэкен | бір заманда́ йо́ғэкен | бір падішалықта́ аса́ндеген ада́м-барэкен || бу асаны́ңда үсеи́ндеген біроғлу́ ба́рэкен || үсеинни́ң зенааты́ дағда́н кийи́гайванларны авла́п өзүне́ кечини́ш чықара́экен || күнл'ерденбиркүн | э́рвақыт-киби́ үсеи́н өз'оқуны́ алы́п авланмаға́кетке́н || чо́қвақы́т да́ғичинде долашса́да урмаға́ бірқу́шбил'е́ тапа́маған || үсеи́н а́ртық үмүтини́ кеси́ббалшаған | бірвақытта́ бір терекні́ңүстүнде́ даа дүн'йада́ мисл'и́ көрү́л'меген аҗайи́ббірқу́ш көрге́н || үсеи́н оқны́ңҗайыны́ чеки́п қушны́ көзл'е́патқа́н || қанатында́н уры́пйаралаға́н || қушны́ урды́мбел'л'е́п алмаға́ чапы́ббарғанда́ | аҗайипқу́ш инса́нгиби́ сөйл'енмеге́ башланға́н || эймераметл'і́ авҗы́ | саңа́йалвара́м | мені өл'дү́рме || мені́мҗанымы́ бағышла́ | бе́л'ки сени́ң бір керегине́йара́рым ||

Урыҫса тәржемәһе[үҙгәртергә]

Сказка об Асане сыне Усеина

Было ли то или не было, а в одном царстве жил человек по имени Асан. А у того Асана был сын по имени Усеин. Усеин занимался тем, что охотился в горах (в лесах) (букв. на дичь) и этим жил. Однажды, как и обычно, Усеин, взяв лук, пошел на охоту. Хоть и долго бродил он в горах (в лесу), но но смог найти даже птицы, которую можно было бы убить. Усеин начал было уже терять надежду, как вдруг увидел на дереве еще не виданную на свете чудесную птицу. Усеин натянул тетиву лука, прицелился и выстрелил, ранив ее в крыло. Когда он побежал за птицей, думая, что убил ее, чудесная птица заговорила по-человечески: «О милосердный охотник! Умоляю, не убивай меня. Оставь мне жизнь, может быть я тебе (еще) пригожусь».

Ҡырымтатар теле һәм төрөк теле[үҙгәртергә]

Ҡырымтатарса Төрөксә
Meclis Haberleri 10.09.2003// Qırımtatar Milliy Meclisiniñ 120-cı toplaşuvı olıp keçti

2003 senesi 7 sentâbr künü Aqmescitteki İslâm Merkeziniñ binasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ 120-cı toplaşuvı olıp keçti. Toplaşuvda...

Meclis Haberleri 10.09.2003// Kırım Tatar Millî Meclisi’nin 120. toplantısı yapıldı

7 Eylül 2003 tarihinde Akmescit’teki İslam Merkezi binasında Kırım Tatar Millî Meclisi’nin genişletilmiş 120. toplantısı gerçerkleşti. Toplantıda...

Ҡырымтатар теле һәм төрөк теле бик яҡын.

Һылтанмалар[үҙгәртергә]


  1. 1,0 1,1 Статья Э. В. Севортяна "Крымско-татарский язык" ("Языки народов СССР", М., 1966, т. 2 "Тюркские языки", стр. 234-259)
  2. Ҡылымдарҙа — maqqa>mağa/mekke>mege (maq/mek — ҡылым аффиксы). Мәҫәлән, almağa, etmege