Төркиә

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Төркиә Республикаһы
Türkiye Cumhuriyeti
Төркиә флагы гербы Төркиә
Төркиә флагы Төркиә гербы
Turkey (orthographic projection).svg
Милли девиз: «Yurtta barış, dünyada barış»
Гимн: «İstiklâl Marşı» (Loudspeaker.png тыңларға (белешмә • ярҙам))
Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы 1923 (Ғосман Империяһы иленән)
Рәсми телдәр Төрөк теле
Башҡала Анҡара
Иң ҙур ҡалалары Истанбул
Идара итеү формаһы Парламет Республикаһы
Президент
Премьер-министр
Рәжәп Таййып Эрдоған
Ахмэт Давутоғлу
Валюта Төрөк лираһы
Интернет-домен .tr


Төркиә, төр. Türkiye, рәсми исеме Төркиә Йөмһүриәте төр. Türkiye Cumhuriyeti — Евразия материгында, атап әйткәндә Көнсығыш Азияла һәм Көньяҡ-Көнбайыш Европала урынлашҡан дәүләт. Европа Берләшмәһе ағзаһы. Төньяҡ-көнбайышта Болгария, көнбайышта Греция, төньяҡ-көнбайышта Грузия, көнсығышта Әрмәнстан, Иран, Әзербайжандағы Нахичеван Автономиялы Республикаһы, төньяҡ-көнсығышта Ираҡ һәм Сирия менән сиктәш.

1920-йылдар башында, Ғосман империяһы тарҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Төркиәнең күпселек территорияһы Кесе Азия ярымутрауына туры килә, Европала иһә кескенә өлөшө урынлашҡан. Баш ҡалаһы — Анҡара.

Төркиә боронғо һәм мәҙәниәтле демократик, унитар, конституцион дәүләт. Ул Европа берлегенә инә, НАТО, OECD, ОБСЕ кеүек донъя ойошмалары ағзаһы булып тора.

Этимологияһы[үҙгәртергә]

Төркиә исемен (Türkiye) төрөк телендә ике өлөшкә бүлеп була: Türk, йәғни төрөк, боронғо төрки телдә «көслө» тигәнде аңлата, һәм -iye, ғәрәп суффиксы.

Тарихы[үҙгәртергә]

Мәшһүр Троя диуарҙары
Сөләймания мәсете — Ғосман империяһынан ҡалған иң мәшһүр архитектура һәйкәлдәрнең берһе.
Тарихи Цельсий китапханаһы бинаһы

Ғосман империяһы[үҙгәртергә]

Иң ҡеүәтле ваҡытында Ғосман империяһы

XVI һәм XVII быуаттар ваҡытында Ғосман империяһы 3 ҡитғала урынлашҡан иң ҡеүәтле мәмләкәт булып торған. Империяның сәскә атҡан ваҡыты Сөләйман I идараһы ваҡытында еткән. Империя оҙаҡ йылдар Изге Рим империяһы һәм Польша менән Үҙәк Европапа өҫтендә контроль тотоу өсөн көрәште[2]. 242 ел дәвамлыгында Ғосман империяһы Рәсәй менән һуғышты, шул һуғыш уны ныҡ көсһөҙләндерә. 20 быуат башында Ғосман империяһының ҡайһы бер өлөштәрендә сепаратистик ҡараштар көсәйә. Империя үҙ территорияларын юғалта башлай.

Германияның ярҙамын алыу өмөтө менән Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Ошо уҡ осорҙа бик бәхәсле булған әрмәндәр геноциды туры килә[3][4]. Һөҙөмтәлә, Ғосман империяһы һуғышта еңелә һәм дәүләт булараҡ йәшәүҙән туҡтай.

Төркиә Йөмһүриәте[үҙгәртергә]

Мостафа Кемаль Ататөрөк, Төркиә йөмһүриәтенә нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе президенты

.

Беренсе донъя һуғышынан һуң ҡул ҡуйылған килешеүҙәр буйынса империя бер нисә өлөшкә бүленергә тейеш була. Греция ғәскәрҙәре Төркиә биләмәләренә инә. Әлбиттә, был хәлдәр йәки Истанбул, Измир һәм башҡа биләмәләрҙең баҫып алыныуы, төрөктәрҙе тыныс ҡалдыра алмай. Мостафа Кемаль Ататөрөк етәкселегендә милли хәрәкәт көстәре бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшкә күтәрелә. 1922 йылдың 18 сентябрендә дәүләт тулыһынса баҫҡынсыларҙан азат ителә. 1923 йылдың 24 июлендә Төркиәнең сиктәрен һәм үҙаллылығын донъя илдәре таный 1923 йылдың 29 октябрендә баш ҡалаһы Анкарала булған яңы Төркиә Йөмһүриәте иғлан ителә[5]. Уның беренсе президенты Мостафа Кемаль Ататөрөк була.

Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]

Төркиә — парламентлы демократик йөмһүриәт. 1923 йылдан башлап Төркиәлә секуляризация (дәүләтте диндән айырыу) процессы барҙы[6]. Төркиә конституцияһы илде үҙәкләштерелгән унитар дәүләт булып билдәләй. Дәүләттең төп идеологик доктринаһы — ататөрксөлөк.

Административ бүленеше[үҙгәртергә]

Төркиә 82 илгә (элек виләйәт һүҙе ҡулланылған), ә инде һәр ил үҙ сиратында илселектәргә (райондарға, төр. ilçe) бүленә. Барлығы Төркиәлә 923-ләп район иҫәпләнә.

Райондар картаһы

Шулай уҡ ил рәсми булмаған 7 регионға бүленә:

  • Эгей регионы
  • Ҡара диңгеҙ регионы
  • Үҙәк Анатолия регионы
  • Көнсығыш Анатолия регионы
  • Мармара регионы
  • Урта диңгеҙ регионы
  • Көньяк-көнсығыш Анатолия регионы

Илдәр өҫтендә сәйәси идараны хөкүмәт билдәләгән vali үтәй.

Географик белешмә[үҙгәртергә]

Төркиә Ерҙең көнсығыш ярымшарында урынлашҡан. Майҙаны 779452 км² тәшкил итә. Ил майҙанының 97 проценты Азияла, ҡалған 3 кенә проценты Европала ята. Төркиәнең географик үҙенсәнлеге — ике ҡитға ҡушылған ерҙә урынлашыуы, шуға ла ил аша боронғо замандарҙан уҡ мөһим юлдар үтә.

Көнбайыштан көнсығышҡа Төркиә 1’600 километрға, көньяҡтан төньяҡҡа иһә 600 километрға һуҙылған. Дәүләт өс тарафтан өс диңгеҙ менән йыуыла: Ҡара диңгеҙ, Эгей диңгеҙе һәм Урта диңгеҙ. Төркиәнең Европаа һәм Азия өлөштәре Мәрмәр диңгеҙе, Босфор һәм Дарданелла боғаҙҙары менән айырыла.

Иҡтисады[үҙгәртергә]

Төркиә иҡтисадының 28 процентын сәнәғәт, 15-ен ауыл хужалығы, 6-һын төҙөлөш һәм ҡалған яртынан күберәк өлөшөн (51 процент) төрлө хеҙмәтләндереү өлкәләре (башлыса туризм) тәшкил итә.

Ыңғай яҡтары: Ауыл хужалығы тармағы илде аҙыҡ-түлек менән тулыһынса тәьмин итә. 1990 йылдарҙа иҡтисадтың тиҙ үҫеүе күҙәтелде. Туризм. Белгестәр күп булуы. АБ менән киң хеҙмәттәшлек.

Кире яҡтары: Даими юғары булған инфляция (2004 йылда 54,4 процент). Таяныслы булмаған ижтимағи финанс секторы. Дәүләт бюрократияһы. Тигеҙһеҙ хосусилаштырыу.

Дин[үҙгәртергә]

Төркиә халҡының 99 проценты — мосолмандар, башлыса сөнниҙәр. Күп төрөк гөрөф-ғәҙәттәре шәриғәт ҡанундарына нигеҙләнгән.

Мәҙәниәте[үҙгәртергә]

Долмабаҡса — Истанбулдың иң ҙур музейҙарның берһе.

Кесе Азиядә Урта Азиянән уғыҙ төркиҙәре килеп бы ерҙәрҙе үҙләштергәнсе төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәгән була. Уларҙың мосолманлаша барған һайын уртаҡ мәҙәниәткә үҙ элементтарын индерәләр. Шул рәүешле Ғосманлы дәүләте мәҙәниәте Гректарҙың, Ислам һәм Төрки мәҙәниәттәренең ҡушылмаһы була. Бөгөнгө көнгә Төркиәлә дин дәүләттән айырылған, мәҙәниәте иһә күп өлкәләрҙә Европалаштырылған булыуына ҡарамаҫтан, халыҡта бороңғо традициялар һаҡлана.

Әҙәбиәте[үҙгәртергә]

Төрөк әҙәбиәт белгестәре үҙ әҙәбиәттәренең башын VIII—X быуаттарҙағы боронғо төрки яҙмалары менән бәйләй. Ғосман осоро әҙәбиәте фарсы һәм ғәрәп тәьҫире аҫтында үҫеш ала.

Назим Хикмәт, Орхан Памук кеүек төрөк яҙыусылары бөтөн дөнъяға танылған.

Туризм[үҙгәртергә]

Төркиәлә туризм ныҡ үҫешкән. Быға диңгеҙ буйы курорттарының һәм иҫтәлекле урындарҙың күп булыуы сәбәп булып тора.

Илдә туризм иң әүҙем үҫешкән төбәктәр:

Рәсәй туристик фирмалары башлыса Анталья ҡалаһы менән бәйләнештә әүҙем эшләй. Cит илгә сығыусыларға шулай уҡ яҡындағы Кемер, Аланья һәм башҡа ҡалаларға барырға ла тәҡдим итә. Һуңғы ваҡыттарҙа Мерсин иле менән ҡыҙыҡһыныу арта.

Урында туристик путевкалар алып, илдең теләһә ҡайһы өлкәһенә лә сәйәхәт яһарға була. Транспорт селтәренең яҡшы үҫеше илдең башҡа төбәктәренә лә бик ҡыҫҡа ваҡытта сәфәр ҡылырға мөмкинселек бирә[7].

Төркиә һәм Башҡортостан бәйләнештәре[үҙгәртергә]

Бигерәк тә ХХ быуаттың һуңғы ун йыллыҡтарынан алып Башҡортостандың Төркиә дәүләте менән бәйләнештәре йылдам үҫә. Был тәү сиратта халыҡ-ара туризм өлкәһенән башланып, башҡа йүнәлештәргә лә күсеп килә. Төрөк фирмалары республикала төрлө төҙөлөш эштәре алып бара. Мәҙәниәт өлкәһендә «Төрксәй» ойошмаһы менән хеҙмәттәшлек әүҙем ойошторолған, унда Башҡортостандың махсус вәкиле бар. Ике ил араһында төрлө кимәлдәге делегациялар менән алмашыу ҙа даими күренешкә әйләнде.

Сығанаҡтар[үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. Primera Cronica General. Estoria de España. Tomo I. — Madrid, Bailly-Bailliere e hijos, 1906, 60 бит
  2. Jay Shaw Stanford History of the Ottoman Empire and Modern Turkey — Cambridge University Press, 1977. — ISBN 0-5212-9163-1.
  3. INTERNATIONAL ASSOCIATION OF GENOCIDE SCHOLARS (June 13, 2005), open letter to Prime Minister Recep Tayyip Erdogan
  4. The International Campagne to End Genocide
  5. Shaw, Stanford Jay; Kural Shaw, Ezel (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press. ISBN 0-521-29163-1.
  6. Çarkoğlu, Ali (2004). Religion and Politics in Turkey. Routledge, UK. ISBN 0-415-34831-5.
  7. Особенности переездов на междугородных автобусах в Турции

Быны ла ҡарағыз[үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә]