Истанбул

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Стамбул
төр. İstanbul
Istanbul collage 6e.jpg
Ил Төркиә
Вилайәт Истанбул (вилайәте)
Координаталары Координаталары: 41°00′36″ т. к. 28°57′37″ кс. о. / 41.01° т. к. 28.960278° кс. о. (G) (O) (Я)41°00′36″ т. к. 28°57′37″ кс. о. / 41.01° т. к. 28.960278° кс. о. (G) (O) (Я)
Мэр Кадир Топбаш
Нигеҙләнгән б. э. тиклемге 667 йыл
Элекке исеме 330 йылға тиклем — Византий
450 йылға тиклем — Яңы Рим
1930 йылға тиклем — Константинополь
Майҙаны 5343 км²
НУМ бейеклеге 100 м
Рәсми тел Төрөк
Халҡы 13 255 685 кеше (2010)
Тығыҙлығы 2480,9 кеше/км²
Сәғәт бүлкәте UTC+2, йәйге UTC+3
Телефон коды +90 212 (Европа өлөшө)
+90 216 (Азия өлөшө)
Почта индексы 34010-34850
80000-81800
Рәсми сайты сайт http://www.ibb.gov.tr/
(төр.) (инг.)
Истанбул (Земля)
Стамбул

Истанбу́л (төр. Istanbul) — Төркиәлә иң ҙур һәм иң әһәмиәтле ҡала булып иҫәпләнә, диңгеҙ порты. Бер үк исемле Истанбул вилайәте үҙәге. Элекке Рим, Византия, Латин һәм Ғосман империяларының баш ҡалаһы. Босфор боғаҙы ярында урынлашҡан. Ҡаланың ҙур өлөшө Европала, бәләкәйе — Азияла төйәкләнгән. Европала иң ҙур ҡала[1].

Тарихы[үҙгәртергә]

Хәҙерге Истанбул ерендә тәүге кешеләр неолит дәүерендә үк йәшәгән . Б.э. тиклем 6700 йылда кешеләр йәшәгәне билдәле[2].

Византий[үҙгәртергә]

Б.э. тиклем 685 йылда Грецияның Мегара ҡалаһынан күсенеүселәр Азия өлөшөндә Халкедон исемле ҡасабаға нигеҙ һала. Б.э. тиклем 667 йылдан ҡасаба Византий тип аталып йөрөй.

Рим Империяһы[үҙгәртергә]

324 йылда Византийҙың императоры Бөйөк Константин ҡалаға Константинополь исеме бирә, Константинополь Византийҙың баш ҡалаһы булып китә. Географик һәм стратегик йәһәттән уңайлы урынлашыуы сауҙа үҫешенә һәм ҡаланың сәскә атыуына килтерә. Ҡала Босфор боғаҙы ярында урынлашҡан, унан Ҡара диңгеҙ һәм Эгей диңгеҙе аша Европа-Азия сауҙа юлдары асыла. Әммә, шундай уңайлыҡтары арҡаһында бик күп һөжүмдәр ҡабул итергә тура килә.

Ғосман империяһы осоро[үҙгәртергә]

XV быуатта солтан Мәхмүд II Константинополде яулап ала. Ҡануни ҡушаматлы Сөләймән идара иткән ваҡыт (1520-1566 йылдар) Истанбул өсөн «Алтын быуат» осоро тип иҫәпләнә. Ғосман империяһы~ өсөн оло әһәмиәткә эйә булыр дәрәжәлә ҙурайған Истанбулда яңы мәҙрәсәлар, мәсеттәр һәм йорттар төҙөлөшө үҫеш ала.

XV быуатта Истанбулға Европа мәҙәниәте, барокко һәм рококо архитектура стиле, Европаса тегелгән кейем һәм башҡа яңылыҡтар үтә башлай. Француз теле модаға инә.

1845 йылда даими үтеп булған Галат күпере, 1850 йылда Босфорҙа пароходтар йөрөй башлай. 1871 йылда трамвай юлы һалына, ә 1875 йылда бәләкәй генә метро — Тюнель асыла. 1889 йылда пассажир тимер юлы «Париж-Истанбул» («Көнсығыш экспресс») файҙаланыла башлай. XIX быуат аҙағына ҡалала заманса һыу һәм электр менән тәьмин итеү системаһы сафҡа инә.

Төркиә Йөмһүриәте[үҙгәртергә]

1923 йылдың октябрендә төрөк милли хәрәкәт башлығы Мостафа Кәмал Ататөрк хакимиәткә килә һәм Төрөк Республикаһы иғлан ителә, баш ҡала функцияһы Анкараға тапшырыла.

Беҙҙең көндәрҙә Истанбул эре дини һәм мәҙәни үҙәк булып ҡала.

География[үҙгәртергә]

Урыны[үҙгәртергә]

Истанбул Төркиәнең төньяҡ-көнбайышындағы Босфор боғаҙының ярындағы убаларҙа һәм көньяҡтан Мәрмәр диңгеҙе ярында урынлашҡан. Үҙ сиратында ҡаланы Алтын мөгөҙ ҡултығы ике өлөшкә бүлә. Ҡаланың майҙаны — 5 343 км².

Истанбул ифрат уңайлы урынға эйә — ҡала ике материк сигендә урынлашҡан, Европа менән Азияны тоташтырып тора, Ҡара диңгеҙҙән Мәрмәр диңгеҙгә һәм артабан Урта диңгеҙгә сығып була.

Климаты[үҙгәртергә]

Ҡышын Истанбулда уртаса температура +3 °C һәм 9 °C араһында. Ҡыш һалҡынса һәм еүеш. Истанбулда температура 21 көн самаһы 0 °C-тан түбәнерәк була. Һәр ҡыш тиерлек ҡар яуа[3].

Яҙ һәм көҙ һауа торошо йылы ғына, әммә тотороҡло түгел, ҡапыл һыуытып та, йылытып та ебәрә.

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 18,3 24,0 26,2 32,9 33,0 40,2 40,5 38,8 33,6 34,2 27,2 21,2 40,5
Уртаса максимум, °C 8,7 9,1 11,2 16,5 21,4 26,0 28,4 28,5 25,0 20,1 15,3 11,1 18,4
Уртаса температура, °C 5,9 5,9 7,6 12,1 16,7 21,0 23,4 23,6 20,2 16,0 11,9 8,2 14,3
Уртаса минимум, °C 2,9 2,8 3,9 7,7 12,0 16,0 18,5 18,7 15,5 12,0 8,5 5,3 10,3
Абсолют минимум, °C −10,4 −16,1 −7 −0,6 3,6 8,0 10,5 8,2 5,2 1,0 −4 −9,4 −16,1
Яуым-төшөм нормаһы, мм 101,2 79,3 69,8 45,4 35,2 37,5 38,9 48,9 62,7 100,8 108,5 124,5 850,3

Истанбул райондары[үҙгәртергә]

Хәҙерге административ бүлем

Тарихи райондар[үҙгәртергә]

Европа:

Азия:

Административ бүлем[үҙгәртергә]

Истанбул 39 илсәнән (муниципаль райондан) тора.

Халыҡ[үҙгәртергә]

Туғанлашҡан-ҡалалар[4][үҙгәртергә]

Галерея[үҙгәртергә]

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. Крупнейшие города Европы
  2. Istanbul's ancient past unearthed
  3. Weatherbase.com — Historical Weather for Istanbul, Turkey
  4. Sister Cities of Istanbul — Turkey