Ватикан

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ватикан
лат. Status Civitatis Vaticanæ
итал. Stato della Città del Vaticano
Ватикан Ватикана гербы
Ватикана флагы Ватикана гербы

Координаталары: 41°54′12.3″ т. к. 12°27′12.2″ кс. о. / 41.903417° т. к. 12.453389° кс. о. (G) (O)

Гимн: «Inno e Marcia Pontificale»
Location Vatican City Europe.png
Бойонороҡһоҙлоҡ датаһы 11 февраль 1929[note 1] (Италия дәүләтенән)
Рәсми тел латин, итальян
Идара итеү формаһы абсолют теократик монархия
Рим Папаһы
Камерленго
Дәүләт дине Католицизм
Территория
• Барлығы
Донъялағы урыны: 279
0,44 км²
Халыҡ
• Баһалау (2012)
Тығыҙлыҡ

836[1] кеше (Урыны: 225)
1891 кеше/км²
Валюта Евро
Интернет-домены .va
Телефон коды +39 06 698
Сәғәт бүлкәте +1[note 2]
  1. Латеран килешеүе буйынса.
  2. Үҙәк Европа ваҡыты ҡабул ителгән

Ватика́н итал. Stato della Città del Vaticano, Ватика́н дәүләт ҡалаһы исеме ҡулланыла[2]) — Рим эсендә Италия менән берләштерелгән кәрлә дәүләт-анклав (донъяла иң бәләкәй дәүләт). Үҙенең исемен Mons Vaticanus тауы исеменән алған, латин телендә vaticinia  «күрәҙәлек итеү урыны» тигәнде аңлата.

Халыҡ-ара хоҡуҡта Ватикандың статусы — Изге Тәхеттең (Святой Простол) ярҙамсы үҙалла территорияһы, Рим католик сиркәүенең юғары дин башлыҡтары резиденцияһы. Ватикандың суверенитеты үҙаллы (милли) түгел, ул Изге Тәхеттең үҙаллылығынан килә. Икенсе һүҙ менән әйткәндә, Ватикан халҡы түгел, ә Папа тәхете үҙаллы булып тора.

Сит ил дипломатик миссиялары Ватикан ҡала-дәүләткә түгел, Изге Простолға тәғәйенләнә. Изге Престолға тәғәйенләнгән сит ил илселәре һәм вәкилдәре, Ватикан ере бәләкәй булғанға, Римдә урынлашалар.[3]


БМО менән Изге Престол (Ватикан түгел) 1957 йылдан бирле хеҙмәттәшлек итә һәм даими күҙәтеүсеһе булып тора.[4] 2004 йылдан БМО-ла Изге Проетол хоҡуҡтары киңәйтелә. Бынан тыш 2008 йылдың августынан Ватикан Интерпол менән даими хеҙмәттәшлек итә.[5][6]

Тарихы[үҙгәртергә]

Боронғо дәүерҙә Ватиканда кеше йәшәмәгән, сөнки Боронғо Римдә был урын изге тип иҫәпләнгән. 326 йылда христианлыҡ урынлашҡас, изге Петр ҡәберлеге өҫтөндә Константин базаликаһы төҙөлә, шул осорҙан бирле бында кешеләр йәшәй башлай.

VIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән Папа дәүләте Апеннин ярымутрауының ҙур өлөшөн биләй, әммә 1870 йылда уны Италия короллеге тар-мар итә.

Хәҙерге хәлдә 1929 йылдың 11 февралендә Б. Муссолини хөкүмәтенең Латеран килешеүҙәре нәтижәһендә барлыҡҡа килә.

Сәйәси система[үҙгәртергә]

Ватикан — Изге Престол идара иткән абсолют теократик монархия. Рим Папаһы ҡулында абсолют закон сығарыу, башҡарма власть һәм суд, ул суверенитетты тотусы булып тора. Рим Папаһые кардиналдар ғүмерлеккә һайлап ҡуя. Рим Папаһы үлгәс, йәки тәхетән баш тартҡас, яңы Папа инаугурацияһына тиклем, уның бурысые камерленго башҡара.[7]

География[үҙгәртергә]

Ватикандың рәсми планы (Латеран килешеүенең ҡушымтаһы). Планда төҫтәр менән күрһәтелгән: һоро — Ватикан дәүләт-ҡалаһы биләмәһе; асыҡ һоро — Италия хоҡуҡ тәртибен һаҡлыған Ватикан биләмәһе.
Ватикан картаһы

Ватикан Римдың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Ватикан тауында урынлашҡан, Тибрҙан бер нисә йөҙ метр алыҫлыҡта. Бөтә яҡтан да Италия менән сиктәш, дөйөм сик оҙрнлоғо 3,2 км. Сик оборона стенаһы менән тура килә. Изге Петр соборы майҙан алдындағы сик һыҙаты овпл формаһындағы майҙан булып тора.

Иҡтисад[үҙгәртергә]

Ватикан иҡтисады - коммерцияла булмаған планлы иҡтисад. Бөтә донъялағы католиктарҙан йыйылған иғәнә, беренсе сиратта, табыш сығанағы булып тора. 2003 йылда килем 252 миллион доллар, сығым — 264 миллион доллар. Туризм, поча маркаларын һатыу, монета-сувенирҙар һатыу, музейға инеү өсөн аҡса йыйыу килемдең бер өлөшөн тәшкил итә. Музейҙарҙа эшләүселәр, баҡсасылар, урам һәпереүселәрҙең күбеһе Италия граждандары.

Халҡы[үҙгәртергә]

Ватикандың барлыҡ халҡы Изге Престол подданныйҙары.

2005 йылдың 31 декабре торошло Изге Престол подданныйҙары 557 кеше булған. Шуларҙың 58-е кардиналдар, 293-ө Папа вәкәлләте кешеләре, 62 кеше руханиҙар, 101 кеше гвардия ағзалары, һәм дингә ҡағылышы булмаған 42 кеше. 1983 йылда бер генә никах та теркәлмәгән. Ватиканда гражданлыҡ был илдә тыуыу факты буйынса ла, нәҫел буйынса ла бирелмәй. Гражданлыҡ Изге Престолға хеҙмәт иткәндә бирелә, һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге тамамланғас туҡтатыла.[8]

1929 йылда Ватикан һәм Италия араһында төҙөлгән Латеран килешеүенә ярашлы, әгәр кешенең Ватикан гражданлығы туҡтатылһа, уның башҡа ил гражданлығы булмаған осраҡта уға Италия граждандығы бирелә.

Этник яҡтан, Швейцария гвардияһын иҫәпкә алмағанда, күбеһе итальяндар. «Көндөҙгө» халыҡ иҫәбенә, дәүләттән ситтә йәшәүсе, эшкә килгән 3000 итальян керә.


Изге Петр соборы һәм майҙаны


Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. Vatican City. CIA — The World Factbook(инг.)
  2. Гуценко К. Ф., Ковлер А. И. Конституционное право: Энциклопедический словарь / Отв. ред. и рук. авт. коллектива С. А. Авакьян. — М.: НОРМА-ИНФРА-М, 2000. — 688 с. — ISBN 5-89123-409-2
  3. Адрес посольства Ватикана в Италии
  4. at Holyseemission.orgҠалып:Недоступная ссылка
  5. List of Member States
  6. http://www.interpol.int/Public/Icpo/Members/dates.pdf
  7. Камерленго / Католическая энциклопедия. EdwART. 2011.
  8. В Ватикане зарегистрированы 557 граждан

Әҙәбиәт[үҙгәртергә]

  • Красиков А. А. Ватикан: история и современность. М., 1991
  • Музеи Ватикана. Рим. М., 1974
  • Колупаев В.Е. Российско-ватиканские отношения в ХХ веке: новые документы Русского зарубежья // Современная Европа : Журнал общественно-политических исследований. 2011, № 3. С. 106-111.
  • Колупаев В.Е. Восточные коллекции Ватикана // Восточная коллекция. 2008. № 4. 135—142.

Һылтанмалар[үҙгәртергә]