Ҡырғыҙ теле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡырғыҙ теле
Үҙатама: Кыргыз тили, кыргызча (قىرعىز تىلى, قىرعىزچا)
Илдәр: Ҡырғыҙстан, Ҡытай, Рәсәй, Тажикстан, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан,
Рәсми статусы: Ҡырғыҙстан
Телде белеүселәрҙең дөйөм һаны: 5,1 млн
Классификация (?)
Категория: Евразия телдәре
Алтай ғаиләһе
Төрки тармағы
Үрге Алтай (үҙәк-көнсығыш) төркөм
Ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ төркөмсәһе
Яҙма: Ҡырғыҙ әлифбәһе
Тел кодтары (?)
ГОСТ 7.75–97: кыр 305
ISO 639-1: ky
ISO 639-2: kir
ISO 639-3: kir

Ҡырғыҙ телеҡырғыҙ халҡының милли теле, Ҡырғыҙстан Республикаһының дәүләт теле. Төрки телдәренең Үрге Алтай (үҙәк-көнсығыш) төркөмөнөң Ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ төркөмсәһенә ҡарай. Ҡырғыҙ телендә 5,1 млн самаһы кеше һөйләшә, күпселеге Ҡырғыҙстанда йәшәй. 1928 йылғаса ҡырғыҙ теле ғәрәп әлифбәһендә яҙылған; Ҡытайҙа йәшәгән ҡырғыҙҙар әле лә ғәрәп яҙмаһын ҡуллана. Заманса ҡырғыҙ яҙмаһы кириллица яҙмаһында нигеҙләнгән, 3 өҫтәлмә хәреф (Өө, Үү, Ңң) индерелгән.

Башҡа төрки телдәр араһында ҡырғыҙ теленең урыны[үҙгәртергә]

Ҡырғыҙ теле Үрге Алтай телдәре менән оҡшаш, сығышы менән көнсығыш төрки телдәрҙең бере булып тора, хакас, тува, алтай телдәренә яҡынлығы бар. Әммә Урта Азияла таралған телдәрҙең бере булараҡ, хәҙерге ҡырғыҙ теле лексик яҡтан ҡыпсаҡ телдәренә яҡын.

Тәүге яҙма сығанаҡтар[үҙгәртергә]

Һуң урта быуат дәүерендә ҡырғыҙ телендә күп фольклор текстар яҙылып ҡалған.

XVII-XVIII быуаттарҙа ҡырғыҙҙар Джунгар ханлығына ҡушыла һәм үҙ үҙен тамам берҙәм милләт тип күрә башлай. Ошо осорҙа Манас эпосы һалынып бөтә — ул ҡырғыҙ халҡының берҙәм үҙаңы барлыҡҡа килә.


XVIII-XIX быуаттарҙа ҡырғыҙҙар Коканд ханлылығына инә, сағатай телендә яҙа.

XIX быуатының икенсе яртыһында ҡырғыҙҙар Рәсәй империяһының составына инә; Ҡырғыҙ теленә урыҫ теле йоғонто яһай башлай.

Бөгөнгө көндә ҡырғыҙ теленең нормаһы актив рәүештә төҙөлә һәм урыҫ теленең артыҡ йоғонтоһонан таҙалана.

Һылтанмалар[үҙгәртергә]


Ҡалып:Төрки телдәр Сығанаҡ: Урыҫ Википедияһы, Ҡырғыҙ Википедияһы