Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр — тышҡы преиодик көс тәьҫире аҫтында булдырылған мәжбүри тирбәлеү. Миҫал: ҡулды күтәреү һәм төшөрөү, ағастағы япраҡтар. Был осраҡта тышҡы көс тирбәлеү системаһына ҡарата ыңғай эш башҡара һәм энергия менән тәьмин итә. Ышҡылыу көсө тәьҫиренә ҡарамаҫтан, ул тирбәлеүҙе туҡтатмай. Система туҡтауһыҙ тирбәлеү булдырһын өсөн, уға тәьҫир итеүсе көс ҡулланырға кәрәк. Бындай көстө һәм тирбәлеүҙе мәжбүри тип атайҙар. Ул ҡағиҙә булараҡ, ике төрлө роль уйнай. Беренсенән, системаны бәүелтә һәм уға билдәле бер запас энергияһын хәбәр итә. Икенсенән, ҡаршылыҡ көсөн һәм ышҡылыуҙы еңеү өсөн системаны даими рәүештә энергия менән тулыландырып тоар. Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр — элекке хәленә ҡайтарыу, ҡаршы һәм инерция көстәре генә түгел, ә ваҡытта үҙгәргән мәжбүр итеү көсө һалынған система. Бындай тирбәлеүгә тигеҙһеҙ юлда барған транспорттағы һелкенеү, судноның ишә торған винтынан барлыҡҡа килгән вибрация (ҡалтырау), кемдер этәреп ебәргән бәүелсәктең хәрәкәте миҫал булып тора. Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр амплитудаһы мәжбүр итеү көсө амплитудаһына пропорциональ. Бындай тирбәлеүҙәр системаһында амплитуда мәжбүр итеү көсөнөң йышлығына бәйле була. Тирбәлеү системаһы бындай йышлыҡта мәжбүр итеү көсө йоғонтоһона айырыуса һиҙгер булыусан. Был күренеш резонанс, ә уға ярашлы йышлыҡ - резонанс йышлығы, тип атала.

Баҫылмаған ирекле тирбәлеүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

(рус. незатухающие свободные колебания)

 

Баҫылған ирекле тирбәлеүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

(рус. затухающие свободные колебания)


Баҫылмаған ирекһеҙ тирбәлеүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

(рус. незатухающие вынужденные колебания)


Баҫылған ирекһеҙ тирбәлеүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

(рус. затухающие вынужденные колебания)


Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр иң ябай тигеҙләмәһе гармоник осцилляторҙын тирбәләүе: .

Гармоник осцилляторҙын ирекһеҙ тирбәлеүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Консерватив гармоник осциллятор[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Осцилятор өсөн икенсе Ньютон законы: . Тамғаларҙы алмаштырабыҙ: Тиҙлекте координатаның икенсе производныйға алмаштырабыҙ, ябай дифференциаль тигеҙләмә тыуа:

Дифференциаль тигеҙләмәһене сисеүе бүлендек һәм дөйөм сисеүҙән тора. Дөйөм сисеү:

,

Ҡайҙа  — башланғыс шарттарҙан табылған константалар.

Бүлендек сисеү: Констаната өсөн:

Дифференциаль тигеҙләмәһене сисеүе:

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]