Мамыҡ ҡанатлылар

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Мамыҡ ҡанатлылар
Hydropsyche.pellucidula.jpg
Фәнни классификация
Халыҡ-ара фәнни исеме

Trichoptera Kirby, 1813

Подотряды
Wikispecies-logo.svg
Викитөркөмдә
Систематика
Commons-logo.svg
Викиһаҡлағыста
рәсемдәр
ITIS   115095
NCBI   30263

Мамыҡ ҡанатлылар (лат. Trichoptera, (рус.  Ручейники ) — ҡорттары һыуҙа бер нисә йыл йәшәй, етлегеп ҡанатланғас, бары бер нисә көн генә йәшәй торған ҡанатлы бөжәктәр[1] .

Ҡыҫҡаса яҙма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәҙерге ваҡытта 150233 төрө, шул иҫәптән 685 ҡаҙылма төрө, булыуы яҙылған. (Zhang, 2013)[2][3]. Барлыға 45 ғаиләгә берлештерелгән. Антарктиданан башҡа, бөтә ҡитғаларға һәм океан утрауҙарында таралған. Донъя фаунаһында 50 мең төрө булыуы мөмкин тип фаразлана[4].

Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мамыҡ ҡанатлы күбәләктәр ҡоңғорт-көрән төҫтә, кәүҙә оҙонлоғо 2—24 см-ға ҡәҙәр, һыу буйҙарында осорай.

Төп билдәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бергә ҡушылып алға табан һуҙылған оҙон еп һымаҡ мыйыҡтары бар; ҡанаттары арҡала түбә һымаҡ йыйылып тора. Мамыҡ ҡанатлы күбәләктәр насар оса, ауыҙ ағзаһы етлекмәгән, шуға күрә улар туҡланмай һәм аҙнанан артыҡ йәшәмәй. Күкәйҙәрен һыуға йәки һыу үҫемлектәренә һала. Личинка үҫеү стадияһы бер йыл тирәһе һәм артығыраҡ та һуҙыла, һыуҙағы тормошо ояларында ғына урынлашҡан ҡурсаҡ стадияһы менән тамамлана. Личинкалары цилиндр һымаҡ, баш, күкрәк (3 быуынтыҡ тора) һәм ҡорһаҡ (9 быуынтыҡ) өлөштәренә бүленә; ян-яҡтары буйлап һыҙыҡ һуҙылған һәм трахеялы һаңаҡтар урынлашҡан. Күкрәгендә ҡалҡансыҡтар бар, уларҙың һаны һәм формаһы мамыҡ ҡанатлыларҙың систематикаһын асыҡлауҙа ҙур әһәмиәткә эйә.

Үрсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Үҫемлек менән туҡланыусы личинкаларҙың ауыҙ тишеге — аҫҡа, йыртҡыс личинкаларҙа алға табан йүнәлтелгән. Үҫемлек менән туҡланыусы личинкалар үҙ ояларын төрлө формала төҙөй, бының өсөн улар эрләү биҙҙәре шайыҡсаһы менән үҫемлек киҫәктәрен, ҡабырсаҡ ватыҡтарын, ҡом бөртөктәрен йәбештерә; ояларның формаһы һәм төҙөлөшө буйынса мамыҡ канатлылар төрөн билдәләргә мөмкин. Хәрәкәт ваҡытында личинка унан башын һәм өс пар аяҡлы күкрәген сығара һәм, әкрен генә ояһын һөрәп, һыу төбөнән үрмәләй; ҡурҡыныс янағанда кәүҙәнең алғы өлөшөн тиҙ генә эсенә тарта. Oxyethira һәм Agraylea ырыуы личинкалары фәҡәт үҙ шайыҡсаларынан ғына үтә күренмәле оялар төҙөй, шуға күрә яҡшы күренәләр. Polycentropodidae, Hydro¬psychidae һәм Rhyacophilidae ғаиләләренән булған йыртҡыс личинкалар оялар төҙөмәй йә иһә ау ятмалары һәм көпшәләре ҡоролмалары менән сикләнә. Личинкалар таҙа, башлыса, ағым һыуҙарҙа йәшәй. Һыуҙың бысраныуы һәм йылға режимын үҙгәртеп көйләү сәбәпле, күп кенә төрҙәрҙең һаны кәмей бара. Йылға күбәләктәренең личинкалары менән балыҡтар туҡлана.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
  2. Zhang, Z.-Q. «Phylum Athropoda». — In: Zhang, Z.-Q. (Ed.) «Animal Biodiversity: An Outline of Higher-level Classification and Survey of Taxonomic Richness (Addenda 2013)». (инг.) // Zootaxa / Zhang, Z.-Q. (Chief Editor & Founder). — Auckland: Magnolia Press, 2013. — Vol. 3703. — № 1. — P. 17–26. — ISBN 978-1-77557-248-0 (paperback) ISBN 978-1-77557-249-7 (online edition). — ISSN 1175-5326.
  3. Trichoptera World Checklist (проверено 31 августа 2013 года). (инг.)
  4. Ralph W. Holzenthal, Roger J. Blahnik, Aysha Prather и Karl Kjer. Trichoptera. Tree of Life Project (проверено 19 июня 2011 года). Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 февраль 2012. (инг.)

Сығанаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Жизнь животных. М., 1968. Т. 3; Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977; Райков Б.Е., Римский-Корсаков М.Н. Зоологические экскурсии. М., 1994.