Биологик систематика

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Биологик систематика
Нимәнән тора биологик таксономия[d]
Commons-logo.svg Биологик систематика Викимилектә

Биологик систематика — бөтә тереклекте классификациялаштырыусы фәнни дисциплина; уның төп бурысы - тере организмдарҙың классификация принциптарын һәм, уларға нигеҙләнеп, дөйөм классификация системаһын төҙөүсе фән. «Классификация» һүҙе бында әле булған һәм уларҙың күптән үлеп бөткән төрҙәрен тасуирлау һәм системала урынлаштырыу мәғәнәһендә ҡулланыла[1].

Систематиканың маҡсаттары һәм принциптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Систематиканың дөйөмләштереүсе эше — Тәбиғи Системаны яһау. Бер яҡтан ошо система тәбиғи күренештәр нигеҙендә ята һәм икенсе яҡтан, фәнни тикшеренеүҙәрҙең бер этабы булып тора тигән фекер бар. Тәбиғәтте танып белеүҙең сикһеҙлеге прицибына ярашлы, Тәбиғи Система сикһеҙ[2].

Систематиканың төп маҡсаттары

  • Таксондарға исем биреү (шул иҫәптән тасуирлау)
  • диагностика - аныҡлау, йәғни системала урын табыу
  • экстраполяция, йәғни теге йәки был тасконға инеүенә таянып объектарҙың үҙенсәлекле сифаттарын алдан әйтеү. Мәҫәлән,

әгәр ҙә теш төҙөлөшө буйынса хайуанды кимереүселәр отрядына ҡарай тип фекер тотҡас, был мәғлүмәт буйынса ошо хайуындың һуҡыр эсәге оҙон һәм тәпәйле аяҡтары булыуын әйтеп була.

Һәр ваҡытта ла систематика ошо фараздарҙы күҙаллай:

  • Беҙең яндағы бөтә төр тере организмдарҙың эске төҙөлөштәре билдәле бер структурала,
  • Был структура иерархик рәүештә ойошторолған, йәғти төорлө таскондар бер-береһенә эҙмә-эҙлелеҡле бойһына
  • Ошо структура тураһындағы белемдәрҙең осона сығып була(был структураны тулыһынса өйрәнеп була), йәғни, бөтә органик доньяны («Ғәҙәти Системаны») ҡамап алыҫы системаны төҙөп була. Барллыҡ таксономия буйынса башҡарылған эштәрҙен нигеҙендә ятҡан, ошо өҫтәге фараздарҙы, систематиканың аксиомалары тип атарға мөмкин[1].

Тере организмдарҙың хәҙерге замандағы классификацияһы иерархик приципта төҙөлгән. Иерархияның (рангтың) төрлө дәрәжәнең үҙ исеме бар (юғарғыларҙан түбәнгә): Батшалыҡ, Тип йәки Бүлек, Класс, Отряд, Ғаилә , Ырыу һәм Төр. Төрҙәр айырым заттарҙан тора.

Ғәмәлгә алынған фараз буйынса: теләһе ниндәй билдәле организм эҙмә-эҙлекле рәүештә бөтә ете категория иҫәбенә инергә тейеш. ҡатмарлы системаларҙы күбеһенсә өҫтәмә категорияларға бүләләр, мәҫәлән , бының өсөн приставкалар ҡулланалар super- и sub- (супер-класс,суб-тип һәм башҡа). һәр-бер таксондың билдәле рангы булырға тейеш, йәғни берәй таксономик категорияға ҡарарға тейеш.

Был система төҙөү принцибыты, швед натуралисы Карл Линней исеме менән Линней иерархияһы тип атайҙар. Уның эштәре нигеҙендә һәҙерге заман традицион фәнни систематика төҙөлгән.

Супер-Батшалыҡ , йәки биологик домен тигән төшөнсә сағыштырмаса яңыраҡта барлыҡҡа кигән. Был төшөнсәне 1990 йылда Карл Вёзе тәҡдим иткән. Ошо төшөнсә Ерҙәге бөтә биомассаны өс доменға бүлә: 1) эукариоттар (күҙәнәктәрҙә ядролары булған организмдарҙы берләштереүсе домен; 2) бактериялар; 3) архейҙар.

Систематиканың тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Билдәле булыуынса, беренсе булып тереклек формаларын антик донъяла Гептадор, ә һуңынан Аристотель һәм уның уҡыуҫыһы Теофраст классификацияларға тырышҡандар. Улар тереклекте уҙ фәлсәфәһенә ярашлы классификациялағандар. Улар төзөгән тере организмдар системаһы бик ентекле булған. Ошо система буйынса үҫемлектәр ике төркөмгә бүленгән булған: ағастарға һәм үләндәргә, ә хайуандар — «йылы» һәм «һалҡын» ҡанлы төркөмдәргә бүленгән булған. Иң һуңғы сифат, тере тәбиғәттең эстәлеген билдәле тәртипкә һалыуҙа бик мөһим роль уйнай. Ошолай, тәбиғәттәге тәртипте һүрәтләүсе тәбиғи система барлыҡҡа килгән [1].

1172-се йылда ғәрәп философы Аверроэс Аристотелдың яҙмаларын ҡыҫҡартылған рәүештә ғәрәп теленә тәржемә иткән. Аверроэстың үҙ комментарийҙары юғалған, әммә телгә алынған тәржемә беҙең көндәргә латин телендә һаҡланған.

Швейцар ғалимы Конрад Геснер (1516—1565) тос өлөш индергән.

Бөйөк асыштар эпохаһы ғалимдарға тере тәбиғәт тураһындағы белемдәрҙе тәрәнәйткән. XVI быуат аҙағы — XVII быуат башында хайуандар донъяһын ныҡышлы өйрәнә башлағандар. Иң тәүҙә яҡшы билдәле типтар тураһындә мәғлүмәттәр туплағандар, артабан бемемдәрҙе киңәйтергә билбәле булмаған хайуандарҙы өйрәнгәндәр. Ошо белемдәр фәнни классификацияны нигеҙләгән. Был белемдәрҙе ҡулланып бик күп медиктар үҙ классификацияларын төҙөгәндәр шул иҫәптән, Иероним Фабриций (1537—1619), Парацельс Северинус уҡыусыһы (1580—1656), һынаусы Уильям Гарвей (1578—1657), ингиз анатомы Эдвард Тайсон (1649—1708). Марчелло Мальпиги (1628—1694), Ян Сваммердам (1637—1680) һәм Роберт Гук (1635—1702) кеүек микроскопистар һәм энтомологтар ҙа үҙ өлөшөн индергәндәр.

Инглиз натуралисты Джон Рей (1627—1705) үҫемлектәр һәм хайуандар тураһында әһәмиәтле эш нәшер иткән. Үҫемлектәрҙе классификациялағандағы ҡулланылған ҡарашы «Historia Plantarum" хәҙерге таксономия фәненә ҡаратаҙур бер аҙым булған.

Таскондарҙың исемдәре һәм уларҙы тасуирлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

XX быуыт башында ете таксономик категория булған (латинса):

  • Батшалыҡ — regnum
  • Тип — phylum (үҫемлектәрҙә бүлек— divisio)
  • Класс — classis
  • Отряд (урыҫса зоологияла тәртип) — ordo
  • Ғаилә — familia
  • Ырыу — genus
  • Төр — species

Теләһе ниндәй үҫемлек йәки һайуан эҙмә эҙлекле рәүештә бөтә ете категория иҫәбенә инергә тейеш. Систематикала күбеһенсә өҫтәмә категорияларға айыралар, бының өсөн түбәнге приставкалар ҡулланалар sub-, инфра- (infra-) һәм super-, мәҫәлән : инфра-класс.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Таксономик ранг

Домен (Батшалыҡ өҫтө) — Батшалыҡ — Ярым батшалыҡ — Тип өҫтө/Бүлек өҫтө — Тип/Бүлек — Ярым тип/Ярым бүлек — Класс өҫтө — Класс — Ярым класс — Инфракласс — Отряд өҫтө/Тәртип өҫтө — Отряд/Тәртип — Ярым отряд/Ярым тәртип — Инфраотряд — Ғаилә өҫтө — Ғаилә — Ярым ғаилә — Триба өҫтө — Триба — Ярым триба — Ырыу — Бүлек — Ярым бүлек — Ярым ырыу — Секция өҫтө — Секция — Ярым секция — Рәт — Ярым рәт — Төр — Ярым төр — Вариетет/Төрлөлөк — Ярым төрлөлөк — Форма — Ярым форма

ТаксономияБиноминаль номенклатура