Пиза

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Пиза
итал. Pisa
ФлагГерб
Flag of the Republic of Pisa.svgPisa-Stemma 2.svg
Рәсем
Рәсми атамаһы Pisa
Дәүләт Flag of Italy.svg Италия[1]
Административ үҙәге Пиза[d] һәм Пизанская республика[d]
Административ-территориаль берәмек Пиза[d]
Һыу ятҡылығы буйында урынлашҡан Арно[d]
Хөкүмәт башлығы Марко Филиппеши[d]
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
медаль «За воинскую доблесть»
Халыҡ һаны 89 745 кеше (30 июнь 2016)[2]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 4 ± 1 метр
Сәғәт бүлкәте UTC+01:00[d] һәм UTC+02:00[d]
Туғандаш ҡала Иглезиас[d], Анже[d], Акә[d], Кольдинг[d], Иерихон[d], Niles[d], Корал-Гейблс[d], Унна[d], Кальяри[d], Окала[d], Ханчжоу[d], Сантьяго-де-Компостела[d], Родос[d] һәм Кольдинг[d]
Милке city walls of Pisa[d], Cittadella Nuova[d], Q3995191? һәм Arena Garibaldi – Stadio Romeo Anconetani[d]
Сиктәш Коллезальветти[d], Ливорно[d], Кашина[d] һәм Сан-Джулиано-Терме[d]
Майҙан 185,18 км² (9 октябрь 2011)[3]
Почта индексы 56100 һәм 56121–56128
Рәсми сайт comune.pisa.it
Урынлашыу картаһы
Святой покровитель Rainerius[d] һәм Bona of Pisa[d]
Категория с картами на Викискладе Maps of Pisa
Бында төшөрөлгән фильмдар категорияһы Category:Films shot in Pisa[d]
Урындағы телефон коды 050
Номер тамғаһы коды PI
Commons-logo.svg Пиза Викимилектә

Пиза — (итал.Pisa) Тоскана төбәгендә итальян ҡалаһы һәм коммунаһы, Лигур диңгеҙенән 10 км алыҫлыҡта ята, Пиза провинцияһының административ үҙәге.

Ҡаланың рәсми булмаған символы — йығылыусы манара, 1986 йылдан майҙан, собор һәм баптистерий менән бергә Бөтә донъя мираҫының объекты статусына эйә.

Ҡаланы ҡурсалаусы булып Изге Райнерий (итал.San Ranieri) һанала. Ҡала байрамы — 17 июнь.

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала диңгеҙ кимәленән 4 метр бейеклектә ята. Майҙаны 185 км². Ҡала биләмәһендә Арно йылғаһы аға. Ҡалала 87353 кеше йәшәй (2008). Халыҡ тығыҙлығы 472 кеше/км².

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Пиза өсөн үҙәк һәм көньяҡ Италиялағы кеүек урта диңгеҙ климаты хас.

Пизы климаты
Күрһәткес Ғин. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Йыл
Абсолют максимум, °C 17,6 21,0 24,0 27,9 30,9 35,0 37,8 38,8 36,2 30,2 24,0 20,4 38,8
Уртаса максимум, °C 11,4 12,6 15,2 17,8 22,2 26,0 29,4 29,5 25,7 20,9 15,3 11,8 19,82
Уртаса температура, °C 6,8 7,6 9,8 12,5 16,4 20,0 23,1 23,4 20,0 15,8 10,7 7,6 14,48
Уртаса минимум, °C 2,2 2,5 4,4 7,2 10,7 14,1 16,7 17,2 14,3 10,7 6,1 3,4 9,13
Абсолют минимум, °C −13,8 −8,4 −8,2 −3,2 2,8 5,8 8,8 8,2 3,8 0,3 −7,2 −7,2 −13,8
Яуым-төшөм нормаһы, мм 63,4 57,5 59,8 89,1 61,5 47,8 25,4 49,4 101,5 140,3 123,5 74,4 893,6
Сығанаҡ: Servizio Meteorologico. Температура и осадки, 1971-2000.[4]
Сағыштырмаса һауа дымлылығы һәм ҡояш сәғәте һаны, 1961—1990[5]
Ай Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Год
Сағыштырмаса һауа дымлылығы, % 75 71 70 72 72 70 67 68 71 72 74 76 71.5
Ҡояш нуры балҡышы, сәғ. 105.4 121.5 151.9 192.0 241.8 267.0 316.2 279.0 219.0 176.7 111.0 93.0 2274.5

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Йығылыусы» Пиза башняһы

Римлеләр килгәнгә тиклем, лигуриялылар йәшәй. Беҙҙең эраға тиклем 180 йылдан һуң — Рим республикаһы колонияһы һәм уның хәрби-диңгеҙ базаһы. Пиза епископияһы тураһында 313 йылдан билдәле.

Урта быуат Пизаһы — сауҙа ҡалаһы-дәүләте өлгөһө. Пизалылар итальяндарҙың сарацин агрессияһы менән көрәшенең иң осонда тора, 1016 йылда Генуя менән союзда Сардинияны ғәрәптәрҙән азат итә, 1063 йылда мосолман Палермоһын тар-мар итә. Пиза республикаһы диңгеҙҙә Генуя республикаһы менән, ҡоро ерҙә Лукка һәм Флоренция менән өҙлөкһөҙ һуғыша.

XII—XIII быуаттарҙа ҡала роман стилендә ҙур төҙөлөш алып бара; уны биҙәү өҫтөндә Пизаноның талантлы рәссамдар һәм һөнәрселәр ғаиләһе эшләй, һынлы сәнғәт мәктәбе үҫешә.

Пиза граждандары Изге Рим империяһы императорҙарының ярҙамлашырға ризалығын алһалар ҙа, Тәре походтары йылдарында үҙ позицияһын нығыта, тик пиза дәүләтселегенең алтын быуаты 1284 йылда генуялыларҙаң Мелория янында еңелеүе менән тамамлана. Ҡаланың диңгеҙ ҡеүәте кәмеүенең сәбәбе Арно йылғаһының ләмләнеүе арҡаһында була. Йылға үҙәненең үҙәгереүе Пизаны бөтөнләй диңгеҙ сауҙаһынан мәхрүм итә.

1406 йылда Пизаны флоренциялылар яулай. Ҡалаға Итальян һуғышы сыуалышында ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа (1494—1509 йыл) үҙенең үҙаллылығын ҡайтарыу мөмкин була, әммә Медичи власы аҫтында кире ҡайтарғандан һуң ҡала бөтә сәйәси әһәмиәтен юғалта.

1564 йылда Пизала Галилео Галилей тыуған. Ул урындағы университетта уҡыған һәм уҡытҡан, университет Тосканала иң боронғо университет булып һанала. Университет янындағы ботаника баҡсаһы Козимо I тарафынан 1544 йылда төҙөлгән.

Аш-һыуҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күп кенә пиза һәм тоскана аш-һыуҙары хуш еҫе һәм ҡырҡыулығы менән айырыла. Киң таралған пиза аш-һыуҙарынан — аҡ фасоль ашы, тәлмәрйендән аш һәм пиза ашы.

Иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Пьяцца деи Мираколи («Мөғжизә майҙаны») майҙанында билдәле собор комплексы ҡаланың хәҙерге үҙәгенән ситтә урынлашҡан һәм үҙ эсенә түбәндәге ҡомартҡыларҙы индерә:

  • Пиза соборы (итал.Pisa Duomo di)
  • Пиза башняһы (итал. Torre Pisa pendente di)
  • Пиза баптистерийы (итал.Giovanni San Battistero di)
  • Кампо-Санто зыяраты (итал.Camposanto Monumentale)

Музейҙары:

Сиркәүҙәре:

Башҡалары:

CampodeiMiracoliPisa edit.jpg
Camposanto monumentale Pisa (interno).JPG
Santa maria della spina 101.JPG
Lungarno, Pisa - middle bridge.JPG
Пьяцца деи Мираколи Кампо-Санто Санта Мария делла Спина Арно аша күпер

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. archINFORM — 1994.
  2. http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index02.htmlISTAT.
  3. Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011ISTAT.
  4. PISA/S.GIUSTO. Servizio Meteorologico. 26 апреля 2014 тикшерелгән.
  5. Servizio Meteorologico. Относительная влажность воздуха и количество солнечных часов, 1961—1990. S. Giusto Tabella CLINO 1961-1990 Pisa. Servizio Meteorologico. 26 апреля 2014 тикшерелгән. Недоступная ссылка.
  6. Pisa - di Museo Nazionale reale palazzo